Luận án tiến sĩ luật học trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại theo pháp luật việt nam

Luận án tiến sĩ luật học phân tích trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại theo pháp luật việt nam, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng

• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại theo pháp luật Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI DO VI PHẠM HỢP ĐỒNG THƯƠNG MẠI VÀ PHÁP LUẬT VỀ TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI DO VI PHẠM HỢP ĐỒNG THƯƠNG MẠI
• 1.1. Những vấn đề lý luận liên quan đến trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 1.2. Khái niệm trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 1.3. Bản chất của trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 1.4. Xác định căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 1.5. Mối quan hệ giữa chế tài bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại với các loại chế tài khác
• 1.6. Những vấn đề lý luận pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 1.6.1. Khái niệm và đặc điểm của pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 1.6.2. Cấu trúc nội dung pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 1.7. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI DO VI PHẠM HỢP ĐỒNG THƯƠNG MẠI VÀ THỰC TIỄN THỰC HIỆN Ở VIỆT NAM
• 2.1. Thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện quy định về chủ thể tham gia quan hệ bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 2.2. Các quy định về chủ thể và quyền, nghĩa vụ của chủ thể có trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 2.3. Các quy định về chủ thể, quyền và nghĩa vụ của chủ thể có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 2.4. Thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện quy định về căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 2.4.1. Các quy định về căn cứ là “hành vi vi phạm hợp đồng”
• 2.4.2. Các quy định về căn cứ là “thiệt hại thực tế”
• 2.4.3. Các quy định về căn cứ là “mối quan hệ nhân quả giữa hành vi vi vi phạm hợp đồng và thiệt hại thực tế”
• 2.4.4. Về yếu tố "lỗi"
• 2.5. Thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện quy định về phương thức, nguyên tắc xác định thiệt hại được bồi thường và việc xác định thiệt hại được bồi thường trong các trường hợp đặc thù
• 2.5.1. Phương thức xác định thiệt hại được bồi thường
• 2.5.2. Nguyên tắc xác định thiệt hại được bồi thường
• 2.5.3. Việc xác định mức bồi thường thiệt hại trong trường hợp đặc thù
• 2.6. Thực trạng quy định về thực hiện trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại và vấn đề miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 2.6.1. Thực trạng quy định về thực hiện trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 2.6.2. Thực trạng quy định về vấn đề miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 2.7. Đánh giá về thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 2.7.1. Những kết quả đạt được
• 2.7.2. Những khó khăn, vướng mắc trong thực trạng pháp luật và thực hiện pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 2.7.3. Nguyên nhân dẫn đến khó khăn, vướng mắc trong thực thi pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 2.8. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỊNH HƯỚNG, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI DO VI PHẠM HỢP ĐỒNG THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM
• 3.1. Định hướng hoàn thiện pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 3.2. Hoàn thiện pháp luật về bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại đảm bảo phù hợp với đường lối phát triển kinh tế, yêu cầu hội nhập kinh tế và xây dựng môi trường kinh doanh lành mạnh
• 3.3. Sửa đổi, bổ sung và hoàn thiện các quy phạm pháp luật về bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại theo hướng bảo đảm sự thống nhất các khái niệm pháp lý, quy định giữa Luật Thương mại và Bộ luật Dân sự
• 3.4. Hoàn thiện pháp luật trong về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại theo hướng tổng quát, tránh quy định quá chi tiết cho từng pháp lý; cần sát thực tế, có tính khả thi và dự liệu được các tình huống có thể diễn ra trong thực tế đời sống thương mại
• 3.5. Ban hành nhiều hơn các án lệ về trường hợp trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong hoạt động thương mại
• 3.6. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật
• 3.6.1. Nhóm giải pháp chung nhằm hoàn thiện pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 3.6.2. Nhóm giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 3.6.3. Nhóm giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 3.7. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết

Phần này tổng hợp các nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại. Các công trình nghiên cứu tập trung vào khái niệm, đặc điểm của vi phạm hợp đồng thương mại và các chế tài trong hoạt động thương mại. Những nghiên cứu này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xác định căn cứ pháp lý để áp dụng trách nhiệm bồi thường thiệt hại. Các tác giả cũng đánh giá thực trạng nghiên cứu và chỉ ra các vấn đề cần tiếp tục triển khai trong luận án.

1.1. Tình hình nghiên cứu lý luận pháp luật

Các nghiên cứu về vi phạm hợp đồng thương mại và chế tài trong hoạt động thương mại đã được thực hiện từ nhiều góc độ. Các công trình tiêu biểu tập trung vào việc định danh khái niệm và đặc điểm của vi phạm hợp đồng thương mại, từ đó xác định căn cứ áp dụng trách nhiệm pháp lý. Những nghiên cứu này góp phần làm rõ các quy định pháp luật liên quan đến bồi thường thiệt hại trong hợp đồng thương mại.

II. Những vấn đề lý luận liên quan đến trách nhiệm bồi thường thiệt hại

Chương này tập trung làm rõ các vấn đề lý luận về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại. Các khái niệm cơ bản như bồi thường thiệt hại, vi phạm hợp đồng thương mại, và pháp luật Việt Nam được phân tích chi tiết. Bản chất của trách nhiệm bồi thường thiệt hại và các căn cứ phát sinh trách nhiệm cũng được làm rõ. Phần này cũng so sánh mối quan hệ giữa chế tài bồi thường thiệt hại với các loại chế tài khác trong hợp đồng thương mại.

2.1. Khái niệm và bản chất của trách nhiệm bồi thường thiệt hại

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại được định nghĩa là nghĩa vụ pháp lý mà bên vi phạm phải thực hiện để bù đắp tổn thất cho bên bị vi phạm. Bản chất của trách nhiệm này là sự ràng buộc pháp lý nhằm đảm bảo sự công bằng và bảo vệ quyền lợi của các bên trong hợp đồng. Các căn cứ phát sinh trách nhiệm bao gồm hành vi vi phạm, thiệt hại thực tế, và mối quan hệ nhân quả giữa hành vi và thiệt hại.

III. Thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện

Chương này phân tích thực trạng pháp luật Việt Nam về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại. Các quy định về chủ thể, quyền và nghĩa vụ của các bên được làm rõ. Thực tiễn áp dụng pháp luật trong việc xác định thiệt hại và mức bồi thường cũng được đánh giá. Phần này chỉ ra những bất cập trong quy định pháp luật và thực tiễn thực hiện, đồng thời phân tích nguyên nhân của những hạn chế này.

3.1. Quy định về chủ thể và quyền nghĩa vụ

Pháp luật Việt Nam quy định rõ về chủ thể có trách nhiệm bồi thường và chủ thể có quyền yêu cầu bồi thường. Các quyền và nghĩa vụ của các bên được xác định dựa trên nguyên tắc công bằng và bảo vệ quyền lợi hợp pháp. Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng pháp luật cho thấy vẫn còn nhiều bất cập trong việc xác định thiệt hại và mức bồi thường, đặc biệt là trong các trường hợp đặc thù.

IV. Định hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật

Chương này đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật Việt Nam về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại. Các giải pháp tập trung vào việc sửa đổi, bổ sung các quy phạm pháp luật để đảm bảo sự thống nhất và phù hợp với thực tiễn. Phần này cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc ban hành các án lệ và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật trong lĩnh vực này.

4.1. Giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật

Các giải pháp hoàn thiện pháp luật Việt Nam bao gồm việc sửa đổi, bổ sung các quy định về bồi thường thiệt hại để đảm bảo sự thống nhất giữa Luật Thương mại và Bộ luật Dân sự. Đồng thời, cần ban hành nhiều hơn các án lệ để hướng dẫn áp dụng pháp luật trong các trường hợp cụ thể. Những giải pháp này nhằm nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật và bảo vệ quyền lợi của các bên trong hợp đồng thương mại.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ luật học với đề tài "Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại theo pháp luật Việt Nam" giải quyết các vấn đề lý luận và thực tiễn thi hành pháp luật về chế tài bồi thường thiệt hại trong bối cảnh nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập kinh tế quốc tế.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Sau hơn 30 năm đổi mới, khung pháp lý cho hoạt động kinh tế đóng vai trò điều tiết sự tăng trưởng và kiến tạo môi trường kinh doanh bình đẳng. Chế tài bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại là công cụ ngăn chặn vi phạm và bảo vệ quyền lợi của bên bị vi phạm, từng được ghi nhận trong Pháp lệnh Hợp đồng kinh tế năm 1989, Luật Thương mại năm 1997 và Luật Thương mại năm 2005. Tuy nhiên, sau hơn 10 năm thi hành, Luật Thương mại năm 2005 bộc lộ nhiều điểm bất cập:

• Sự chưa tương thích giữa việc các bên đã thỏa thuận mức bồi thường với việc luật quy định riêng về bồi thường thiệt hại;
• Tranh cãi về quyền giảm bớt giá trị bồi thường thiệt hại của bên vi phạm khi bên bị vi phạm thực hiện nghĩa vụ hạn chế tổn thất;
• Thiếu cơ chế giải quyết khi bên yêu cầu chứng minh mình không biết hoặc không đủ điều kiện áp dụng biện pháp hạn chế tổn thất;
• Mâu thuẫn giữa quy định khống chế mức phạt vi phạm không quá 8% giá trị phần nghĩa vụ hợp đồng bị vi phạm với việc đồng thời áp dụng phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại;
• Cách hiểu thiếu thống nhất về vai trò của yếu tố "lỗi" giữa Bộ luật Dân sự và Luật Thương mại;
• Tính chất pháp lý của khái niệm "miễn" trách nhiệm trong Luật Thương mại;
• Tình trạng cơ quan giải quyết tranh chấp phải tự giải thích luật do quy định thiếu cụ thể, gây ra sự không thống nhất trong áp dụng pháp luật.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm rõ những vấn đề lý luận và thực tiễn pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại, từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật tại Việt Nam.

Nhiệm vụ nghiên cứu được văn bản xác định cụ thể gồm 4 nội dung:

1. Thực hiện tổng quan và đánh giá tình hình nghiên cứu các vấn đề liên quan đến đề tài luận án, chỉ ra các vấn đề và luận điểm cần tiếp tục làm rõ; khái quát về lý thuyết nghiên cứu áp dụng, đặt ra câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu và hướng tiếp cận đề tài.
2. Làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại theo quy định của pháp luật như bản chất pháp lý, chức năng, cấu trúc pháp luật và nguyên tắc bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại ở Việt Nam.
3. Khái quát thực trạng pháp luật hiện hành về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại trong tương quan so sánh với pháp luật quốc tế và một số quốc gia; đánh giá thực trạng và thực tiễn thi hành để chỉ ra những bất cập, hạn chế và nguyên nhân.
4. Kiến nghị các giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại đáp ứng yêu cầu thực tiễn ở Việt Nam hiện nay.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các quan điểm, học thuyết về trách nhiệm dân sự và trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại; hệ thống văn bản quy phạm pháp luật của Việt Nam, pháp luật nước ngoài và pháp luật quốc tế; thực tiễn thi hành pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại tại Việt Nam.
• Phạm vi nội dung: Các vấn đề cơ bản và chuyên sâu về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại trên phương diện lý luận và thực tiễn quy định pháp luật hiện hành.
• Phạm vi không gian và thời gian: Quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành, tập trung phân tích giai đoạn từ khi Luật Thương mại năm 2005 được ban hành cho đến thời điểm nghiên cứu.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả luận án phân chia tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước thành 5 nhóm công trình chính liên quan trực tiếp đến đề tài.

Các hướng nghiên cứu đã được điểm lại

1. Khái niệm, đặc điểm vi phạm hợp đồng và chế tài thương mại:

   • Nguyễn Ngọc Khánh (2007) trong Chế định hợp đồng trong Bộ luật Dân sự Việt Nam so sánh Bộ luật Dân sự 2005 với UPICC và CISG, xác định 3 yếu tố dẫn đến trách nhiệm bồi thường: hành vi vi phạm, lỗi và quan hệ nhân quả.
   • Hoàng Thị Hà Phương (2012) khảo sát các chế tài thương mại, trích dẫn Điều 303 Luật Thương mại 2005, đồng thời so sánh Điều 75, 76 Công ước Viên 1980 (CISG) và Điều 7.4.6 Bộ nguyên tắc UNIDROIT về cơ chế tính chênh lệch giá qua hợp đồng thay thế khi hủy hợp đồng.
   • Phan Thùy Linh (2016) nghiên cứu so sánh pháp luật Việt Nam và Bộ nguyên tắc UNIDROIT, phân tích chế tài bồi thường thiệt hại dưới góc độ bù đắp lợi ích không phụ thuộc vào thỏa thuận trước, đồng thời nêu hai luồng quan điểm về việc bồi thường thiệt hại vật chất hoặc bao gồm cả danh dự, nhân phẩm.
   • Robert Cooter và Melvin Aron Eisenberg (1985) trong Damages for Breach of Contract trên California Law Review đưa ra công thức đo lường thiệt hại, phân loại tổn thất do thay đổi giá, mất thặng dư, mất cơ hội và chi phí ngăn chặn thiệt hại.

2. Khái niệm, đặc điểm của trách nhiệm bồi thường thiệt hại:

   • Trương Văn Dũng (2003) phân tích trách nhiệm do vi phạm hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế dưới thời Luật Thương mại 1997, chỉ ra 4 điều kiện phát sinh trách nhiệm và phân biệt bản chất giữa phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại dựa trên thiệt hại thực tế phát sinh.
   • Bùi Thị Thanh Hằng (2018) tiếp cận bồi thường thiệt hại như một "biện pháp khắc phục hậu quả", phân tích 4 căn cứ áp dụng, nghĩa vụ hạn chế thiệt hại theo CISG, PECL, UNIDROIT và đề xuất bổ sung bồi thường thiệt hại tinh thần trong hợp đồng vào Bộ luật Dân sự.
   • Quách Thúy Quỳnh (2005) xác định bồi thường thiệt hại trong kinh doanh là chế tài tiền tệ, chỉ chấp nhận bồi thường tổn thất vật chất.
   • Nguyễn Thị Thu Huyền (2013) xác định 3 căn cứ phát sinh trách nhiệm gồm hành vi vi phạm, thiệt hại vật chất thực tế và quan hệ nhân quả trực tiếp.
   • Đỗ Văn Đại (2013, 2014) khảo sát các biện pháp xử lý vi phạm hợp đồng, đề xuất thứ tự ưu tiên áp dụng các biện pháp bảo vệ quyền, đồng thời bình luận 6 bản án thực tế về bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng.
   • Lê Thị Yến (2013) chỉ ra 4 điều kiện phát sinh trách nhiệm, 4 trường hợp miễn trách nhiệm và 2 trường hợp giảm trách nhiệm theo Bộ luật Dân sự.
   • Hoàng Thị Lan Phương (2014) phân tích trách nhiệm tài sản nhưng không làm rõ yếu tố lỗi và chỉ giới hạn ở thiệt hại vật chất.
   • Các học giả quốc tế: Filip de Ly (1997) phân tích các điều khoản dừng hợp đồng quốc tế và mức trần bồi thường; Hariz Saidani (2016) nghiên cứu việc đơn phương chấm dứt hợp đồng và bồi thường thiệt hại tại Pháp; Claude Fabien (2006) khảo sát việc dừng hợp đồng theo luật Quebec; Murielle Cahen phân tích Điều L442-6 Bộ luật Thương mại Pháp về chấm dứt hợp đồng đột ngột.

3. Vấn đề miễn trách nhiệm bồi thường:

   • Bùi Thị Thanh Hằng (2018) nêu 3 căn cứ miễn trách nhiệm (thỏa thuận, trở ngại khách quan, lỗi bên bị vi phạm hoặc người thứ ba) và đề xuất bổ sung lỗi của người thứ ba vào Luật Thương mại 2005 và Bộ luật Dân sự 2015.
   • Nguyễn Thị Thu Huyền (2013) phân tích 4 căn cứ miễn trách nhiệm theo luật thực định.
   • Dương Anh Sơn (2005) đề xuất vô hiệu hóa thỏa thuận miễn trừ trách nhiệm nếu hành vi vi phạm hợp đồng là do lỗi cố ý.

4. Thực trạng và hoàn thiện pháp luật về trách nhiệm bồi thường:

   • Nguyễn Thị Khế (2008) chỉ ra sự mâu thuẫn giữa Điều 302, 303 (không quy định lỗi) với Điều 236, 266 Luật Thương mại 2005 (đề cập đến yếu tố lỗi).
   • Phan Huy Hồng (2010) khẳng định theo Điều 303 Luật Thương mại 2005, lỗi không còn là căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại.
   • Các sách bình luận khoa học Bộ luật Dân sự năm 2005 và 2015 do Hoàng Thế Liên (2010), Nguyễn Minh Tuấn (2016), Nguyễn Văn Cừ và Trần Thị Huệ (2017) chủ biên thảo luận về điều kiện lỗi, nghĩa vụ hạn chế thiệt hại và phạm vi bồi thường tổn thất tinh thần.
   • Dư Ngọc Bích (2015) và Phùng Thị Phương (2019) phân tích mối quan hệ giữa phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại cũng như thực tiễn xét xử bồi thường thiệt hại tinh thần.

Nhóm vấn đề nghiên cứu	Tác giả tiêu biểu và năm công bố	Trọng tâm quan điểm
Căn cứ phát sinh trách nhiệm	Nguyễn Ngọc Khánh (2007), Bùi Thị Thanh Hằng (2018), Lê Thị Yến (2013)	Xác định 4 căn cứ truyền thống (có hành vi vi phạm, có thiệt hại, quan hệ nhân quả, có lỗi).
Loại trừ yếu tố lỗi	Phan Huy Hồng (2010), Nguyễn Thị Thu Huyền (2013)	Khẳng định Điều 303 Luật Thương mại 2005 chỉ quy định 3 căn cứ, không bắt buộc yếu tố lỗi.
Mâu thuẫn quy định lỗi	Nguyễn Thị Khế (2008)	Chỉ ra sự bất cập giữa Điều 302, 303 với các điều khoản cụ thể như Điều 236, 266 Luật Thương mại 2005.
Bản chất chế tài tiền tệ	Quách Thúy Quỳnh (2005)	Xác định bồi thường thiệt hại là chế tài tiền tệ nhằm bù đắp tổn thất vật chất.
Biện pháp khắc phục hậu quả	Bùi Thị Thanh Hằng (2018)	Định danh bồi thường thiệt hại là biện pháp khắc phục hậu quả để bảo vệ quyền hợp đồng.
Giới hạn thỏa thuận miễn trừ	Dương Anh Sơn (2005)	Đề xuất không công nhận thỏa thuận miễn trừ trách nhiệm đối với hành vi vi phạm do cố ý.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

Các công trình trước đây chủ yếu tiếp cận bồi thường thiệt hại dưới góc độ hợp đồng dân sự chung, hoặc phân tích khi Luật Thương mại 1997 còn hiệu lực, hoặc chỉ nhìn nhận bồi thường thiệt hại như một biện pháp khắc phục hậu quả thuần túy mà chưa làm rõ bản chất chế tài tài sản bắt buộc. Ngoài ra, các công trình trước chưa giải quyết triệt để sự thiếu đồng bộ giữa Bộ luật Dân sự và Luật Thương mại về yếu tố lỗi, việc bồi thường thiệt hại tinh thần cho thương nhân, mối quan hệ giữa mức trần phạt vi phạm 8% với bồi thường toàn bộ thiệt hại, cũng như cơ chế áp dụng nghĩa vụ hạn chế tổn thất trên thực tế xét xử tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng

• Khái niệm hợp đồng thương mại: Luận án kế thừa định nghĩa hợp đồng tại Điều 385 Bộ luật Dân sự 2015 và Điều 1 Pháp lệnh Hợp đồng kinh tế 1989, xác định hợp đồng thương mại là sự thỏa thuận giữa các bên về việc xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt quyền và nghĩa vụ trong hoạt động thương mại nhằm mục đích sinh lợi.
• Khái niệm vi phạm hợp đồng thương mại: Phân tích khoản 12 và khoản 13 Điều 3 Luật Thương mại 2005 (vi phạm hợp đồng và vi phạm cơ bản), đối chiếu giữa quan điểm nhà làm luật (tiếp cận nghĩa hẹp - vi phạm nghĩa vụ) và học thuyết pháp lý (tiếp cận nghĩa rộng - hành vi trái thỏa thuận và quy định pháp luật).
• Khái niệm trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại: Tác giả kết hợp hướng tiếp cận định danh và diễn giải, đưa ra định nghĩa: "Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại là một loại chế tài tài sản, được áp dụng theo thỏa thuận hoặc theo quy định của pháp luật đối với bên vi phạm hợp đồng, nhằm bù đắp những tổn thất về tài sản mà bên bị vi phạm phải gánh chịu do hành vi vi phạm hợp đồng của bên vi phạm gây ra, được bảo đảm thực hiện bằng pháp luật".
• Lý thuyết về bản chất chế tài và trường phái pháp luật: Đối chiếu học thuyết pháp lý giữa hệ thống thông luật (Common law) và hệ thống luật dân sự (Civil law). Hệ thống thông luật tập trung vào chức năng bù đắp, khắc phục và hạn chế tối đa các khoản bồi thường mang tính trừng phạt (punitive damages), đồng thời thừa nhận cơ chế xác định trước thiệt hại (liquidated damages); trong khi hệ thống luật lục địa gắn liền việc thực hiện nghĩa vụ và phân định rõ ràng giữa phạt hợp đồng với bồi thường thiệt hại.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án thuộc nhóm nghiên cứu pháp lý định tính, sử dụng phương pháp luận chủ nghĩa Mác-Lênin về Nhà nước và pháp luật, tư tưởng Hồ Chí Minh cùng các chủ trương, đường lối của Đảng về kinh tế và pháp luật thương mại.

Các phương pháp cụ thể được triển khai theo cấu trúc từng chương:

• Chương 1: Sử dụng phương pháp phân tích, tổng hợp lý thuyết, tiếp cận hệ thống, liên ngành (luật học, kinh tế học, lịch sử) và phương pháp luật học so sánh nhằm làm rõ các khái niệm, bản chất pháp lý và cấu trúc chế định.
• Chương 2: Sử dụng phương pháp phân tích quy phạm, phương pháp lịch sử và phương pháp thống kê để rà soát thực trạng các điều khoản luật thực định và đánh giá thực tiễn xét xử tranh chấp thương mại.
• Chương 3: Sử dụng phương pháp khái quát hóa, tổng hợp và phương pháp dự báo khoa học để xây dựng các định hướng và giải pháp hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

• Văn bản pháp luật Việt Nam: Pháp lệnh Hợp đồng kinh tế 1989, Luật Thương mại 1997, Luật Thương mại 2005, Bộ luật Dân sự 1995, 2005, 2015 cùng các luật chuyên ngành liên quan (Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2011, Luật Nhà ở 2014).
• Nguồn luật quốc tế và khu vực: Công ước Viên năm 1980 về hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế (CISG), Bộ nguyên tắc UNIDROIT về hợp đồng thương mại quốc tế (UPICC), Bộ nguyên tắc pháp luật hợp đồng châu Âu (PECL), Nghị quyết năm 1971 của Hội đồng châu Âu về điều khoản phạt vi phạm.
• Nguồn thực tiễn xét xử: Các bản án, quyết định giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại của Tòa án nhân dân và Trọng tài thương mại tại Việt Nam.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Những vấn đề lý luận liên quan đến trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại và pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại

Chương này xây dựng nền tảng lý luận về chế tài bồi thường thiệt hại và pháp luật điều chỉnh chế tài này:

• Đặc trưng của hợp đồng thương mại: Là dạng cụ thể của hợp đồng dân sự nhưng mang tính đền bù, có ít nhất một bên là thương nhân và nhằm mục đích sinh lợi.
• Bản chất của chế tài bồi thường thiệt hại: Luận án định vị bồi thường thiệt hại là chế tài tài sản mang tính bù đắp, khôi phục tình trạng tài sản cho bên bị thiệt hại như khi hợp đồng được thực hiện đúng, bác bỏ việc đồng nhất chế tài này với biện pháp khắc phục hậu quả thông thường vì nó mang tính bắt buộc và bất lợi cho bên vi phạm.
• Mối quan hệ với các chế tài khác: Phân định bồi thường thiệt hại với chế tài phạt vi phạm, buộc thực hiện đúng hợp đồng, tạm ngừng, đình chỉ và hủy bỏ hợp đồng. Bồi thường thiệt hại chỉ phát sinh khi có thiệt hại thực tế, trong khi phạt vi phạm phát sinh ngay khi có hành vi vi phạm thỏa thuận.
• Cấu trúc nội dung pháp luật: Pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại bao gồm nhóm quy phạm về chủ thể, căn cứ phát sinh, phương thức xác định thiệt hại, nghĩa vụ hạn chế tổn thất và các trường hợp miễn trách nhiệm.

Chương 2: Thực trạng pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại và thực tiễn thực hiện ở Việt Nam

Chương này đánh giá các quy phạm thực định và việc áp dụng pháp luật trong thực tiễn xét xử:

• Chủ thể tham gia quan hệ bồi thường: Quyền và nghĩa vụ của bên vi phạm và bên yêu cầu bồi thường, việc xác định tư cách chủ thể trong các tranh chấp thương mại phức tạp.
• Căn cứ phát sinh trách nhiệm: Phân tích thực trạng 3 căn cứ tại Điều 303 Luật Thương mại 2005 (hành vi vi phạm, thiệt hại thực tế, quan hệ nhân quả) đặt trong thế đối chiếu với căn cứ thứ 4 là yếu tố "lỗi" quy định tại Bộ luật Dân sự và một số điều khoản riêng biệt trong Luật Thương mại (Điều 236, 266).
• Phương thức và nguyên tắc xác định thiệt hại: Đánh giá các quy định về xác định tổn thất thực tế, trực tiếp và khoản lợi trực tiếp mà bên bị vi phạm đáng lẽ được hưởng; phân tích các trường hợp xác định bồi thường đặc thù (như hợp đồng mua bán thay thế, hủy bỏ hợp đồng).
• Nghĩa vụ hạn chế tổn thất và căn cứ miễn trách nhiệm: Làm rõ bất cập khi bên bị vi phạm không thực hiện nghĩa vụ hạn chế tổn thất và cơ chế chứng minh trường hợp bất khả kháng, lỗi của bên kia hoặc thực hiện quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
• Đánh giá vướng mắc và nguyên nhân: Chỉ ra nguyên nhân do sự thiếu đồng bộ giữa các đạo luật, kỹ thuật lập pháp thiếu quy định định lượng rõ ràng, và việc Thẩm phán lúng túng trong giải thích luật khi lượng hóa thiệt hại gián tiếp hoặc mất cơ hội kinh doanh.

Chương 3: Định hướng, giải pháp hoàn thiện và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại ở Việt Nam

Chương này đề xuất các yêu cầu định hướng và các nhóm giải pháp:

• Định hướng hoàn thiện: Phù hợp với đường lối phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; bảo đảm sự tương thích giữa Luật Thương mại và Bộ luật Dân sự; xây dựng quy định mang tính khái quát, sát thực tế, dự liệu được biến động kinh doanh; tăng cường ban hành án lệ.
• Nhóm giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật:
  • Nhóm giải pháp chung: Sửa đổi, chuẩn hóa các khái niệm pháp lý đồng bộ giữa Bộ luật Dân sự và Luật Thương mại.
  • Nhóm giải pháp cụ thể: Sửa đổi quy định về căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường (thống nhất quy định về yếu tố lỗi); hoàn thiện cơ chế xác định thiệt hại dựa trên chi phí hợp lý và hợp đồng thay thế tương thích với chuẩn mực CISG và UNIDROIT; điều chỉnh quy định về nghĩa vụ hạn chế tổn thất; sửa đổi mức trần phạt vi phạm 8% nhằm tránh cản trở quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại đầy đủ; bổ sung căn cứ miễn trách nhiệm do lỗi của người thứ ba.
• Nhóm giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi: Nâng cao năng lực chuyên môn của Thẩm phán và Trọng tài viên; xây dựng và công bố các án lệ cụ thể về bồi thường thiệt hại thương mại; chuẩn hóa quy trình thu thập và đánh giá chứng cứ chứng minh thiệt hại thực tế.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt khoa học của luận án

Theo công bố của tác giả, luận án mang lại 3 đóng góp khoa học chính:

1. Về mặt lý luận: Tiếp cận và làm sâu sắc hơn các vấn đề lý luận về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại; làm rõ bản chất pháp lý của trách nhiệm này là một loại chế tài tài sản có tính bù đắp; phân định đặc điểm của trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại so với các loại hình trách nhiệm dân sự khác về điều kiện phát sinh, nguyên tắc và chủ thể trong bối cảnh hội nhập quốc tế.
2. Về mặt thực tiễn pháp lý: Rà soát và chỉ ra các điểm bất cập, mâu thuẫn trong hệ thống pháp luật thực định của Việt Nam hiện hành (đặc biệt giữa Luật Thương mại 2005 và Bộ luật Dân sự), nhận diện các khó khăn trong áp dụng pháp luật và chỉ ra nguyên nhân chủ yếu dẫn đến các hạn chế này.
3. Về định hướng và giải pháp: Xác định hệ thống định hướng có cơ sở khoa học và đề xuất các nhóm giải pháp hoàn thiện hệ thống quy phạm pháp luật cùng các giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại ở Việt Nam.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Xử lý mâu thuẫn về điều kiện phát sinh trách nhiệm: Định hình rõ ràng quy định về yếu tố lỗi theo hướng thống nhất giữa luật chung (Bộ luật Dân sự) và luật chuyên ngành (Luật Thương mại).
• Hoàn thiện quy tắc xác định giá trị bồi thường: Quy định rõ phương thức tính chênh lệch giá qua giao dịch thay thế khi hợp đồng bị hủy bỏ theo thông lệ quốc tế (tương tự Điều 75, 76 CISG).
• Rà soát lại mức trần phạt vi phạm: Đánh giá lại quy định giới hạn 8% giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm để đảm bảo không xung đột với nguyên tắc bồi thường toàn bộ thiệt hại thực tế.
• Tăng cường cơ chế án lệ: Tòa án nhân dân tối cao cần ban hành nhiều án lệ hướng dẫn cụ thể cách thức chứng minh khoản lợi trực tiếp bị bỏ lỡ và chi phí hạn chế tổn thất.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu trong hệ thống pháp luật Việt Nam hiện hành với trọng tâm là Luật Thương mại năm 2005 và Bộ luật Dân sự; tập trung vào các quan hệ hợp đồng thương mại chung, chưa đi sâu vào toàn bộ các chế định bồi thường trong từng loại hợp đồng thương mại chuyên ngành đặc thù (như logistics, sở hữu trí tuệ, dịch vụ tài chính phức tạp).
• Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục nghiên cứu cơ chế bồi thường thiệt hại trong bối cảnh thương mại điện tử, hợp đồng thông minh; nghiên cứu mở rộng việc bồi thường các thiệt hại phi vật chất (uy tín thương mại, thương hiệu) của thương nhân khi bị vi phạm hợp đồng.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo trong nghiên cứu, giảng dạy và thực thi pháp luật:

• Đối với cơ quan lập pháp: Cung cấp cơ sở khoa học và các kiến nghị cụ thể để sửa đổi Luật Thương mại năm 2005, đảm bảo tính thống nhất với Bộ luật Dân sự năm 2015 và các điều ước quốc tế mà Việt Nam tham gia.
• Đối với cơ quan xét xử (Tòa án, Trọng tài thương mại): Phần phân tích thực trạng áp dụng pháp luật ở Chương 2 và các tiêu chí xác định thiệt hại thực tế, nghĩa vụ hạn chế tổn thất cung cấp các góc nhìn hữu ích cho việc đánh giá chứng cứ và áp dụng pháp luật giải quyết tranh chấp.
• Đối với nghiên cứu sinh, giảng viên và sinh viên luật: Cung cấp bức tranh toàn diện về lịch sử lập pháp, hệ thống lý luận của hai trường phái Common law - Civil law, cùng hệ thống tổng quan tài liệu phong phú phục vụ nghiên cứu luật hợp đồng.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại như thế nào?

Luận án định nghĩa: "Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại là một loại chế tài tài sản, được áp dụng theo thỏa thuận hoặc theo quy định của pháp luật đối với bên vi phạm hợp đồng, nhằm bù đắp những tổn thất về tài sản mà bên bị vi phạm phải gánh chịu do hành vi vi phạm hợp đồng của bên vi phạm gây ra, được bảo đảm thực hiện bằng pháp luật".

2. Yếu tố "lỗi" có phải là căn cứ bắt buộc làm phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại theo Luật Thương mại 2005 không?

Theo Điều 303 Luật Thương mại năm 2005, chỉ có 3 căn cứ được quy định gồm: có hành vi vi phạm, có thiệt hại thực tế, và có mối quan hệ nhân quả. Tuy nhiên, luận án chỉ ra thực tế mâu thuẫn khi Bộ luật Dân sự coi lỗi là điều kiện cơ bản, đồng thời một số điều khoản riêng biệt trong Luật Thương mại 2005 (Điều 236, Điều 266) vẫn nhắc đến yếu tố lỗi, dẫn đến tình trạng áp dụng pháp luật thiếu thống nhất.

3. Vấn đề khống chế mức phạt vi phạm tối đa 8% đặt ra bất cập gì đối với việc bồi thường thiệt hại?

Luận án chỉ ra việc khống chế mức phạt vi phạm không quá 8% giá trị phần nghĩa vụ hợp đồng bị vi phạm nhằm bảo vệ bên yếu thế có thể tạo ra sự xung đột với bản chất áp dụng đồng thời hai chế tài phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại, gây khó khăn cho việc bảo đảm quyền được bồi hoàn toàn bộ lợi ích bị tổn thất của bên bị vi phạm.

4. Luận án phân tích sự khác biệt cơ bản giữa Common law và Civil law về bồi thường thiệt hại như thế nào?

Trong hệ thống Common law (điển hình là Hoa Kỳ), pháp luật tập trung vào chức năng bù đắp, khắc phục của việc bồi thường thiệt hại và hạn chế tối đa bồi thường mang tính trừng phạt (punitive damages). Trong khi đó, các quốc gia Civil law chú trọng mối quan hệ giữa việc tiếp tục thực hiện hợp đồng với các chế tài tài sản và cơ chế phân bổ mức độ lỗi của các bên.

5. Bên bị vi phạm có bắt buộc phải hạn chế tổn thất không và hậu quả pháp lý là gì?

Pháp luật ghi nhận bên yêu cầu bồi thường phải áp dụng các biện pháp hợp lý để hạn chế tổn thất. Nếu bên bị vi phạm không áp dụng các biện pháp này, bên vi phạm có quyền yêu cầu giảm bớt giá trị bồi thường thiệt hại tương ứng với phần tổn thất đáng lẽ có thể hạn chế được.

Kết luận

Luận án tiến sĩ luật học của tác giả đã hệ thống hóa toàn diện các vấn đề lý luận về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại dưới góc độ một chế tài tài sản mang tính bù đắp. Bằng việc phân tích thực trạng pháp luật thực định và thực tiễn xét xử tại Việt Nam, công trình đã chỉ rõ những điểm bất cập, mâu thuẫn giữa Luật Thương mại năm 2005 với Bộ luật Dân sự và thông lệ quốc tế. Trên cơ sở đó, luận án đề xuất hệ thống giải pháp lập pháp và thực thi nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng chế định này trong bối cảnh phát triển kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Những vấn đề lý luận liên quan đến trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại và pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại. Chương 2: Thực trạng pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại và thực tiễn thực hiện ở Việt Nam. Chương 3: Định hướng, giải pháp hoàn thiện và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại ở Việt Nam. 7 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1.

Tổng quan tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài luận án BTTH là một biện pháp kinh tế được áp dụng với nhiều loại quan hệ xã hội nhằm mục đích bù đắp một khoản vật chất, tinh thần và sức khoẻ cho chủ thể bị thiệt hại. TNBTTH do vi phạm HĐTM là trách nhiệm pháp lý mà bên vi phạm HĐTM phải gánh chịu bồi thường những tổn thất do hành vi vi phạm hợp đồng gây ra cho bên bị vi phạm. Trong khoa học pháp lý hiện nay, chế định BTTH do vi phạm hợp đồng luôn thu hút sự quan tâm của nhiều học giả trong và ngoài nước ở nhiều phương diện khác nhau. Qua khảo cứu các công trình nghiên cứu đã công bố, tác giả luận án cho rằng các kết quả nghiên cứu liên quan đến chủ đề nghiên cứu của đề tài luận án được thể hiện ở một số công trình nghiên cứu tiêu biểu sau đây: 1.

Tình hình nghiên cứu lý luận pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại 1. Các nghiên cứu về khái niệm, đặc điểm của vi phạm hợp đồng thương mại và chế tài trong hoạt động thương mại Nghiên cứu định danh về khái niệm, đặc điểm của vi phạm HĐTM và chế tài trong hoạt động thương mại là việc nhận diện để xác định căn cứ áp dụng trách nhiệm pháp lý BTTH do vi phạm HĐTM. Liên quan đến chủ đề vi phạm HĐTM và chế tài trong hoạt động thương mại, có thể kể đến một số công trình tiêu biểu sau: “Chế định hợp đồng trong Bộ luật Dân sự Việt Nam” là công trình nghiên cứu chuyên sâu các vấn đề lý luận chung về luật hợp đồng của tác giả Nguyễn Ngọc Khánh (Nxb Tư pháp, Hà Nội, năm 2007), tác giả đã phân tích, lý giải một số nội dung cơ bản của chế định hợp đồng như: Khái niệm, chức năng, vị trí của hợp đồng; ý chí và tự do ý chí trong hợp đồng; giao kết hợp đồng, thực hiện hợp đồng và sửa đổi, hủy bỏ hợp đồng và trách nhiệm dân sự. Liên quan đến TNBTTH do vi phạm hợp đồng, tác giả đã chỉ ra cơ sở của trách nhiệm do vi phạm hợp đồng nói chung, TNBTTH nói riêng trên cơ sở đối chiếu, so sánh giữa BLDS năm 2005 với một số hệ thống pháp luật cũng như các văn bản pháp lý quốc tế về hợp đồng như UPICC hay CISG, tác giả đã chỉ ra có ba yếu tố dẫn đến TNBTTH do vi phạm hợp đồng gồm: (i) 8 Có hành vi vi phạm nghĩa vụ hợp đồng; (ii) Có lỗi của người vi phạm nghĩa vụ hợp đồng; (iii) Có mối quan hệ nhân quả giữa hành vi vi phạm nghĩa vụ hợp đồng và thiệt hại xảy ra.

Trong công trình nghiên cứu “Chế tài do vi phạm hợp đồng thương mại - Những vấn đề lý luận và thực tiễn”, (Luận văn Thạc sĩ luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội, năm 2012), tác giả Hoàng Thị Hà Phương đã nghiên cứu tổng hợp các vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến các chế tài do vi phạm HĐTM, bao gồm chế tài buộc thực hiện đúng hợp đồng, chế tài phạt vi phạm, chế tài BTTH, chế tài tạm ngừng, đình chỉ thực hiện hợp đồng, huỷ bỏ hợp đồng. Liên quan đến chế tài BTTH do vi phạm hợp đồng, tác giả khẳng định: “Để áp dụng chế tài BTTH, ngoài căn cứ chung là có hành vi vi phạm hợp đồng và bên vi phạm không được miễn trách nhiệm theo Điều 294, thì còn cần hai căn cứ khác là phải có thiệt hại thực tế xảy ra và hành vi vi phạm hợp đồng là nguyên nhân trực tiếp gây ra thiệt hại (Điều 303 LTM năm 2005)” (tr. Cũng tại trang này, tác giả khẳng định: “Trong thực tế, chưa có pháp luật của quốc gia nào quy định một cách cụ thể cách thức để xác định mức độ thiệt hại phải đền bù, mà chỉ có thể quy định những nguyên tắc mang tính chất chung, việc xác định thiệt hại trong từng trường hợp cụ thể sẽ dựa trên những nguyên tắc này”. Từ đó, tác giả đã cung cấp những kinh nghiệm quý, gợi mở hướng giải quyết vấn đề nêu trên như sau (tr.

46 ): “Công ước Viên 1980 (Điều 75, 76) và Bộ nguyên tắc Unidroit về HĐTM quốc tế (Điều 7.6) đều đưa ra phương thức tính toán thiệt hại trong trường hợp hợp đồng bị huỷ bỏ, theo đó, có sự phân chia giữa trường hợp bên bị vi phạm đã ký hợp đồng thay thế hoặc không. Nếu bên bị vi phạm đã ký một hợp đồng thay thế sẽ được bồi thường khoản chênh lệch giữa giá theo hợp đồng và giá của giao dịch thay thế. Trong LTM Việt Nam không có quy định về vấn đề này dù trong thực tế cách tính toán thiệt hại như trên là khá thông dụng”. Trong công trình nghiên cứu “Chế tài do vi phạm hợp đồng thương mại dưới góc độ so sánh pháp luật Việt Nam và Bộ Nguyên tắc UNIDROIT về hợp đồng thương mại quốc tế”, (Luận văn Thạc sĩ luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội, năm 2016), tác giả Phan Thuỳ Linh đã nghiên cứu dưới góc độ so sánh giữa quy định của pháp luật Việt Nam và Bộ Nguyên tắc UNIDROIT về HĐTM quốc tế.

Liên quan đến TNBTTH do vi phạm HĐTM, tại tr. 49 của Luận văn, tác giả khẳng định: “BTTH là chế tài được áp dụng trong trường hợp hành vi vi phạm hợp đồng dẫn đến thiệt hại thực tế. Trong trường hợp hành vi của bên vi phạm dẫn đến những tổn thất cho bên 9 bị vi phạm thì chế tài BTTH sẽ có chức năng bù đắp bồi hoàn cho bên bị vi phạm đối với các lợi ích bị tổn thất. Chế tài BTTH sẽ được áp dụng mà không cần đến sự thoả thuận của các bên”.

50 và 51 của Luận văn, tác giả trích dẫn nhiều quan điểm khác nhau liên quan đến thiệt hại được bồi thường, trong đó, chủ yếu là hai quan điểm: (i) Tổn thất được bồi thường phải là tổn thất vật chất; (ii) Tổn thất được bồi thường nếu dẫn chiếu đến quy định về TNBTTH trong BLDS, thì thiệt hại có thể bao gồm cả những thiệt hại về danh dự, nhân phẩm. Mặc dù đưa ra các quan điểm khác nhau, song tác giả lại không đưa ra quan điểm cá nhân về vấn đề này, khiến cho giá trị nghiên cứu có phần chưa trọn vẹn. Liên quan đến các căn cứ áp dụng chế tài do vi phạm hợp đồng (trong đó có chế tài BTTH), tác giả khẳng định: “Chế tài là hình thức của trách nhiệm pháp lý, do đó, khi xem xét căn cứ áp dụng chế tài cũng cần xem xét các căn cứ bao gồm hành vi vi phạm hợp đồng, thiệt hại vật chất thực tế, mối quan hệ giữa hành vi vi phạm và thiệt hại vật chất, yếu tố lỗi của bên vi phạm” (tr. Theo đó, tác giả đã gián tiếp khẳng định lỗi là một trong các căn cứ làm phát sinh TNBTTH do vi phạm HĐTM.

Trong “Damages for Breach of Contract”, California Law Review (1985), Robert Cooter and Melvin Aron Vol. 1432-14811, cũng đã đề cập nghiên cứu chung về thiệt hại do vi phạm hợp đồng. Bài viết đã đưa ra được định nghĩa về thiệt hại và BTTH và trên cơ sở đó, nhóm tác giả phân tích các loại thiệt hại thường có do vi phạm hợp đồng bao gồm các tổn thất do phải thay đổi về giá do thay thế nghĩa vụ, những tổn thất do mất mát giá trị thặng dư, những tổn thất do mất đi cơ hội, tổn thất do giá trị bị giảm, chi phí cho ngăn chặn thiệt hại… Bài viết cũng chỉ ra các yếu tố ảnh hưởng đến việc tính toán thiệt hại xảy ra do vi phạm hợp đồng và đưa ra công thức để tính toán và đo lường thiệt hại một cách chính xác nhất. Cuối cùng bài viết đề xuất các biện pháp mà pháp luật nên sử dụng để phòng ngừa thiệt hại ngay từ ban đầu.

Tình hình nghiên cứu về khái niệm, đặc điểm của trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại Các nghiên cứu về khái niệm, đặc điểm của TNBTTH do vi phạm HĐTM trong thời gian qua là khá đa dạng và phong phú. Tuy nhiên, từ góc độ tiếp cận của luận án này thì có thể kể đến một số công trình tiêu biểu sau đây: Công trình nghiên cứu ở cấp độ Luận án tiến sĩ của tác giả Trương Văn Dũng (Luận án tiến sĩ luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội, năm 2003) với đề tài: “Trách 1 https://www.org/stable/3480408 Accessed: 17-02-2019 19:56 UTC. 10 nhiệm do vi phạm hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế”. Luận án này được thực hiện ở thời điểm LTM năm 1997 đang có hiệu lực thi hành, tuy nhiên, tác giả luận án đã tập trung nghiên cứu so sánh quy định của pháp luật Việt Nam, Công ước Viên năm 1980 và pháp luật một số quốc gia về trách nhiệm do vi phạm hợp đồng mua bán hàng hoá quốc tế.

Trong đó, tác giả khẳng định điểm chung của pháp luật Việt Nam, Công ước Viên và pháp luật các nước là để quy trách nhiệm cho bên vi phạm hợp đồng, thì cần có đủ các điều kiện (yếu tố) sau: (i) Có sự vi phạm hợp đồng mua bán hàng hoá quốc tế; (ii) Có thiệt hại về tài sản của bên bị vi phạm; (iii) Có hành vi vi phạm hợp đồng và thiệt hại về tài sản; (iv) Có lỗi của bên vi phạm hợp đồng. Liên quan đến TNBTTH do vi phạm hợp đồng, Luận án này khẳng định: “BTTH và phạt có điểm giống nhau là bên vi phạm trả cho bên bị vi phạm một khoản tiền nhất định, vì thế, đôi khi coi phạt là BTTH được tính trước. Nhưng giữa hai chế tài này khác nhau ở chỗ, BTTH phải dựa vào thiệt hại thực tế phát sinh của bên bị vi phạm, có thiệt hại thì mới có bồi thường; còn chế tài phạt thì cứ bên nào vi phạm là phải nộp, không phụ thuộc vào có thiệt hại hay không.