Luận án tiến sĩ văn học cái tôi trữ tình trong thơ nữ trẻ sau 1986 qua các tác giả vi thùy linh ly hoàng ly bùi sim sim

Luận án tiến sĩ nghiên cứu văn học cái tôi trữ tình trong thơ nữ trẻ sau 1986 qua các tác giả vi thùy linh ly hoàng ly bùi sim, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng

• Chuyên ngành: Văn học
• Đề tài: Cái tôi trữ tình trong thơ nữ trẻ sau 1986 qua Vi Thùy Linh, Ly Hoàng Ly, Bùi Sim Sim
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích nghiên cứu
• 0.3. Hướng tiếp cận và phương pháp nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Đóng góp của luận án
• 0.6. Cấu trúc luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Một số thuật ngữ cơ bản
• 1.1.1. Đàng Trong - danh xưng miền đất mới
• 1.1.2. Văn học Đàng Trong
• 1.1.3. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.3.1. Văn học Đàng Trong và các công trình nghiên cứu văn học sử
• 1.1.3.2. Văn học Đàng Trong như một đối tượng khảo sát chuyên biệt
• 2. CHƯƠNG 2: VĂN HÓA – XÃ HỘI ĐÀNG TRONG THẾ KỶ XVII - XVIII
• 2.1. Nho học vùng đất mới và những dấu tích văn chương
• 2.1.1. Mô hình Nho giáo không thuần nhất: điều kiện để văn chương phát triển theo xu thế tự nhiên
• 2.1.2. Học phong không chuộng từ chương cử nghiệp: điều kiện để văn học Nôm phát triển
• 2.1.3. Sự đặc biệt trong thành phần cư dân: ưu thế vượt trội cho việc phát triển các loại hình văn học diễn đạt bằng hình thức dân gian
• 2.1.4. Xã hội thị dân: tiền đề cho sức trẻ của văn học Đàng Trong
• 3. CHƯƠNG 3: VĂN HỌC ĐÀNG TRONG XÉT TRONG MỐI TƯƠNG QUAN VỚI VĂN HỌC ĐÀNG NGOÀI THẾ KỶ XVII – XVIII
• 3.1. Lược thảo tiến trình văn học Đàng Trong
• 3.2. Từ đầu thế kỷ XVII đến năm 1672
• 3.3. Tương quan với văn học Đàng Ngoài: nhìn từ phương diện đội ngũ tác giả
• 3.3.1. Nhà nho gốc Việt
• 3.3.2. Nhà nho gốc Minh hương
• 3.4. Tương quan với văn học Đàng Ngoài: nhìn từ phương diện nội dung phản ánh
• 3.4.1. Đề vịnh thiên nhiên
• 3.4.2. Tố cáo hiện thực
• 3.5. Tương quan với văn học Đàng Ngoài: nhìn từ phương diện thể loại
• 3.5.1. Sự phát triển song hành những thể loại truyền thống ở cả hai Đàng (thơ, phú, văn tế, tiểu thuyết chương hồi, truyện Nôm)
• 3.5.2. Lối đi riêng của văn học Đàng Trong với những thể loại đặc thù phương Nam (vãn, vè, tuồng)
• 3.6. Tương quan với văn học Đàng Ngoài: nhìn từ phương diện ngôn ngữ
• 4. CHƯƠNG 4: VAI TRÒ CỦA VĂN HỌC ĐÀNG TRONG ĐỐI VỚI VĂN HỌC DÂN TỘC
• 4.1. Hoàn chỉnh bản đồ văn học Việt
• 4.2. Đào Duy Từ và sự hình thành trung tâm văn học Thuận - Quảng
• 4.3. Mạc Thiên Tích, Chiêu Anh các và trung tâm văn học Hà Tiên
• 4.4. Gia Định tam gia và trung tâm văn học Gia Định
• 4.5. Sáng tạo hình tượng văn học mới (người hào kiệt, người anh hùng thời loạn)
• 4.6. Khởi đầu hai thể loại tự sự trường thiên (tiểu thuyết chương hồi và truyện Nôm bác học)
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Mở đầu

Luận án tiến sĩ văn học tập trung vào Cái tôi trữ tình trong thơ nữ trẻ sau năm 1986, qua các tác giả Vi Thùy Linh, Ly Hoàng Ly, và Bùi Sim Sim. Nghiên cứu này nhằm khám phá sự biểu đạt cảm xúc và nghệ thuật trong thơ ca của các nhà thơ nữ trẻ, đồng thời đánh giá vai trò của họ trong sự phát triển của văn học Việt Nam hiện đại. Luận án sử dụng phương pháp phân tích thơ và tiếp cận từ góc độ ngữ nghĩa trong thơ để làm rõ những đặc điểm riêng biệt của thơ nữ trẻ.

1.1. Lý do chọn đề tài

Sau năm 1986, thơ nữ trẻ đã trở thành một hiện tượng nổi bật trong văn học Việt Nam, với sự xuất hiện của nhiều tác giả nữ tài năng. Cái tôi trữ tình trong thơ của họ không chỉ phản ánh cảm xúc trong thơ mà còn thể hiện sự đổi mới trong nghệ thuật thơ nữ. Việc nghiên cứu này giúp hiểu rõ hơn về sự đóng góp của các nhà thơ nữ trẻ vào sự phong phú của văn học sau 1986.

1.2. Mục đích nghiên cứu

Luận án nhằm phân tích và đánh giá Cái tôi trữ tình trong thơ của Vi Thùy Linh, Ly Hoàng Ly, và Bùi Sim Sim, qua đó làm rõ những đặc điểm nghệ thuật và cảm xúc độc đáo trong thơ của họ. Nghiên cứu cũng hướng đến việc xác định vị trí của các tác giả này trong thế hệ thơ mới và sự ảnh hưởng của họ đến văn học Việt Nam hiện đại.

II. Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương này tổng hợp các công trình nghiên cứu liên quan đến thơ nữ trẻ và Cái tôi trữ tình trong văn học Việt Nam sau năm 1986. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào việc phân tích từng tác giả riêng lẻ, trong khi luận án này hướng đến việc so sánh và đối chiếu giữa các tác giả để làm rõ những điểm tương đồng và khác biệt trong cách thể hiện tình cảm trong thơ và nghệ thuật thơ nữ.

2.1. Các công trình nghiên cứu trước đây

Các nghiên cứu về thơ nữ trẻ thường tập trung vào việc phân tích cảm xúc trong thơ và ngữ nghĩa trong thơ của từng tác giả. Tuy nhiên, chưa có nhiều công trình nghiên cứu so sánh giữa các tác giả nữ trẻ để làm rõ những đặc điểm chung và riêng trong cách thể hiện Cái tôi trữ tình.

2.2. Đóng góp của luận án

Luận án góp phần bổ sung vào kho tàng nghiên cứu về thơ nữ trẻ bằng cách so sánh và đối chiếu giữa các tác giả Vi Thùy Linh, Ly Hoàng Ly, và Bùi Sim Sim. Nghiên cứu này không chỉ làm rõ những đặc điểm nghệ thuật và cảm xúc trong thơ của họ mà còn xác định vị trí của họ trong văn học Việt Nam hiện đại.

III. Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp phân tích thơ và tiếp cận từ góc độ ngữ nghĩa trong thơ để làm rõ những đặc điểm riêng biệt của thơ nữ trẻ. Nghiên cứu cũng áp dụng phương pháp so sánh để đối chiếu giữa các tác giả Vi Thùy Linh, Ly Hoàng Ly, và Bùi Sim Sim, qua đó làm rõ những điểm tương đồng và khác biệt trong cách thể hiện Cái tôi trữ tình và tình cảm trong thơ.

3.1. Phương pháp phân tích thơ

Phương pháp phân tích thơ được sử dụng để làm rõ những đặc điểm nghệ thuật và cảm xúc trong thơ của các tác giả nữ trẻ. Nghiên cứu tập trung vào việc phân tích ngữ nghĩa trong thơ và cách thể hiện Cái tôi trữ tình qua các tác phẩm cụ thể.

3.2. Phương pháp so sánh

Phương pháp so sánh được áp dụng để đối chiếu giữa các tác giả Vi Thùy Linh, Ly Hoàng Ly, và Bùi Sim Sim, qua đó làm rõ những điểm tương đồng và khác biệt trong cách thể hiện tình cảm trong thơ và nghệ thuật thơ nữ.

IV. Kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy Cái tôi trữ tình trong thơ của Vi Thùy Linh, Ly Hoàng Ly, và Bùi Sim Sim có những đặc điểm riêng biệt, phản ánh sự đa dạng trong cách thể hiện cảm xúc trong thơ và nghệ thuật thơ nữ. Nghiên cứu cũng xác định được vị trí của các tác giả này trong thế hệ thơ mới và sự ảnh hưởng của họ đến văn học Việt Nam hiện đại.

4.1. Đặc điểm của Cái tôi trữ tình

Cái tôi trữ tình trong thơ của Vi Thùy Linh, Ly Hoàng Ly, và Bùi Sim Sim được thể hiện qua những cách thức khác nhau, từ sự nhạy cảm với thiên nhiên đến sự phản ánh những trải nghiệm cá nhân. Mỗi tác giả đều có cách riêng để thể hiện tình cảm trong thơ, tạo nên sự đa dạng trong nghệ thuật thơ nữ.

4.2. Vị trí của các tác giả trong văn học Việt Nam

Các tác giả Vi Thùy Linh, Ly Hoàng Ly, và Bùi Sim Sim đã góp phần quan trọng vào sự phát triển của văn học Việt Nam hiện đại. Thơ của họ không chỉ phản ánh cảm xúc trong thơ mà còn thể hiện sự đổi mới trong nghệ thuật thơ nữ, đóng góp vào sự phong phú của văn học sau 1986.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn với đề tài "Văn học Đàng Trong thế kỷ XVII - XVIII trong tiến trình phát triển của văn học dân tộc" tập trung khảo sát toàn diện diện mạo, đặc điểm và vị trí của bộ phận văn học viết xuất hiện tại vùng đất phía Nam từ năm 1600 đến năm 1802.

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả chỉ ra rằng trong lịch sử nghiên cứu văn học Việt Nam, văn học miền Nam nói chung và văn học Đàng Trong nói riêng từng có thời kỳ chưa được đánh giá đúng mức hoặc bị xem nhẹ trước bề dày truyền thống của văn học miền Bắc. Phần lớn các công trình nghiên cứu trước đây chỉ tiếp cận văn học Đàng Trong ở những lát cắt, trường hợp đơn lẻ hoặc trích lục tư liệu sơ lược mà chưa tái hiện một cách hệ thống, hoàn chỉnh diện mạo văn học vùng trong mối tương quan với tiến trình văn học dân tộc. Hơn nữa, sự chia cắt chính trị - quân sự kéo dài hơn hai thế kỷ giữa Đàng Trong và Đàng Ngoài đã tạo nên những đặc điểm văn hóa - xã hội dị biệt, đòi hỏi phải có một công trình giải mã logic nội tại của sự phát triển văn học tại vùng đất mới.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định gồm ba nội dung chính:

1. Hình dung tổng thể về văn học Đàng Trong thế kỷ XVII - XVIII thông qua việc tuyển chọn, xử lý các dữ kiện, văn liệu, thi liệu để đánh giá đặc điểm, vị trí và vai trò của bộ phận văn học này.
2. Đặt sự vận động của văn học Đàng Trong vào mối tương quan so sánh với văn học Đàng Ngoài cùng thời kỳ và trên tiến trình phát triển của văn học dân tộc nhằm chỉ ra các điểm tương đồng, những nét biệt sắc và định vị vai trò của văn học Đàng Trong.
3. Đặt các dữ kiện văn học vào bối cảnh lịch sử - văn hóa cụ thể để lý giải quy luật phát triển thực tế và logic nội tại của văn học Đàng Trong.

Đối tượng nghiên cứu là các tác phẩm văn chương hình tượng được sáng tác tại khu vực Đàng Trong giai đoạn 1600 - 1802 bằng chữ Hán và chữ Nôm, gắn liền với các tác giả mang tâm thức Đàng Trong.

Phạm vi nghiên cứu:

• Không gian: Khu vực địa - chính trị Đàng Trong, tính từ phía Nam sông Gianh (Linh Giang, Quảng Bình) trở vào đến Hà Tiên, tập trung chủ yếu vào sáng tác của cư dân vùng đồng bằng.
• Thời gian: Khảo sát từ mốc năm 1600 (thời điểm Nguyễn Hoàng đưa binh thuyền về Thuận Hóa, chính thức ly khai chính quyền Lê - Trịnh) đến năm 1802 (thời điểm Nguyễn Ánh lên ngôi Gia Long, thống nhất đất nước, chấm dứt thời kỳ chúa Nguyễn). Luận án cũng mở rộng khảo cứu một số tác giả sáng tác trong giai đoạn 1800 - 1802 có cùng phong cách và chất liệu thẩm mỹ.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu trong luận án được phân tích theo hai nhóm công trình:

Nhóm thứ nhất gồm các công trình nghiên cứu văn học sử toàn quốc. Tác giả điểm lại sự hiện diện của văn học Đàng Trong qua các bộ sách tiêu biểu: Việt Nam văn học sử yếu (Dương Quảng Hàm, 1943/1950), Việt Nam văn học sử trích yếu (Hạo Nhiên Nghiêm Toản, 1949/1968), ba tập Lược thảo lịch sử văn học Việt Nam (nhóm Lê Quý Đôn: Vũ Đình Liên, Đỗ Đức Hiểu, Lê Trí Viễn, Huỳnh Lý, Trương Chính, Lê Thước, 1957), Sơ thảo lịch sử văn học Việt Nam (Ban Văn - Sử - Địa, 1957 - 1964), Văn học Việt Nam - văn học sử giảng văn (Phạm Văn Diêu, 1960), Giáo trình Lịch sử văn học Việt Nam tập II và III (Bùi Văn Nguyên, Phan Sĩ Tấn, Lê Trí Viễn..., 1961 - 1962), Văn học cổ Việt Nam và Văn học Việt Nam thế kỷ X - nửa đầu thế kỷ XVIII (Đinh Gia Khánh, Bùi Duy Tân, Mai Cao Chương, 1964, 1978 - 1979), Văn học Việt Nam thế kỷ XVIII, nửa đầu thế kỷ XIX (Hoàng Hữu Yên, Nguyễn Lộc, 1962, 1976 - 1978), Việt Nam văn học sử giản ước tân biên (Phạm Thế Ngũ, 1963), Lịch sử văn học Việt Nam sơ giản (Văn Tân, Nguyễn Hồng Phong, 1963), Bảng lược đồ văn học Việt Nam (Thanh Lãng, 1967) và Lược khảo lịch sử văn học Việt Nam từ khởi thủy đến cuối thế kỷ 20 (Bùi Đức Tịnh, 2005). Luận án nhận định rằng trong các công trình văn học sử này, văn học Đàng Trong thường chỉ xuất hiện dưới dạng điểm xuyết, giới thiệu tản mạn một số tác giả tiêu biểu (Đào Duy Từ, Nguyễn Cư Trinh, Mạc Thiên Tích, Ngô Thế Lân, Hoàng Quang...) và chủ yếu xếp lồng ghép vào văn học Đàng Ngoài mà chưa nhìn nhận như một vùng văn học có tính độc lập tương đối.

Nhóm thứ hai gồm các công trình khảo sát chuyên biệt về văn học Đàng Trong hoặc văn học Nam Bộ: Văn học miền Nam thời Nam Bắc phân tranh (các thế kỷ XVI - XVIII) (Phạm Việt Tuyền, 1965), Văn học Nam Hà - Văn học xứ Đàng Trong (Nguyễn Văn Sâm, 1974), Tiến trình văn nghệ miền Nam và Văn học Việt Nam nơi miền đất mới (Nguyễn Q. Thắng, 1990, 2007), Văn học miền Nam (Huỳnh Ái Tông, 2009), Văn học miền Nam lục tỉnh (Nguyễn Văn Hầu, 2012), cùng chuyên khảo Văn học miền Nam, Văn học Hà Tiên: Chiêu Anh các - Hà Tiên thập cảnh khúc vịnh (Đông Hồ, 1970). Ngoài ra còn có các nhận định chuyên sâu của Nguyễn Văn Xuân về tính chất "nói và trình diễn" của văn nghệ miền Nam và các bài khảo cứu của Cao Tự Thanh về văn hóa, văn học Đàng Trong.

Khoảng trống học thuật mà luận án lựa chọn giải quyết là: Khắc phục tính chất phân mảnh, thuần túy liệt kê tác giả tác phẩm của các nghiên cứu trước; xây dựng một hệ thống tiêu chí nhất quán về tác giả Đàng Trong dựa trên "tâm thức Đàng Trong"; đặt văn học Đàng Trong vào mối quan hệ biện chứng với điều kiện văn hóa - xã hội đặc thù của vùng đất mới; đồng thời tiến hành so sánh hệ thống với văn học Đàng Ngoài để xác lập vai trò cấu thành của văn học Đàng Trong đối với tiến trình văn học dân tộc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án triển khai nghiên cứu dựa trên ba cơ sở lý thuyết chính từ các học giả chuyên ngành:

• Quan niệm về một công trình văn học sử thực thụ của Trần Ngọc Vương: Một công trình văn học sử phải tái hiện lịch sử vận động của đối tượng qua diện mạo từng thời kỳ, vị trí tác giả, tác phẩm tiêu biểu, đồng thời làm rõ chất nền ngôn ngữ và hệ thống thể loại.
• Quan niệm tiếp cận văn hóa học trong nghiên cứu văn học trung đại của Trần Nho Thìn: Phục nguyên không gian văn hóa ra đời của tác phẩm, xác định sự chi phối của các hệ tư tưởng, tôn giáo, đạo đức, thẩm mỹ thời đại đối với việc xây dựng nhân vật, kết cấu, mô típ và ngôn ngữ nghệ thuật nhằm hạn chế việc hiện đại hóa quá khứ.
• Quan niệm về sự phát triển không đồng đều của văn hóa dân tộc của Trần Đình Hượu: Tiếp cận tính năng động, tự nhiên, khả năng tiếp nhận yếu tố đương đại của các vùng đất mới vốn ít bị ràng buộc bởi truyền thống Hán học lâu đời.

Phương pháp nghiên cứu thực tế gồm ba phương pháp định tính:

• Phương pháp văn học sử: Thu thập, phân loại, mô tả và hệ thống hóa các sự kiện, tác gia, tác phẩm Hán - Nôm Đàng Trong từ 1600 đến 1802.
• Phương pháp so sánh: Đặt các hiện tượng văn học Đàng Trong trong tương quan đồng đại với văn học Đàng Ngoài thế kỷ XVII - XVIII và tương quan lịch đại với toàn bộ tiến trình văn học trung đại Việt Nam trên các bình diện: đội ngũ tác giả, nội dung phản ánh, thể loại và ngôn ngữ.
• Phương pháp liên ngành văn học - văn hóa: Phân tích mối quan hệ hai chiều giữa các động thái văn hóa - xã hội đặc thù (Nho - Thích song hành, học phong, thành phần cư dân, đô thị hóa) với các đặc trưng nội dung và hình thức nghệ thuật của văn học Đàng Trong.

Nguồn dữ liệu của luận án bao gồm:

• Tác phẩm văn học Hán - Nôm Đàng Trong và Đàng Ngoài đã được dịch, phiên âm sang chữ quốc ngữ (Ngọa Long cương vãn, Tư Dung vãn, Song Tinh Bất Dạ, Sãi Vãi, Hoài Nam khúc, Hà Tiên thập vịnh, Phong trúc tập, Nam triều công nghiệp diễn chí, các bài văn tế của Đặng Đức Siêu, Nguyễn Văn Thành...).
• Thư tịch lịch sử, địa chí: Đại Nam thực lục tiền biên, Đại Nam liệt truyện tiền biên, Phủ biên tạp lục, Kiến văn tiểu lục, Lịch triều hiến chương loại chí, Hải ngoại kỷ sự, Nam hành ký đắc tập, Nam Hà tiệp lục, Nam Hà ký văn.
• Các bộ tổng tập và tuyển tập văn học: Tổng tập văn học Việt Nam, Hợp tuyển thơ văn Việt Nam.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương 1 giải quyết hai nội dung cơ bản: xác lập các khái niệm thuật ngữ và tổng thuật lịch sử nghiên cứu.

Về mặt thuật ngữ:

• "Đàng Trong": Được xác định là một thực thể địa - chính trị tồn tại từ năm 1600 (khi Nguyễn Hoàng rời Thăng Long về Thuận Hóa) đến năm 1802 (khi vương triều Nguyễn hoàn thành việc thống nhất đất nước). Luận án phân tích tính chất của các mốc 1558, 1630, 1774, 1778 và luận giải việc chọn khung thời gian 1600 - 1802 gắn liền với ý niệm về vương quyền chúa Nguyễn.
• "Văn học Đàng Trong": Được định nghĩa là toàn bộ sáng tác Hán và Nôm ra đời tại vùng đất phía Nam sông Gianh trong khoảng thời gian 1600 - 1802 bởi những tác giả mang "tâm thức Đàng Trong". Tiêu chí này cho phép dung nạp các tác giả người Việt sinh trưởng tại chỗ, các nhân sĩ Đàng Ngoài di cư gắn bó với chúa Nguyễn (Đào Duy Từ, Nguyễn Hữu Dật), các tác giả Minh hương xem Đàng Trong là quê hương (họ Mạc, Gia Định tam gia); đồng thời loại trừ những tác giả lưu trú ngắn hạn không mang tâm thức Đàng Trong như Thích Đại Sán (Hải ngoại kỷ sự), Lê Quý Đôn (Phủ biên tạp lục), Phạm Nguyễn Du (Nam hành ký đắc tập) hay các tác giả thuộc triều đại Tây Sơn tại Phú Xuân (Nguyễn Văn Danh, Lê Ngọc Hân).

Về tình hình nghiên cứu: Chương này tổng hợp, phân loại chi tiết các nhận định về văn học Đàng Trong trong các giáo trình, công trình văn học sử từ năm 1943 đến năm 2012, chỉ ra xu hướng chuyển biến từ việc xem nhẹ, trích lược sang việc nhìn nhận văn học Đàng Trong như một bộ phận cấu thành hữu cơ của văn học dân tộc.

Chương 2: Văn hóa - xã hội Đàng Trong thế kỷ XVII - XVIII

Chương 2 phân tích bốn tiền đề văn hóa - xã hội chi phối đặc trưng văn học Đàng Trong:

1. Mô hình Nho giáo không thuần nhất và xu thế Nho - Thích đan xen: Trong thế kỷ XVII và nửa đầu thế kỷ XVIII, chính quyền chúa Nguyễn thực thi chính sách "cư Nho mộ Thích". Các chúa Nguyễn đều sùng bái đạo Phật, gắn giáo quyền vào vương vị (Hiển tông Nguyễn Phước Châu tự xưng "Quốc chủ Thiên Túng đạo nhân", Túc tông Nguyễn Phước Thụ xưng "Quốc chủ Vân Tuyền đạo nhân", Thế tông Nguyễn Phước Hoạt xưng "Quốc chủ Từ Tế đạo nhân"). Tầng lớp quan lại, danh sĩ (Nguyễn Hữu Dật, Trần Đình Ân, Nguyễn Hữu Hào, Mạc Cửu, Mạc Thiên Tích) đều tham gia xây dựng chùa chiền, đàm đạo Phật pháp. Đến giữa thế kỷ XVIII, trước yêu cầu nhất hóa quản lý xã hội, chúa Nguyễn mới chuyển dần sang mô hình Nho giáo vô thần (ban hành Huấn điều năm 1726, cải cách y phục phong tục năm 1744). Sự kết hợp Nho - Thích tạo nên một học phong phóng khoáng, dân dã, giảm bớt tính quy phạm nghiêm ngặt của Nho giáo kinh viện.

2. Học phong không chuộng từ chương cử nghiệp: Chế độ thi cử ở Đàng Trong phát triển muộn và không có các kỳ thi đại khoa (thi Tiến sĩ) như Đàng Ngoài. Chúa Nguyễn mở khoa thi Chính đồ và Hoa văn đầu tiên năm 1632, khoa Thám phỏng năm 1674; tổ chức kỳ thi quận thí (5 năm một lần) và hội thí (9 năm một lần) để tuyển chọn nhân lực hành chính (chia thành ba hạng: giáp, ất, bính). Việc không bị ràng buộc bởi văn chương cử tử giúp các tác giả giải phóng năng lực sáng tạo cá nhân, tạo điều kiện thuận lợi cho văn học chữ Nôm phát triển (tiêu biểu với Ngọa Long cương vãn, Song Tinh Bất Dạ, Hoa tình, tuồng San hậu).

3. Thành phần cư dân đặc thù: Dòng người di cư vào Đàng Trong từ năm 1558 gồm lực lượng võ biền (bộ khúc Tống Sơn, nghĩa dũng Thanh Hoa), dân nghèo phiêu tán và tội đồ lưu đày. Cuộc sống khai hoang, đối mặt với thiên nhiên khắc nghiệt và chiến tranh khiến lối sống của cư dân thiên về hành động thực tiễn hơn là suy tư kinh viện. Yếu tố này định hình nên nền văn nghệ phục vụ đại chúng, mang đậm tính diễn xướng, thiên về "nói và trình diễn" (vãn, vè, tuồng, dân ca biến tấu từ điệu thức gốc Bắc kết hợp yếu tố Chăm, Miên, Thượng, Hoa).

4. Môi trường kinh tế thương nghiệp và xã hội thị dân: Sự mở cửa ngoại thương tại các thương cảng Hội An, Cù Lao Phố, Sài Gòn, Hà Tiên ("Cảng khẩu quốc") cùng sự tham gia của thương nhân quốc tế và cộng đồng người Hoa tị nạn (Trần Thượng Xuyên, Mạc Cửu) tạo nên một tầng lớp thị dân tương đối sớm. Xã hội thị dân tạo tiền đề cho sự nảy sinh các nhu cầu tâm lý cá nhân, thị hiếu giải trí phi cổ truyền, thúc đẩy sự ra đời sớm của truyện Nôm tài tử giai nhân miêu tả tình yêu và sắc dục (Song Tinh Bất Dạ của Nguyễn Hữu Hào), đồng thời hình thành ý thức in ấn, phổ biến tác phẩm rộng rãi trong xã hội và ký kiểu thơ văn trên đồ gốm sứ.

Bảng tổng hợp các nhân tố văn hóa - xã hội và hệ quả văn học tại Đàng Trong:

Nhân tố văn hóa - xã hội	Biểu hiện lịch sử cụ thể	Tác động đến diện mạo văn học
Hệ tư tưởng Nho - Thích đan xen	Chúa Nguyễn xưng đạo hiệu; quan lại mộ Phật; chuyển dần sang Nho giáo thế tục ở thế kỷ XVIII.	Tư tưởng cởi mở, dung hòa tam giáo; văn chương ít chịu áp lực kinh viện, mang sắc thái tự nhiên, thế tục.
Học phong ít khoa cử	Không tổ chức thi Tiến sĩ; chỉ thi quận thí (5 năm), hội thí (9 năm) để tuyển lại dịch.	Không bị trói buộc bởi văn từ chương; tạo điều kiện cho văn quốc âm (chữ Nôm) phát triển mạnh.
Cơ cấu dân cư mở cõi	Lực lượng di dân chủ yếu là binh lính võ biền, dân nghèo, tội đồ lưu đày.	Văn học mang tính đại chúng, ngôn ngữ bình dân; phát triển mạnh các thể loại "nói và trình diễn" (vè, vãn, tuồng).
Kinh tế thương nghiệp - thị dân	Phát triển các đô thị, thương cảng (Hội An, Gia Định, Hà Tiên); tiếp nhận cư dân Minh hương.	Giải phóng tình cảm cá nhân; nảy sinh truyện Nôm tả sắc dục (Song Tinh Bất Dạ); gia tăng hoạt động in ấn, phổ biến thi phẩm.

Chương 3: Văn học Đàng Trong xét trong mối tương quan với văn học Đàng Ngoài thế kỷ XVII – XVIII

Chương 3 tiến hành khảo sát so sánh văn học hai miền trên các phương diện:

• Đội ngũ tác giả: Đàng Trong hình thành hai bộ phận tác giả chính là nhà nho gốc Việt (Đào Duy Từ, Nguyễn Hữu Dật, Nguyễn Cư Trinh, Ngô Thế Lân, Hoàng Quang, Đặng Đức Siêu, Nguyễn Văn Thành) và nhà nho gốc Minh hương (Mạc Thiên Tích và các thành viên Chiêu Anh các, Trịnh Hoài Đức, Ngô Nhơn Tịnh). Cả hai nhóm đều gắn bó trực tiếp với sự nghiệp khai mở và bảo vệ vùng đất mới của chúa Nguyễn.
• Nội dung phản ánh: Bên cạnh mảng thơ đề vịnh cảnh quan thiên nhiên phương Nam mang cảm quan tự hào lãnh thổ (chùm thơ Hà Tiên thập vịnh, thơ vịnh cảnh của Nguyễn Phước Châu, Nguyễn Cư Trinh), văn học Đàng Trong cũng xuất hiện khuynh hướng tố cáo hiện thực xã hội và phản ánh nỗi thống khổ của nhân dân giai đoạn khủng hoảng cuối thế kỷ XVIII qua sáng tác của Ngô Thế Lân (Phong trúc tập, Thiệp thế ngâm, Trư điểu đề).
• Thể loại: Cùng phát triển các thể loại truyền thống (thơ Đường luật chữ Hán, phú, văn tế, truyện Nôm, tiểu thuyết chương hồi), văn học Đàng Trong định hình lối đi riêng với các thể loại đặc thù phương Nam như vãn (Ngọa Long cương vãn, Tư Dung vãn), vè (Sãi Vãi của Nguyễn Cư Trinh), và nghệ thuật tuồng hát bội (San hậu).
• Ngôn ngữ văn học: Ngôn ngữ văn học Đàng Trong ghi nhận sự thâm nhập tự nhiên của phương ngữ Nam Bộ, lời ăn tiếng nói bình dân của cư dân lưu dân, tạo nên phong cách diễn đạt mộc mạc, sống động khác với tính quy phạm, đài các của văn chương Đàng Ngoài.

Chương 4: Vai trò của văn học Đàng Trong đối với văn học dân tộc

Chương 4 đúc kết vai trò lịch sử của văn học Đàng Trong trên ba phương diện:

1. Hoàn chỉnh bản đồ văn học Việt Nam: Văn học Đàng Trong mở rộng không gian văn học dân tộc về phương Nam với sự hình thành ba trung tâm văn học lớn: trung tâm Thuận - Quảng (khởi đầu từ Đào Duy Từ), trung tâm Hà Tiên (gắn với Mạc Thiên Tích và Tao đàn Chiêu Anh các), và trung tâm Gia Định (với nhóm Gia Định tam gia).
2. Sáng tạo hình tượng văn học mới: Khắc họa hình tượng người hào kiệt, người anh hùng thời loạn và con người hành động mang tinh thần mở cõi, phiêu lưu, vượt thoát khỏi khuôn mẫu nhà nho ẩn dật truyền thống.
3. Khởi đầu hai thể loại tự sự trường thiên: Đóng góp tác phẩm mở đầu thể loại tiểu thuyết chương hồi lịch sử bằng chữ Hán (Nam triều công nghiệp diễn chí / Nguyễn triều khai quốc công nghiệp diễn chí của Nguyễn Khoa Chiêm) và tác phẩm mở đầu thể loại truyện Nôm bác học viết theo thể song thất lục bát (Song Tinh Bất Dạ của Nguyễn Hữu Hào).

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự đúc kết các kết quả và đóng góp mới về mặt lý luận và thực tiễn:

• Nhận diện một cách hệ thống diện mạo văn học Đàng Trong giai đoạn 1600 - 1802 như một chỉnh thể văn học vùng hoàn chỉnh, xác lập tiêu chí nhận diện tác giả Đàng Trong dựa trên tâm thức chính trị - văn hóa.
• Xác định bản chất văn học Đàng Trong là kết quả tương tác của các động thái văn hóa đặc thù: mô hình Nho giáo không thuần nhất, học phong phi từ chương, cơ cấu cư dân mở cõi và kinh tế thương nghiệp thị dân.
• Minh chứng tính quy luật trong sự phát triển của văn học Việt Nam trung đại: văn học Đàng Trong vừa bảo lưu tính thống nhất của văn mạch dân tộc về mặt ngôn ngữ và thể loại cơ bản, vừa tạo ra những biến dị thể loại và phong cách mang tính tiên phong, bù đắp những khoảng trống mà văn học Đàng Ngoài chưa định hình.
• Định vị vai trò tiên khởi của văn học Đàng Trong đối với thể loại tự sự trường thiên (tiểu thuyết chương hồi chữ Hán và truyện Nôm bác học), đồng thời hoàn chỉnh bản đồ văn học viết của toàn thể dân tộc.

Về mặt giải pháp và kiến nghị học thuật, luận án đề xuất:

• Cần bổ sung và đánh giá tương xứng dung lượng văn học Đàng Trong trong các giáo trình lịch sử văn học Việt Nam ở bậc đại học và trung học phổ thông.
• Tiếp tục sưu tầm, dịch thuật và công bố đầy đủ các di sản văn bản Hán - Nôm thời chúa Nguyễn, đặc biệt là các văn bản văn chương chữ Nôm và thư tịch liên quan đến cộng đồng Minh hương tại Nam Bộ.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về hạn chế, luận án tự xác định các điểm giới hạn do điều kiện tư liệu và phạm vi nghiên cứu:

• Luận án chỉ khảo sát sáng tác của các tác giả thuộc vùng đồng bằng, chưa mở rộng nghiên cứu bộ phận sáng tác của các cộng đồng dân tộc thiểu số (Chăm, Khmer, các tộc người thiểu số vùng Trường Sơn - Tây Nguyên) cùng sinh sống tại Đàng Trong.
• Phạm vi khảo sát chủ yếu tập trung vào văn chương hình tượng, chưa bao quát toàn diện mảng văn chương chức năng (văn thư hành chính, chiếu biểu, địa chí, thư tịch tôn giáo).
• Việc tiếp cận nguồn tư liệu văn bản Hán - Nôm phần lớn dựa trên các bản dịch và phiên âm quốc ngữ hiện hành, chưa tiến hành giám định văn bản học nguyên bản đối với toàn bộ các dị bản Hán Nôm còn lưu trữ rải rác.

Hướng nghiên cứu tiếp theo: Mở rộng khảo sát bộ phận văn chương chức năng và sáng tác của các tộc người khác tại Đàng Trong trong một công trình toàn diện hơn khi điều kiện tư liệu cho phép.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho các đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Văn học Việt Nam, Lịch sử Việt Nam, Văn hóa học khi tiếp cận các đề tài về văn học trung đại, lịch sử Đàng Trong và văn hóa Nam Bộ.
• Giảng viên các trường đại học, cao đẳng sư phạm và khoa học xã hội nhân văn trong việc biên soạn bài giảng, giáo trình văn học sử giai đoạn thế kỷ XVII - XVIII.
• Các nhà nghiên cứu văn bản học Hán - Nôm và các nhà quản lý văn hóa trong việc quy hoạch bảo tồn di sản văn học thời chúa Nguyễn.

Phần nội dung đáng tham khảo nhất là Chương 2 (phân tích bốn tiền đề văn hóa - xã hội tác động đến văn học Đàng Trong) và Chương 4 (luận giải vai trò khởi đầu của văn học Đàng Trong đối với thể loại tự sự trường thiên).

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao luận án giới hạn mốc thời gian văn học Đàng Trong từ năm 1600 đến năm 1802? Luận án lựa chọn năm 1600 vì đây là thời điểm Nguyễn Hoàng đưa binh thuyền về Thuận Hóa, chấm dứt quan hệ thần phục trên thực tế với chính quyền Lê - Trịnh ở Đàng Ngoài, xác lập thực thể địa - chính trị Đàng Trong. Mốc kết thúc năm 1802 là thời điểm Nguyễn Ánh thống nhất đất nước lên ngôi hoàng đế, chấm dứt hoàn toàn thể chế chúa Nguyễn và sự tồn tại của danh xưng Đàng Trong.

2. Luận án xác định tiêu chí nào để một tác giả được coi là tác giả văn học Đàng Trong? Tác giả Đàng Trong phải là người sáng tác với tâm thức thuộc về Đàng Trong, bao gồm người sinh trưởng tại Đàng Trong, người gốc Đàng Ngoài di cư tự nguyện gắn bó phục vụ chúa Nguyễn (như Đào Duy Từ, Nguyễn Hữu Dật), hoặc người gốc Minh hương xem Đàng Trong là quê hương (như cha con họ Mạc, Gia Định tam gia). Luận án loại trừ những người ghi chép vãng lai như Lê Quý Đôn, Phạm Nguyễn Du hay các văn sĩ triều Tây Sơn ở Phú Xuân.

3. Yếu tố nào trong học phong Đàng Trong đã tạo điều kiện cho văn học chữ Nôm phát triển? Chính quyền chúa Nguyễn tổ chức thi cử muộn, không tổ chức thi Tiến sĩ, chỉ tổ chức các kỳ thi quận thí và hội thí để tuyển dụng lại dịch hành chính. Sĩ tử không bị ép buộc vào lối học từ chương cử nghiệp nghiêm ngặt, từ đó giải phóng tư duy sáng tạo và thúc đẩy việc sử dụng chữ Nôm trong sáng tác văn học bác học và bình dân.

4. Hai thể loại tự sự trường thiên nào của văn học dân tộc được khởi đầu từ Đàng Trong? Đó là thể loại tiểu thuyết chương hồi lịch sử bằng chữ Hán với tác phẩm Nam triều công nghiệp diễn chí (còn gọi là Nguyễn triều khai quốc công nghiệp diễn chí) của Nguyễn Khoa Chiêm và thể loại truyện Nôm bác học viết theo thể song thất lục bát với tác phẩm Song Tinh Bất Dạ của Nguyễn Hữu Hào.

5. Vì sao văn nghệ Đàng Trong lại mang đặc trưng nổi bật là "nặng về nói và trình diễn"? Do cơ cấu dân cư Đàng Trong chủ yếu gồm binh lính võ biền, dân nghèo tha hương và tội đồ lưu đày, phải liên tục lao động khai phá đất đai và chiến đấu. Lối sống thiên về hành động khiến nhu cầu tiếp nhận nghệ thuật của họ hướng tới các hình thức nghe nhìn trực quan, bình dân hóa, thúc đẩy sự phát triển của các thể loại vãn, vè, tuồng và diễn xướng dân gian.

Kết luận

Luận án "Văn học Đàng Trong thế kỷ XVII - XVIII trong tiến trình phát triển của văn học dân tộc" đã tái hiện một cách hệ thống diện mạo văn học tại vùng đất phía Nam trong hơn hai thế kỷ phân tranh lịch sử. Bằng việc vận dụng phương pháp tiếp cận văn hóa học và so sánh văn học sử, công trình đã lý giải thành công mối liên hệ giữa các điều kiện văn hóa - xã hội đặc thù với tính chất tự nhiên, đại chúng và tinh thần thị dân của văn chương Đàng Trong. Kết quả nghiên cứu khẳng định văn học Đàng Trong không chỉ kế thừa văn mạch truyền thống mà còn giữ vai trò cấu thành, bổ sung các thể loại tự sự trường thiên và hình tượng văn học mới, góp phần hoàn chỉnh bản đồ văn học dân tộc Việt Nam thời trung đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho sự hình thành của thể loại truyện Nôm bác học với tác phẩm Song Tinh Bất Dạ. Dù chưa thực sự khảo sát sâu, nhưng Bùi Văn Nguyên đã khái quát được một số đặc điểm tiêu biểu của văn học Đàng Trong thời kỳ này: “tuy về số lượng cũng như chất lượng chưa cao, nhưng đã phát triển được khá đầy đủ các mặt như tình yêu thiên nhiên đất nước, tính tiết tháo, tính trữ tình, tính tố cáo hiện thực xã hội, và do đó đã phản ánh được phần nào chế độ phong kiến Đàng Trong thời bấy giờ” [107, tr. Chúng tôi không hoàn toàn tán thành cách đánh giá văn học nói chung và văn học Đàng Trong nói riêng từ quan điểm mác xít cơ giới như thế nhưng cũng phải thừa nhận đóng góp của các tác giả khi nỗ lực đặt văn học Đàng Trong vào một góc nhìn riêng. Tuy nhiên, đến cuốn tập III của bộ giáo trình này (Lê Trí Viễn - Phan Côn - Đặng Thanh Lê - Phạm Văn Luận - Lê Hoài Nam, NXB Giáo dục, Hà Nội, 1962), nghiên cứu lịch sử văn học Việt Nam từ giữa thế kỷ XVIII đến 1858, thì chỉ có một 19 số tác giả văn học Đàng Trong được điểm tên khi cần minh định cho một vấn đề nào đó.

Chẳng hạn, Phong trúc tập của Ngô Thế Lân được nhắc đến khi nhóm nghiên cứu phân tích khuynh hướng đấu tranh và tố cáo hiện thực; Hoài Nam khúc của Hoàng Quang là điển hình cho khuynh hướng bi quan và bảo thủ phản động. Không có bất kỳ tác giả nào được nhắc đến ở phần viết riêng. Cũng như không có bất kỳ đánh giá nào dành riêng cho văn học Đàng Trong thời điểm này. Tình hình như thế tiếp tục tái diễn ở bộ giáo trình của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội (sau này là Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội) 1.

Trong cuốn Văn học cổ Việt Nam, Tập II (Thế kỷ XVI - thế kỷ XVII) (Đinh Gia Khánh - Bùi Duy Tân, NXB Giáo dục, Hà Nội, 1964), nhóm tác giả không có bất kỳ một nhận định hay một lưu ý đặc biệt nào về sự xuất hiện của vùng văn học Đàng Trong trên bản đồ văn học Việt. Mặc dù đã dành một mục riêng giới thiệu về Đào Duy Từ như một gương mặt “tiêu biểu của văn học miền Nam sông Gianh thế kỷ XVII”, nhưng ngoài việc cung cấp hiểu biết thông dụng về hai tác phẩm nổi bật của họ Đào - Ngọa Long cương vãn và Tư Dung vãn, ấn tượng để lại không thực sự sắc nét. Người đọc khó có thể có những hình dung tổng lược về diện mạo của một vùng văn học. Về sau, khi tái bản, lập thành bộ giáo trình Lịch sử văn học Việt Nam, giai đoạn văn học này gần như được viết lại trong hai tập Văn học Việt Nam thế kỷ thứ X nửa đầu thế kỷ thứ XVIII (Đinh Gia Khánh - Bùi Duy Tân - Mai Cao Chương, NXB Đại học và Trung học chuyên nghiệp, Tập I - năm 1978, tập II - năm 1979), nhưng thành tựu của nhóm tác giả chủ yếu tập trung ở việc khắc họa diện mạo văn học Đàng Ngoài/ miền Bắc các thế kỷ.

Sáng tác của các tác giả Đàng Trong/ miền Nam vẫn còn là một “vùng đất trống” chưa được “canh tác” kỹ lưỡng. Mặc dù Bùi Duy Tân khi khảo về “Văn học từ thế kỷ XVI đến nửa đầu thế kỷ XVIII” đã nhắc đến khu vực văn học này, thậm chí tần suất nhắc đến các tác giả, tác phẩm Đàng Trong có phần dày đặc và thường xuyên hơn nhiều công trình nghiên cứu khác, 1 Riêng trong phần trình bày về bộ giáo trình của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, chúng tôi không tuân thủ cách sắp xếp theo trật tự thời gian xuất bản. Để thuận tiện cho tư duy logic, chúng tôi trình bày hai cuốn do Đinh Gia Khánh chủ biên, khảo về “Văn học cổ Việt Nam (thế kỷ X - thế kỷ XVII)” (xuất bản lần đầu năm 1964) trước cuốn của Hoàng Hữu Yên - Nguyễn Lộc, khảo về “Văn học Việt Nam thế kỷ XVIII đến nửa đầu thế kỷ XIX” (xuất bản lần đầu năm 1962). Và cũng vì mục đích tương tự, nên chúng tôi trình bày “liền khối” những cuốn sách liên quan trong bộ giáo trình văn học sử kể trên của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, chứ không xen kẽ cuốn Việt Nam văn học sử giản ước tân biên, Tập II: “Văn học lịch triều – Việt văn” của Phạm Thế Ngũ, và Lịch sử văn học Việt Nam sơ giản của nhóm Văn Tân - Hồng Phong, dù lượt in đầu tiên là năm 1963, trước cuốn của Hoàng Hữu Yên – Nguyễn Lộc và cuốn của Đinh Gia Khánh chủ biên.

20 nhưng căn bản chỉ coi đó như những cứ liệu cần thiết minh chứng cho “Sự phong phú về mặt đề tài và thể loại văn học biểu hiện những xu thế mới của xã hội Đại Việt từ thế kỷ XVI đến nửa đầu thế kỷ XVIII” 1. Và dù rằng Bùi Duy Tân đã khẳng định: “Nói về văn học trong các thế kỷ này cần chú ý đến lực lượng sáng tác ở Đàng Trong”, nhưng với cách trình bày về các tác giả, tác phẩm lẩn khuất giữa đông đảo tác giả - tác phẩm Đàng Ngoài vốn đã quá quen thuộc với nhận thức thông thường, người đọc chưa thể có một ấn tượng đặc biệt nào về vùng văn học Đàng Trong. Tương tự, trong giáo trình Văn học Việt Nam thế kỷ XVIII, nửa đầu thế kỷ XIX (Hoàng Hữu Yên - Nguyễn Lộc, NXB Giáo dục, Hà Nội, 1962), về sau Nguyễn Lộc tái bản, chỉnh sửa, bổ sung thành hai tập Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII nửa đầu thế kỷ XIX (NXB Đại học và Trung học chuyên nghiệp, Hà Nội, 1976 - 1978)2, chất liệu nghiên cứu chủ yếu là các sáng tác ở Đàng Ngoài. Ngoại trừ “Tuồng” (chương mười hai) [89, tr.

391 - 420] là chương duy nhất được Nguyễn Lộc dành riêng để khảo sát về một loại hình văn học - nghệ thuật đặc biệt khởi phát từ Đàng Trong, còn tất cả các dẫn liệu liên quan đến văn học Đàng Trong khác chỉ được điểm xuyết một cách sơ sài. Hoàng Hữu Yên khi “Sơ bộ giới thiệu văn học chữ Hán thế kỷ thứ XVIII và nửa đầu thế kỷ thứ XIX”, đã xếp những sáng tác miêu tả xã hội Đàng Trong nửa đầu thế kỷ XVIII của Ngô Thế Lân vào “bộ phận thơ văn chữ Hán ưu tú” [193, tr. 379] và bản thân Ngô Thế Lân cũng được xếp vào lớp “nhà thơ ưu tú” [193, tr. Nhưng cũng chỉ có hai bài thơ của ông (Thiệp thế ngâm - Từng trải việc đời, Trư điểu đề - Tiếng chim lợn kêu) được dẫn trong phần chú thích.

Cùng với Ngô Thế Lân, chỉ còn nhóm Chiêu Anh các với chùm thơ “Hà Tiên thập vịnh” được nhắc qua khi đề cập đến bộ phận thơ vịnh cảnh [193, tr. Ngô Thế Lân, Hoàng Quang cũng được Nguyễn Lộc điểm tên khi trình bày chung về “Các xu hướng trong văn học Việt Nam giai đoạn nửa cuối thế kỷ XVIII - nửa đầu thế kỷ XIX”; đặc biệt, Ngô Thế Lân được đánh giá là “nhà thơ xuất sắc nhất” của văn học Đàng Trong cuối thế kỷ XVIII [88, tr. Ngoài những trình bày sơ lược nhằm chứng minh cho một luận điểm nghiên cứu nào đó (mà chúng tôi vừa kể ở trên), không một tác giả nào của văn học Đàng Trong được đề cập ở phần viết 1 Tên các chương mục trong cuốn sách. 2 Năm 1999, NXB Giáo dục tập hợp hai cuốn Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII nửa đầu thế kỷ XIX nói trên và cuốn Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX thành một cuốn Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII đến hết thế kỷ XIX.

Điều đó phản ánh phần nào sự thiếu hụt tư liệu và diện quan tâm của các nhà nghiên cứu. Bộ Việt Nam văn học sử giản ước tân biên của Phạm Thế Ngũ được biên soạn khá chu đáo, kỹ lưỡng với những tư liệu phong phú, các nhận định đánh giá được cân nhắc thận trọng. Chúng tôi đặc biệt lưu tâm đến cuốn Tập II - Văn học lịch triều: Việt văn (Quốc học tùng thư, 1963, Sài Gòn), vì liên quan trực tiếp đến giai đoạn khảo sát của đề tài. Đáng quý của công trình này là, khi trình bày sơ lược về nội dung - hình thức của “Văn Nôm Nam Hà” và giới thiệu một số tác giả Nôm tiêu biểu của Đàng Trong (Đào Duy Từ, Nguyễn Cư Trinh, Nguyễn Hữu Hào, Hoàng Quang…), Phạm Thế Ngũ đã đưa ra một số bình luận tái hiện được phần nào không gian văn hóa - văn học đặc biệt của xứ Đàng Trong (so với Đàng Ngoài), rằng: “Miền Nam nói chung thiếu cái phong vị văn học, cái không khí thông thái cao đạt” [106, tr.

201]; “Đất Nam Hà thiếu bóng nhà nho, và thơ phú văn chương chẳng dễ nảy nở như ở miền Bắc. Những danh nhân miền Nam đều là người có công trạng đánh dẹp, khai thác, chẳng phải là nhà khoa bảng hay văn học” [106, tr. 201]; “Do đó mà Nam Hà thiếu sự đào luyện lâu đời của Hán học, thiếu không khí văn học, phần Việt văn cũng không có gì kiệt xuất, vì chỉ mới đi những bước đầu tiên” [106, tr. Đây được coi là những gợi ý quý giá khi chúng tôi tiếp cận, tìm hiểu về “căn nguyên” văn học Đàng Trong.

Tuy nhiên, về căn bản, công trình này mới chỉ cung cấp những nhận định sơ giản về một vài thể loại, một lối văn Nôm của Đàng Trong (vãn, vè), chưa đủ để khái quát toàn bộ diện mạo văn học vùng giai đoạn này. Văn Tân - Nguyễn Hồng Phong, khi trình bày Lịch sử văn học Việt Nam sơ giản (NXB Khoa học, Hà Nội, 1963) đã giới thiệu sơ lược về các tác giả, tác phẩm tiêu biểu trong từng thời kỳ lịch sử văn học, với tiêu chí lựa chọn là “do ở giá trị tiêu biểu của nó, ở nội dung phản ánh hiện thực của nó phản ánh được một vài khía cạnh cơ bản của cuộc sống” [135, tr. Tuy nhiên, với tiêu chí đó, trong tổng số 198 trang sách viết về văn học thế kỷ XV - XVIII, chỉ có bốn trang giới thiệu sơ lược về một tác giả duy nhất của văn học Đàng Trong thế kỷ XVII: Đào Duy Từ. Điều đó phản ánh phần nào vị trí của văn học Đàng Trong trên thang điểm giá trị mà các nhà nghiên cứu đặt ra.

22 Bảng lược đồ văn học Việt Nam của Thanh Lãng (Trình Bầy xuất bản, Sài Gòn, 1967) “là những nét bút chì” phác họa sơ giản lược trình văn học Việt Nam.