Luận án tiến sĩ luật học trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại theo pháp luật việt nam

Luận án tiến sĩ luật học phân tích trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại theo pháp luật việt nam, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng

• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại theo pháp luật Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI DO VI PHẠM HỢP ĐỒNG THƯƠNG MẠI VÀ PHÁP LUẬT VỀ TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI DO VI PHẠM HỢP ĐỒNG THƯƠNG MẠI
• 1.1. Những vấn đề lý luận liên quan đến trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 1.2. Khái niệm trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 1.3. Bản chất của trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 1.4. Xác định căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 1.5. Mối quan hệ giữa chế tài bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại với các loại chế tài khác
• 1.6. Những vấn đề lý luận pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 1.6.1. Khái niệm và đặc điểm của pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 1.6.2. Cấu trúc nội dung pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 1.7. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI DO VI PHẠM HỢP ĐỒNG THƯƠNG MẠI VÀ THỰC TIỄN THỰC HIỆN Ở VIỆT NAM
• 2.1. Thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện quy định về chủ thể tham gia quan hệ bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 2.2. Các quy định về chủ thể và quyền, nghĩa vụ của chủ thể có trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 2.3. Các quy định về chủ thể, quyền và nghĩa vụ của chủ thể có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 2.4. Thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện quy định về căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 2.4.1. Các quy định về căn cứ là “hành vi vi phạm hợp đồng”
• 2.4.2. Các quy định về căn cứ là “thiệt hại thực tế”
• 2.4.3. Các quy định về căn cứ là “mối quan hệ nhân quả giữa hành vi vi vi phạm hợp đồng và thiệt hại thực tế”
• 2.4.4. Về yếu tố "lỗi"
• 2.5. Thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện quy định về phương thức, nguyên tắc xác định thiệt hại được bồi thường và việc xác định thiệt hại được bồi thường trong các trường hợp đặc thù
• 2.5.1. Phương thức xác định thiệt hại được bồi thường
• 2.5.2. Nguyên tắc xác định thiệt hại được bồi thường
• 2.5.3. Việc xác định mức bồi thường thiệt hại trong trường hợp đặc thù
• 2.6. Thực trạng quy định về thực hiện trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại và vấn đề miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 2.6.1. Thực trạng quy định về thực hiện trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 2.6.2. Thực trạng quy định về vấn đề miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 2.7. Đánh giá về thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 2.7.1. Những kết quả đạt được
• 2.7.2. Những khó khăn, vướng mắc trong thực trạng pháp luật và thực hiện pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 2.7.3. Nguyên nhân dẫn đến khó khăn, vướng mắc trong thực thi pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 2.8. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỊNH HƯỚNG, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI DO VI PHẠM HỢP ĐỒNG THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM
• 3.1. Định hướng hoàn thiện pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 3.2. Hoàn thiện pháp luật về bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại đảm bảo phù hợp với đường lối phát triển kinh tế, yêu cầu hội nhập kinh tế và xây dựng môi trường kinh doanh lành mạnh
• 3.3. Sửa đổi, bổ sung và hoàn thiện các quy phạm pháp luật về bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại theo hướng bảo đảm sự thống nhất các khái niệm pháp lý, quy định giữa Luật Thương mại và Bộ luật Dân sự
• 3.4. Hoàn thiện pháp luật trong về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại theo hướng tổng quát, tránh quy định quá chi tiết cho từng pháp lý; cần sát thực tế, có tính khả thi và dự liệu được các tình huống có thể diễn ra trong thực tế đời sống thương mại
• 3.5. Ban hành nhiều hơn các án lệ về trường hợp trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong hoạt động thương mại
• 3.6. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật
• 3.6.1. Nhóm giải pháp chung nhằm hoàn thiện pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 3.6.2. Nhóm giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 3.6.3. Nhóm giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại
• 3.7. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết

Phần này tổng hợp các nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại. Các công trình nghiên cứu tập trung vào khái niệm, đặc điểm của vi phạm hợp đồng thương mại và các chế tài trong hoạt động thương mại. Những nghiên cứu này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xác định căn cứ pháp lý để áp dụng trách nhiệm bồi thường thiệt hại. Các tác giả cũng đánh giá thực trạng nghiên cứu và chỉ ra các vấn đề cần tiếp tục triển khai trong luận án.

1.1. Tình hình nghiên cứu lý luận pháp luật

Các nghiên cứu về vi phạm hợp đồng thương mại và chế tài trong hoạt động thương mại đã được thực hiện từ nhiều góc độ. Các công trình tiêu biểu tập trung vào việc định danh khái niệm và đặc điểm của vi phạm hợp đồng thương mại, từ đó xác định căn cứ áp dụng trách nhiệm pháp lý. Những nghiên cứu này góp phần làm rõ các quy định pháp luật liên quan đến bồi thường thiệt hại trong hợp đồng thương mại.

II. Những vấn đề lý luận liên quan đến trách nhiệm bồi thường thiệt hại

Chương này tập trung làm rõ các vấn đề lý luận về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại. Các khái niệm cơ bản như bồi thường thiệt hại, vi phạm hợp đồng thương mại, và pháp luật Việt Nam được phân tích chi tiết. Bản chất của trách nhiệm bồi thường thiệt hại và các căn cứ phát sinh trách nhiệm cũng được làm rõ. Phần này cũng so sánh mối quan hệ giữa chế tài bồi thường thiệt hại với các loại chế tài khác trong hợp đồng thương mại.

2.1. Khái niệm và bản chất của trách nhiệm bồi thường thiệt hại

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại được định nghĩa là nghĩa vụ pháp lý mà bên vi phạm phải thực hiện để bù đắp tổn thất cho bên bị vi phạm. Bản chất của trách nhiệm này là sự ràng buộc pháp lý nhằm đảm bảo sự công bằng và bảo vệ quyền lợi của các bên trong hợp đồng. Các căn cứ phát sinh trách nhiệm bao gồm hành vi vi phạm, thiệt hại thực tế, và mối quan hệ nhân quả giữa hành vi và thiệt hại.

III. Thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện

Chương này phân tích thực trạng pháp luật Việt Nam về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại. Các quy định về chủ thể, quyền và nghĩa vụ của các bên được làm rõ. Thực tiễn áp dụng pháp luật trong việc xác định thiệt hại và mức bồi thường cũng được đánh giá. Phần này chỉ ra những bất cập trong quy định pháp luật và thực tiễn thực hiện, đồng thời phân tích nguyên nhân của những hạn chế này.

3.1. Quy định về chủ thể và quyền nghĩa vụ

Pháp luật Việt Nam quy định rõ về chủ thể có trách nhiệm bồi thường và chủ thể có quyền yêu cầu bồi thường. Các quyền và nghĩa vụ của các bên được xác định dựa trên nguyên tắc công bằng và bảo vệ quyền lợi hợp pháp. Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng pháp luật cho thấy vẫn còn nhiều bất cập trong việc xác định thiệt hại và mức bồi thường, đặc biệt là trong các trường hợp đặc thù.

IV. Định hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật

Chương này đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật Việt Nam về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại. Các giải pháp tập trung vào việc sửa đổi, bổ sung các quy phạm pháp luật để đảm bảo sự thống nhất và phù hợp với thực tiễn. Phần này cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc ban hành các án lệ và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật trong lĩnh vực này.

4.1. Giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật

Các giải pháp hoàn thiện pháp luật Việt Nam bao gồm việc sửa đổi, bổ sung các quy định về bồi thường thiệt hại để đảm bảo sự thống nhất giữa Luật Thương mại và Bộ luật Dân sự. Đồng thời, cần ban hành nhiều hơn các án lệ để hướng dẫn áp dụng pháp luật trong các trường hợp cụ thể. Những giải pháp này nhằm nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật và bảo vệ quyền lợi của các bên trong hợp đồng thương mại.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Chế định trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại giữ vị trí hạt nhân trong pháp luật kinh thương, đóng vai trò công cụ pháp lý tối thượng nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các chủ thể kinh doanh, duy trì trật tự thị trường và thiết lập kỷ cương giao kết. Sau hơn một thập kỷ thực thi Luật Thương mại năm 2005 trong tiến trình hội nhập kinh tế toàn cầu, thực tiễn xét xử và trọng tài cho thấy khung pháp lý thực định tại Việt Nam đã bộc lộ những khoảng trống lý luận và bất cập quy phạm sâu sắc. Nghiên cứu tiên phong này thực hiện sự tiếp cận toàn diện, đa chiều nhằm giải quyết mâu thuẫn nội tại giữa Luật Thương mại năm 2005 và Bộ luật Dân sự năm 2015, đồng thời thu hẹp khoảng cách với các chuẩn mực pháp lý quốc tế như Công ước Viên năm 1980 về mua bán hàng hóa quốc tế (CISG) và Bộ nguyên tắc UNIDROIT về hợp đồng thương mại quốc tế (UPICC).

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ sự thiếu nhất quán trong việc xác định các căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường, bản chất pháp lý của yếu tố lỗi, giới hạn thỏa thuận phạt vi phạm và cơ chế tính toán thiệt hại thực tế. Nhiều công trình trước đây chỉ tiếp cận ở góc độ luật học thuần túy hoặc mô tả quy phạm mà chưa kiến giải thấu đáo mối quan hệ biện chứng giữa bảo toàn quyền tự do ý chí và sự can thiệp của chế tài tài sản nhà nước. Để giải quyết khoảng trống này, luận án tập trung vào ba câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và ba giả thuyết khoa học (Hypotheses - H):

• RQ1: Bản chất pháp lý của trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại có sự đồng nhất hay dị biệt so với trách nhiệm bồi thường dân sự nói chung và các chế tài thương mại khác?
• RQ2: Những bất cập, xung đột quy phạm nào giữa Luật Thương mại năm 2005 và Bộ luật Dân sự năm 2015 đang trực tiếp cản trở tính khả thi và hiệu quả áp dụng của chế tài bồi thường thiệt hại?
• RQ3: Làm thế nào để hoàn thiện khung pháp lý Việt Nam theo hướng hài hòa hóa với các điều ước và tập quán thương mại quốc tế mà vẫn đảm bảo tính đặc thù của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa?
• H1: Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại là một chế tài tài sản mang tính đền bù trọn vẹn, không phụ thuộc vào yếu tố lỗi chủ quan nếu hành vi vi phạm đã gây ra thiệt hại thực tế trực tiếp.
• H2: Sự thiếu vắng các quy định cụ thể về phương thức tính toán thiệt hại qua "giao dịch thay thế" và giới hạn trần phạt vi phạm 8% tại Điều 301 Luật Thương mại năm 2005 đang làm suy giảm chức năng bảo vệ lợi ích kỳ vọng của bên bị vi phạm.
• H3: Việc chuyển đổi từ mô hình trách nhiệm dựa trên lỗi sang nguyên tắc trách nhiệm nghiêm ngặt (strict liability) kết hợp các căn cứ miễn trách cụ thể sẽ tạo lập hành lang pháp lý minh bạch cho thương mại quốc tế.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên ba trụ cột: Lý thuyết Tự do ý chí (Autonomy of Will), Lý thuyết Công lý Phục hồi (Corrective Justice) và Kinh tế học Pháp luật (Law and Economics). Phạm vi nghiên cứu bao quát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam từ Pháp lệnh Hợp đồng kinh tế năm 1989 đến nay, tập trung cao độ vào giai đoạn từ năm 2005 đến năm 2020, gắn liền với thực tiễn phân xử tại hệ thống Tòa án nhân dân các cấp và Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC). Nghiên cứu tạo bước đột phá trong việc chuẩn hóa hệ thống khái niệm, cung cấp cơ sở lập luận vững chắc cho công cuộc cải cách tư pháp kinh tế.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tình hình nghiên cứu ghi nhận các luồng học thuyết đa dạng trong và ngoài nước. Tại Việt Nam, các công trình chuyên khảo đã bước đầu mổ xẻ cấu trúc chế tài hợp đồng. Nguyễn Ngọc Khánh (2007) trong tác phẩm "Chế định hợp đồng trong Bộ luật Dân sự Việt Nam" đã phân tích mối quan hệ giữa tự do ý chí và trách nhiệm dân sự, chỉ ra ba yếu tố làm phát sinh trách nhiệm: hành vi vi phạm, lỗi và mối quan hệ nhân quả. Bùi Thị Thanh Hằng (2018) tại luận án tiến sĩ "Bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng" đã tiếp cận chế định này dưới góc độ một biện pháp khắc phục hậu quả, khẳng định: "BTTH do vi phạm hợp đồng là biện pháp khắc phục hậu quả của hành vi vi phạm hợp đồng, nhằm bảo đảm cho trách nhiệm dân sự theo hợp đồng được thực hiện bằng cách bù đắp những tổn thất là hậu quả của hành vi vi phạm hợp đồng do bên vi phạm hợp đồng gây ra cho bên bị vi phạm". Tuy nhiên, hướng tiếp cận này chưa phân tách triệt để tính chất quyền lực nhà nước bảo đảm cưỡng chế của chế tài tài sản trong thương mại.

Về phương diện các yếu tố cấu thành trách nhiệm, tồn tại cuộc tranh luận học thuật gay gắt về vai trò của "yếu tố lỗi". Hoàng Thị Hà Phương (2012) khẳng định: "Để áp dụng chế tài BTTH, ngoài căn cứ chung là có hành vi vi phạm hợp đồng và bên vi phạm không được miễn trách nhiệm theo Điều 294, thì còn cần hai căn cứ khác là phải có thiệt hại thực tế xảy ra và hành vi vi phạm hợp đồng là nguyên nhân trực tiếp gây ra thiệt hại (Điều 303 LTM năm 2005)". Ngược lại, Phan Huy Hồng (2010) khi phân tích nguyên tắc lỗi đã lập luận sắc bén: "Theo quy định tại Điều 303 LTM năm 2005, lỗi không còn được nêu ra là một trong các căn cứ phát sinh TNBTTH, không phải là lỗi biên tập trong quá trình soạn thảo, cũng không phải vì các nhà làm luật cho rằng đó là lỗi suy đoán nên không cần phải nêu ra".

Trên trường quốc tế, Robert Cooter và Melvin Eisenberg (1985) trong công trình "Damages for Breach of Contract" trên tạp chí California Law Review đã ứng dụng lý thuyết kinh tế lượng để đo lường thiệt hại kỳ vọng (expectation damages) và tổn thất cơ hội (lost opportunity costs). Filip De Ly (1997) trong báo cáo cho Nhóm công tác hợp đồng quốc tế đã phân định rõ hệ quả chấm dứt hợp đồng và bồi thường thiệt hại ấn định trước. Hariz Saidani (2016) tại Đại học Toulon (Pháp) phân tích sự can thiệp của Thẩm phán vào hiệu lực hợp đồng theo Sắc lệnh cải cách dân sự Pháp ngày 10/02/2016, trong khi Claude Fabien (2006) tại Quebec chỉ ra sự khác biệt giữa bồi thường khi dừng hợp đồng hợp pháp và bất hợp pháp.

+-----------------------------------------------------------------------------+
|                      TIẾN TRÌNH ĐỐI THOẠI HỌC THUẬT                         |
+-----------------------------------------------------------------------------+
| TRƯỜNG PHÁI DÂN SỰ CỔ ĐIỂN              TRƯỜNG PHÁI KINH TẾ - THƯƠNG MẠI    |
| (Nguyễn Ngọc Khánh, 2007)                (Phan Huy Hồng, 2010; CISG/UPICC)  |
| - Trách nhiệm dựa trên lỗi (Fault-based) - Trách nhiệm nghiêm ngặt (Strict) |
| - Bồi thường là biện pháp khắc phục     - Bồi thường là chế tài tài sản     |
| - Khôi phục nguyên trạng                - Bảo vệ lợi ích kỳ vọng kinh tế    |
+-----------------------------------------------------------------------------+
+-----------------------------------------------------------------------------+
|                VỊ TRÍ ĐỊNH VỊ CỦA LUẬN ÁN (POSITIONING)                     |
| - Tích hợp cấu trúc chế tài tài sản với cơ chế bồi hoàn kinh tế thị trường  |
| - Hài hòa hóa xung đột LTM 2005 - BLDS 2015 theo chuẩn mực CISG/UNIDROIT    |
+-----------------------------------------------------------------------------+

Luận án định vị chính xác khoảng trống: Trong khi các công trình quốc tế tập trung vào công thức tối ưu hóa chi phí giao dịch và các nghiên cứu trong nước dừng lại ở luật thực định tản mạn, công trình này thiết lập một khung phân tích tổng hợp, giải quyết triệt để sự đứt gãy giữa lý luận trách nhiệm tài sản và thực tiễn giải quyết tranh chấp kinh thương tại Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào kho tàng lý luận luật học thông qua việc mở rộng và tái định nghĩa các phạm trù pháp lý nền tảng:

1. Tái định danh và xác lập bản chất chế tài tài sản: Phản biện quan điểm xem bồi thường thiệt hại thuần túy là "biện pháp khắc phục", luận án đúc kết định nghĩa có tính chuẩn mực: "Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm HĐTM là một loại chế tài tài sản, được áp dụng theo thỏa thuận hoặc theo quy định của pháp luật đối với bên vi phạm hợp đồng, nhằm bù đắp những tổn thất về tài sản mà bên bị vi phạm phải gánh chịu do hành vi vi phạm hợp đồng của bên vi phạm gây ra, được bảo đảm thực hiện bằng pháp luật". Định nghĩa này kết hợp hài hòa giữa tiếp cận định danh và diễn giải, khẳng định tính cưỡng chế nhà nước gắn liền với mục tiêu bù đắp kinh tế.
2. Phát triển Lý thuyết Lợi ích Kỳ vọng (Expectation Interest Theory) của Fuller và Perdue (1936): Luận án chứng minh rằng trong quan hệ thương mại, việc chỉ bồi thường thiệt hại vật chất thực tế hiện hữu (damnum emergens) mà không bảo đảm lợi nhuận đáng lẽ được hưởng (lucrum cessans) sẽ triệt tiêu động lực kinh doanh và phá vỡ cấu trúc cân bằng rủi ro.
3. Chuyển dịch Paradigm từ Trách nhiệm dựa trên lỗi sang Trách nhiệm khách quan: Luận án cung cấp luận cứ khẳng định tính ưu việt của nguyên tắc trách nhiệm nghiêm ngặt (strict liability) trong thương mại, theo đó bên vi phạm phải chịu trách nhiệm ngay khi có hành vi vi phạm và thiệt hại nhân quả, trừ trường hợp được miễn trách theo luật định hoặc thỏa thuận hợp pháp.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba lý thuyết nền tảng tạo thành mô hình đánh giá đa chiều:

• Lý thuyết Khế ước hiện đại (Modern Contractarian Theory): Nhấn mạnh sự tôn trọng tuyệt đối tự do ý chí và tính ràng buộc như luật định của hợp đồng hợp pháp (pacta sunt servanda).
• Lý thuyết Kinh tế học Pháp luật về Bồi thường tối ưu (Optimal Compensation Theory): Vận dụng mô hình của Robert Cooter và Melvin Eisenberg để phân tích hành vi vi phạm hiệu quả (efficient breach) và chi phí phòng ngừa thiệt hại.
• Lý thuyết Hài hòa hóa Pháp luật xuyên quốc gia (Transnational Legal Harmonization): Đối chiếu các quy phạm thực định với Điều 74, 75, 76 CISG 1980 và Điều 7.4.1 đến Điều 7.4.6 UPICC.

Khung phân tích thiết lập các điều kiện biên (boundary conditions) chặt chẽ: Áp dụng cho các quan hệ hợp đồng thương mại có mục đích sinh lợi giữa thương nhân với nhau hoặc với các bên liên quan, loại trừ các giao dịch tiêu dùng dân sự thuần túy vốn đòi hỏi cơ chế bảo vệ bên yếu thế mang tính xã hội đặc thù.

               KHUNG PHÂN TÍCH TỔNG HỢP CỦA ĐỀ TÀI
               
     +-------------------------------------------------------+
     |                 LÝ THUYẾT NỀN TẢNG                    |
     |  - Tự do ý chí (Autonomy of Will)                     |
     |  - Kinh tế học pháp luật (Cooter & Eisenberg, 1985)   |
     |  - Chuẩn hóa quốc tế (CISG 1980 & UPICC)              |
     +---------------------------+---------------------------+
     +-------------------------------------------------------+
     |             ĐỐI TƯỢNG PHÂN TÍCH QUY PHẠM              |
     |  - Luật Thương mại 2005 (Điều 302 - Điều 307)         |
     |  - Bộ luật Dân sự 2015 (Điều 351, Điều 360, Điều 419)  |
     +---------------------------+---------------------------+
     +-------------------------------------------------------+
     |              4 CĂN CỨ VÀ CƠ CHẾ VẬN HÀNH              |
     |  1. Hành vi vi phạm hợp đồng (Trừ trường hợp miễn trừ) |
     |  2. Thiệt hại thực tế & Khoản lợi bị mất              |
     |  3. Mối quan hệ nhân quả trực tiếp/tất yếu            |
     |  4. Nguyên tắc trách nhiệm khách quan (Strict)        |
     +---------------------------+---------------------------+
     +-------------------------------------------------------+
     |                KẾT QUẢ ĐẦU RA KHOA HỌC                |
     |  - Xóa bỏ rào cản trần phạt 8%                        |
     |  - Luật hóa phương thức giao dịch thay thế             |
     |  - Thống nhất cơ chế miễn trách nhiệm                 |
     +-------------------------------------------------------+

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước và pháp luật, kết hợp nhuần nhuyễn giữa trường phái Thực chứng pháp lý (Legal Positivism) và Chủ nghĩa Hiện thực pháp lý (Legal Realism). Thiết kế nghiên cứu đa tầng kết hợp phân tích quy phạm (doctrinal legal research) với phân tích thực nghiệm xã hội học pháp luật và luật học so sánh.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu tuân thủ các chuẩn mực học thuật nghiêm ngặt:

• Phương pháp Luật học so sánh (Comparative Law): Sử dụng phương pháp so sánh chức năng (functional method) của Zweigert và Kötz để đối chiếu pháp luật Việt Nam với hệ thống Common Law (Anh, Hoa Kỳ), Civil Law (Pháp, Đức, Quebec) và pháp luật quốc tế (CISG, UPICC, PECL).
• Phương pháp phân tích - tổng hợp và hệ thống hóa: Mổ xẻ các chế định tương quan giữa Luật Thương mại năm 1997, Luật Thương mại năm 2005, Pháp lệnh Hợp đồng kinh tế năm 1989 và Bộ luật Dân sự qua các thời kỳ (1995, 2005, 2015).
• Tam giác đan xen phương pháp (Methodological Triangulation): Kết hợp phân tích văn bản lập pháp, khảo sát thực tiễn thụ lý án và tham vấn chuyên gia tư pháp để bảo đảm tính khách quan, tin cậy.

Data và phân tích

• Mẫu dữ liệu thực nghiệm: Luận án tiến hành tổng hợp, phân loại và phân tích trên 120 bản án, quyết định giám đốc thẩm của Tòa án nhân dân các cấp (Tòa án nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân cấp cao tại Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng) và hơn 35 phán quyết trọng tài thương mại quốc tế tại VIAC từ năm 2006 đến năm 2020 liên quan trực tiếp đến tranh chấp bồi thường thiệt hại hợp đồng mua bán hàng hóa và cung ứng dịch vụ.
• Công cụ phân tích văn bản: Dữ liệu quy phạm và bản án được phân loại, trích xuất và mã hóa theo các biến số: dạng vi phạm, loại thiệt hại đòi bồi thường, căn cứ bác bỏ/chấp thuận, việc viện dẫn yếu tố lỗi, và mức bồi hoàn thực tế.
• Kiểm định độ tin cậy và giá trị nội tại: Các kết luận được đối chiếu chéo giữa quan điểm của Hội đồng thẩm phán, Trọng tài viên và các chuyên gia nghiên cứu độc lập để loại trừ sự sai lệch trong diễn giải pháp lý.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Xung đột thể chế giữa nguyên tắc lỗi và chế độ trách nhiệm khách quan: Luật Thương mại năm 2005 (Điều 303) đã tiệm cận chuẩn mực quốc tế khi loại bỏ yếu tố lỗi khỏi các căn cứ bắt buộc phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại. Tuy nhiên, Bộ luật Dân sự năm 2015 tại Điều 351 và 360 vẫn duy trì dấu vết của nguyên tắc suy đoán lỗi, dẫn đến sự lúng túng của Tòa án khi lựa chọn luật áp dụng giữa luật chung và luật chuyên ngành.
2. Sự bất cập của quy định khống chế mức phạt vi phạm 8% (Điều 301 LTM 2005): Việc áp trần 8% giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm nhằm bảo vệ bên yếu thế nhưng trên thực tế lại triệt tiêu quyền tự do định đoạt mức bồi hoàn thiệt hại ước tính trước (liquidated damages), buộc các bên phải gánh chịu nghĩa vụ chứng minh thiệt hại thực tế vô cùng phức tạp tại Tòa án.
3. Khoảng trống pháp lý về cơ chế "Giao dịch thay thế" (Substitute Transaction): Pháp luật Việt Nam hoàn toàn thiếu vắng quy tắc tính mức thiệt hại dựa trên khoản chênh lệch giữa giá hợp đồng ban đầu và giá của giao dịch mua bán thay thế (như Điều 75, 76 CISG), khiến bên bị vi phạm khó bảo toàn lợi ích khi phải đơn phương hủy bỏ hợp đồng và tìm đối tác mới.
4. Bất cập trong việc thực thi nghĩa vụ hạn chế tổn thất (Duty to Mitigate): Điều 305 Luật Thương mại năm 2005 quy định bên yêu cầu bồi thường phải áp dụng các biện pháp hợp lý để hạn chế tổn thất nhưng không quy định rõ tiêu chí xác định "tính hợp lý", quyền yêu cầu hoàn trả chi phí hạn chế tổn thất, và cách thức xử lý khi bên bị vi phạm chứng minh được mình không đủ điều kiện ngăn chặn.
5. Sự nhầm lẫn khái niệm pháp lý về "Miễn trách nhiệm": Việc sử dụng thuật ngữ "miễn" tại Điều 294 Luật Thương mại năm 2005 chưa phản ánh đúng bản chất; trong các trường hợp bất khả kháng hoặc lỗi của bên bị vi phạm, thực chất trách nhiệm pháp lý không phát sinh, do đó cần được định danh chính xác là "các trường hợp loại trừ trách nhiệm" (exemptions/exclusions of liability).

+-----------------------------------------------------------------------------+
|               BẢNG SO SÁNH QUY ĐỊNH BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI                   |
+----------------------+--------------------+-----------------+---------------+
| TIÊU CHÍ SO SÁNH     | LUẬT THƯƠNG MẠI    | BỘ LUẬT DÂN SỰ  | CISG 1980 /   |
|                      | NĂM 2005           | NĂM 2015        | UPICC         |
+----------------------+--------------------+-----------------+---------------+
| Yếu tố lỗi           | Không quy định     | Suy đoán lỗi    | Trách nhiệm   |
|                      | (Điều 303)         | (Điều 351, 360) | khách quan    |
+----------------------+--------------------+-----------------+---------------+
| Trần phạt vi phạm    | Khống chế 8%       | Tự do thỏa thuận| Tự do         |
|                      | (Điều 301)         | (Điều 418)      | (Liquidated)  |
+----------------------+--------------------+-----------------+---------------+
| Giao dịch thay thế   | Chưa quy định      | Chưa quy định   | Có quy định   |
|                      |                    |                 | (Đ.75 CISG)   |
+----------------------+--------------------+-----------------+---------------+
| Thiệt hại tinh thần  | Chỉ thiệt hại      | Cho phép áp     | Cho phép mở   |
|                      | vật chất           | dụng chung      | rộng có đk    |
+----------------------+--------------------+-----------------+---------------+

Implications đa chiều

• Về mặt lập pháp: Luận án đề xuất sửa đổi đồng bộ Luật Thương mại theo hướng loại bỏ mức trần phạt vi phạm 8%, bổ sung quy định cụ thể về phương thức tính toán thiệt hại theo giá trị giao dịch thay thế và giá thị trường tại thời điểm hủy hợp đồng; tái cấu trúc Điều 294 thành "các trường hợp loại trừ trách nhiệm".
• Về mặt tư pháp: Tòa án nhân dân tối cao cần ban hành các Án lệ chuyên sâu nhằm hướng dẫn xác định "mối quan hệ nhân quả trực tiếp", chuẩn hóa nghĩa vụ chứng minh lợi nhuận bị mất (loss of profit), và thừa nhận hiệu lực của các thỏa thuận ước tính trước mức bồi thường thiệt hại.
• Về mặt thực tiễn doanh nghiệp: Khuyến nghị các thương nhân chủ động soạn thảo điều khoản bồi thường thiệt hại, điều khoản bất khả kháng và điều khoản dừng hợp đồng chi tiết, đồng thời thiết lập quy trình thu thập chứng cứ chứng minh chi phí hợp lý để ngăn chặn thiệt hại.

Limitations và Future Research

• Hạn chế nghiên cứu: Do tính chất bảo mật của các phán quyết trọng tài thương mại quốc tế (tính bảo mật của tố tụng trọng tài theo Luật Trọng tài thương mại năm 2010), dung lượng dữ liệu phán quyết trọng tài tiếp cận được chưa bao quát 100% các tranh chấp trên thực tế. Ngoài ra, phạm vi luận án tập trung chủ yếu vào thương mại hàng hóa và dịch vụ truyền thống.
• Điều kiện biên (Boundary conditions): Các kết luận chủ yếu áp dụng trong không gian pháp lý Việt Nam trong mối tương quan với luật thương mại quốc tế, không mặc nhiên ngoại suy cho các quan hệ pháp luật công hoặc các giao dịch dân sự phi lợi nhuận.
• Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):
  1. Mở rộng nghiên cứu cơ chế bồi thường thiệt hại trong các hợp đồng thương mại điện tử xuyên biên giới và hợp đồng thông minh (smart contracts) trên nền tảng công nghệ chuỗi khối (Blockchain).
  2. Đánh giá thực nghiệm kinh tế lượng về mức độ tác động của chi phí tố tụng và rủi ro bồi thường thiệt hại đến dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI).
  3. Nghiên cứu sâu về khả năng bồi thường thiệt hại phi vật chất (tổn thất uy tín thương mại, danh tiếng thương trường) của pháp nhân thương mại khi bị vi phạm hợp đồng.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động học thuật sâu sắc, dự kiến trở thành tài liệu tham khảo cốt lõi cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành luật kinh tế, luật dân sự. Về mặt chính sách và cải cách thể chế, các luận điểm của công trình đóng góp trực tiếp vào quá trình rà soát, sửa đổi Luật Thương mại năm 2005 và các văn bản hướng dẫn thi hành Bộ luật Dân sự năm 2015. Trong thực tiễn thương trường, nghiên cứu giúp các tập đoàn kinh tế, doanh nghiệp vừa và nhỏ tối ưu hóa chiến lược quản trị rủi ro hợp đồng, giảm thiểu chi phí giải quyết tranh chấp và nâng cao năng lực cạnh tranh trong các chuỗi cung ứng toàn cầu.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận một khung phân tích hoàn chỉnh, hệ thống tài liệu tham khảo phong phú và phương pháp tiếp cận so sánh luật học mẫu mực.
• Cơ quan Lập pháp và Tư pháp: Ban soạn thảo các dự án luật, Thẩm phán Tòa án các cấp, Trọng tài viên thương mại có thêm luận cứ khoa học thực tiễn để giải thích luật và xây dựng các án lệ chuẩn mực.
• Cộng đồng Doanh nghiệp và Luật sư thực hành: Nắm vững cấu trúc pháp lý để thiết kế các điều khoản chế tài hợp đồng an toàn, hiệu quả, tối đa hóa khả năng thu hồi thiệt hại khi phát sinh vi phạm.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đó là việc mở rộng Lý thuyết Lợi ích Kỳ vọng (Expectation Interest) vào không gian pháp lý thương mại Việt Nam, chứng minh rằng bồi thường thiệt hại phải là một chế tài tài sản độc lập mang bản chất kinh tế thuần túy, vận hành theo nguyên tắc trách nhiệm nghiêm ngặt nhằm bù đắp trọn vẹn mọi tổn thất hữu hình và khoản lợi kinh tế bị mất, thoát ly khỏi quan niệm đạo đức - lỗi chủ quan của luật dân sự truyền thống.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây? Khác với các nghiên cứu trước (như Bùi Thị Thanh Hằng 2018 chỉ phân tích luật học thuần túy, hay Quách Thúy Quỳnh 2005 dừng lại ở mức mô tả thực trạng LTM 1997), luận án kết hợp phương pháp so sánh chức năng quốc tế (Zweigert & Kötz) với phân tích dữ liệu thực nghiệm từ hơn 120 bản án và 35 phán quyết trọng tài VIAC, mã hóa định tính đa tầng giữa quy phạm quốc gia và CISG/UPICC.

3. Phát hiện bất ngờ và phản trực giác nhất từ dữ liệu là gì? Quy định trần phạt vi phạm 8% tại Điều 301 Luật Thương mại năm 2005 — vốn được ban hành với mục đích nhân văn nhằm bảo vệ bên yếu thế — trên thực tế lại trở thành "chiếc bẫy pháp lý" gây bất lợi nghiêm trọng cho chính bên bị vi phạm, làm tăng gánh nặng chứng minh thiệt hại thực tế và cản trở việc thực thi các điều khoản ước tính thiệt hại hợp lý mà các bên đã thống nhất.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication protocol) không? Có. Luận án thiết lập ma trận tiêu chí phân tích bản án minh bạch, bảng đối chiếu điều khoản chi tiết giữa BLDS 2015, LTM 2005, CISG 1980 và UPICC, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập kiểm chứng hoặc mở rộng tập dữ liệu án lệ trong các giai đoạn tiếp theo.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được vạch ra như thế nào? Chương trình nghiên cứu tương lai tập trung vào ba hướng: (i) Chuẩn hóa quy tắc bồi thường thiệt hại tự động trong hợp đồng thông minh (smart contracts); (ii) Xác định cơ chế lượng hóa thiệt hại phi vật chất đối với thương hiệu doanh nghiệp; (iii) Đánh giá tác động kinh tế lượng của án lệ thương mại đến hành vi tuân thủ hợp đồng của cộng đồng doanh nghiệp.

Kết luận

1. Khẳng định trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại là một chế tài tài sản có tính chất cưỡng chế nhà nước và mục đích bù đắp kinh tế trọn vẹn, cấu thành từ hành vi vi phạm, thiệt hại thực tế và mối quan hệ nhân quả.
2. Chứng minh sự cần thiết phải áp dụng nguyên tắc trách nhiệm khách quan (strict liability), tách bạch rõ ràng giữa cơ chế bồi hoàn thiệt hại thương mại và chế độ trách nhiệm dựa trên lỗi dân sự.
3. Chỉ rõ các điểm nghẽn thể chế trong Luật Thương mại năm 2005, đặc biệt là giới hạn trần phạt vi phạm 8%, sự thiếu vắng quy tắc giao dịch thay thế và cách dùng từ chưa chuẩn xác về miễn trách nhiệm.
4. Đề xuất mô hình giải pháp lập pháp toàn diện nhằm sửa đổi Luật Thương mại theo hướng tương thích tối đa với CISG 1980, UPICC và Bộ luật Dân sự năm 2015.
5. Kiến nghị Tòa án nhân dân tối cao tăng cường phát triển án lệ thương mại để giải quyết sự thiếu thống nhất trong giải thích và áp dụng pháp luật tại Tòa án các cấp.
6. Mở ra ba hướng nghiên cứu học thuật mới mẻ về pháp luật hợp đồng trong nền kinh tế số, đóng góp nền tảng vững chắc cho sự phát triển của nền khoa học pháp lý Việt Nam thời kỳ hội nhập sâu rộng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Những vấn đề lý luận liên quan đến trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại và pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại. Chương 2: Thực trạng pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại và thực tiễn thực hiện ở Việt Nam. Chương 3: Định hướng, giải pháp hoàn thiện và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại ở Việt Nam. 7 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1.

Tổng quan tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài luận án BTTH là một biện pháp kinh tế được áp dụng với nhiều loại quan hệ xã hội nhằm mục đích bù đắp một khoản vật chất, tinh thần và sức khoẻ cho chủ thể bị thiệt hại. TNBTTH do vi phạm HĐTM là trách nhiệm pháp lý mà bên vi phạm HĐTM phải gánh chịu bồi thường những tổn thất do hành vi vi phạm hợp đồng gây ra cho bên bị vi phạm. Trong khoa học pháp lý hiện nay, chế định BTTH do vi phạm hợp đồng luôn thu hút sự quan tâm của nhiều học giả trong và ngoài nước ở nhiều phương diện khác nhau. Qua khảo cứu các công trình nghiên cứu đã công bố, tác giả luận án cho rằng các kết quả nghiên cứu liên quan đến chủ đề nghiên cứu của đề tài luận án được thể hiện ở một số công trình nghiên cứu tiêu biểu sau đây: 1.

Tình hình nghiên cứu lý luận pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại 1. Các nghiên cứu về khái niệm, đặc điểm của vi phạm hợp đồng thương mại và chế tài trong hoạt động thương mại Nghiên cứu định danh về khái niệm, đặc điểm của vi phạm HĐTM và chế tài trong hoạt động thương mại là việc nhận diện để xác định căn cứ áp dụng trách nhiệm pháp lý BTTH do vi phạm HĐTM. Liên quan đến chủ đề vi phạm HĐTM và chế tài trong hoạt động thương mại, có thể kể đến một số công trình tiêu biểu sau: “Chế định hợp đồng trong Bộ luật Dân sự Việt Nam” là công trình nghiên cứu chuyên sâu các vấn đề lý luận chung về luật hợp đồng của tác giả Nguyễn Ngọc Khánh (Nxb Tư pháp, Hà Nội, năm 2007), tác giả đã phân tích, lý giải một số nội dung cơ bản của chế định hợp đồng như: Khái niệm, chức năng, vị trí của hợp đồng; ý chí và tự do ý chí trong hợp đồng; giao kết hợp đồng, thực hiện hợp đồng và sửa đổi, hủy bỏ hợp đồng và trách nhiệm dân sự. Liên quan đến TNBTTH do vi phạm hợp đồng, tác giả đã chỉ ra cơ sở của trách nhiệm do vi phạm hợp đồng nói chung, TNBTTH nói riêng trên cơ sở đối chiếu, so sánh giữa BLDS năm 2005 với một số hệ thống pháp luật cũng như các văn bản pháp lý quốc tế về hợp đồng như UPICC hay CISG, tác giả đã chỉ ra có ba yếu tố dẫn đến TNBTTH do vi phạm hợp đồng gồm: (i) 8 Có hành vi vi phạm nghĩa vụ hợp đồng; (ii) Có lỗi của người vi phạm nghĩa vụ hợp đồng; (iii) Có mối quan hệ nhân quả giữa hành vi vi phạm nghĩa vụ hợp đồng và thiệt hại xảy ra.

Trong công trình nghiên cứu “Chế tài do vi phạm hợp đồng thương mại - Những vấn đề lý luận và thực tiễn”, (Luận văn Thạc sĩ luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội, năm 2012), tác giả Hoàng Thị Hà Phương đã nghiên cứu tổng hợp các vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến các chế tài do vi phạm HĐTM, bao gồm chế tài buộc thực hiện đúng hợp đồng, chế tài phạt vi phạm, chế tài BTTH, chế tài tạm ngừng, đình chỉ thực hiện hợp đồng, huỷ bỏ hợp đồng. Liên quan đến chế tài BTTH do vi phạm hợp đồng, tác giả khẳng định: “Để áp dụng chế tài BTTH, ngoài căn cứ chung là có hành vi vi phạm hợp đồng và bên vi phạm không được miễn trách nhiệm theo Điều 294, thì còn cần hai căn cứ khác là phải có thiệt hại thực tế xảy ra và hành vi vi phạm hợp đồng là nguyên nhân trực tiếp gây ra thiệt hại (Điều 303 LTM năm 2005)” (tr. Cũng tại trang này, tác giả khẳng định: “Trong thực tế, chưa có pháp luật của quốc gia nào quy định một cách cụ thể cách thức để xác định mức độ thiệt hại phải đền bù, mà chỉ có thể quy định những nguyên tắc mang tính chất chung, việc xác định thiệt hại trong từng trường hợp cụ thể sẽ dựa trên những nguyên tắc này”. Từ đó, tác giả đã cung cấp những kinh nghiệm quý, gợi mở hướng giải quyết vấn đề nêu trên như sau (tr.

46 ): “Công ước Viên 1980 (Điều 75, 76) và Bộ nguyên tắc Unidroit về HĐTM quốc tế (Điều 7.6) đều đưa ra phương thức tính toán thiệt hại trong trường hợp hợp đồng bị huỷ bỏ, theo đó, có sự phân chia giữa trường hợp bên bị vi phạm đã ký hợp đồng thay thế hoặc không. Nếu bên bị vi phạm đã ký một hợp đồng thay thế sẽ được bồi thường khoản chênh lệch giữa giá theo hợp đồng và giá của giao dịch thay thế. Trong LTM Việt Nam không có quy định về vấn đề này dù trong thực tế cách tính toán thiệt hại như trên là khá thông dụng”. Trong công trình nghiên cứu “Chế tài do vi phạm hợp đồng thương mại dưới góc độ so sánh pháp luật Việt Nam và Bộ Nguyên tắc UNIDROIT về hợp đồng thương mại quốc tế”, (Luận văn Thạc sĩ luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội, năm 2016), tác giả Phan Thuỳ Linh đã nghiên cứu dưới góc độ so sánh giữa quy định của pháp luật Việt Nam và Bộ Nguyên tắc UNIDROIT về HĐTM quốc tế.

Liên quan đến TNBTTH do vi phạm HĐTM, tại tr. 49 của Luận văn, tác giả khẳng định: “BTTH là chế tài được áp dụng trong trường hợp hành vi vi phạm hợp đồng dẫn đến thiệt hại thực tế. Trong trường hợp hành vi của bên vi phạm dẫn đến những tổn thất cho bên 9 bị vi phạm thì chế tài BTTH sẽ có chức năng bù đắp bồi hoàn cho bên bị vi phạm đối với các lợi ích bị tổn thất. Chế tài BTTH sẽ được áp dụng mà không cần đến sự thoả thuận của các bên”.

50 và 51 của Luận văn, tác giả trích dẫn nhiều quan điểm khác nhau liên quan đến thiệt hại được bồi thường, trong đó, chủ yếu là hai quan điểm: (i) Tổn thất được bồi thường phải là tổn thất vật chất; (ii) Tổn thất được bồi thường nếu dẫn chiếu đến quy định về TNBTTH trong BLDS, thì thiệt hại có thể bao gồm cả những thiệt hại về danh dự, nhân phẩm. Mặc dù đưa ra các quan điểm khác nhau, song tác giả lại không đưa ra quan điểm cá nhân về vấn đề này, khiến cho giá trị nghiên cứu có phần chưa trọn vẹn. Liên quan đến các căn cứ áp dụng chế tài do vi phạm hợp đồng (trong đó có chế tài BTTH), tác giả khẳng định: “Chế tài là hình thức của trách nhiệm pháp lý, do đó, khi xem xét căn cứ áp dụng chế tài cũng cần xem xét các căn cứ bao gồm hành vi vi phạm hợp đồng, thiệt hại vật chất thực tế, mối quan hệ giữa hành vi vi phạm và thiệt hại vật chất, yếu tố lỗi của bên vi phạm” (tr. Theo đó, tác giả đã gián tiếp khẳng định lỗi là một trong các căn cứ làm phát sinh TNBTTH do vi phạm HĐTM.

Trong “Damages for Breach of Contract”, California Law Review (1985), Robert Cooter and Melvin Aron Vol. 1432-14811, cũng đã đề cập nghiên cứu chung về thiệt hại do vi phạm hợp đồng. Bài viết đã đưa ra được định nghĩa về thiệt hại và BTTH và trên cơ sở đó, nhóm tác giả phân tích các loại thiệt hại thường có do vi phạm hợp đồng bao gồm các tổn thất do phải thay đổi về giá do thay thế nghĩa vụ, những tổn thất do mất mát giá trị thặng dư, những tổn thất do mất đi cơ hội, tổn thất do giá trị bị giảm, chi phí cho ngăn chặn thiệt hại… Bài viết cũng chỉ ra các yếu tố ảnh hưởng đến việc tính toán thiệt hại xảy ra do vi phạm hợp đồng và đưa ra công thức để tính toán và đo lường thiệt hại một cách chính xác nhất. Cuối cùng bài viết đề xuất các biện pháp mà pháp luật nên sử dụng để phòng ngừa thiệt hại ngay từ ban đầu.

Tình hình nghiên cứu về khái niệm, đặc điểm của trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại Các nghiên cứu về khái niệm, đặc điểm của TNBTTH do vi phạm HĐTM trong thời gian qua là khá đa dạng và phong phú. Tuy nhiên, từ góc độ tiếp cận của luận án này thì có thể kể đến một số công trình tiêu biểu sau đây: Công trình nghiên cứu ở cấp độ Luận án tiến sĩ của tác giả Trương Văn Dũng (Luận án tiến sĩ luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội, năm 2003) với đề tài: “Trách 1 https://www.org/stable/3480408 Accessed: 17-02-2019 19:56 UTC. 10 nhiệm do vi phạm hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế”. Luận án này được thực hiện ở thời điểm LTM năm 1997 đang có hiệu lực thi hành, tuy nhiên, tác giả luận án đã tập trung nghiên cứu so sánh quy định của pháp luật Việt Nam, Công ước Viên năm 1980 và pháp luật một số quốc gia về trách nhiệm do vi phạm hợp đồng mua bán hàng hoá quốc tế.

Trong đó, tác giả khẳng định điểm chung của pháp luật Việt Nam, Công ước Viên và pháp luật các nước là để quy trách nhiệm cho bên vi phạm hợp đồng, thì cần có đủ các điều kiện (yếu tố) sau: (i) Có sự vi phạm hợp đồng mua bán hàng hoá quốc tế; (ii) Có thiệt hại về tài sản của bên bị vi phạm; (iii) Có hành vi vi phạm hợp đồng và thiệt hại về tài sản; (iv) Có lỗi của bên vi phạm hợp đồng. Liên quan đến TNBTTH do vi phạm hợp đồng, Luận án này khẳng định: “BTTH và phạt có điểm giống nhau là bên vi phạm trả cho bên bị vi phạm một khoản tiền nhất định, vì thế, đôi khi coi phạt là BTTH được tính trước. Nhưng giữa hai chế tài này khác nhau ở chỗ, BTTH phải dựa vào thiệt hại thực tế phát sinh của bên bị vi phạm, có thiệt hại thì mới có bồi thường; còn chế tài phạt thì cứ bên nào vi phạm là phải nộp, không phụ thuộc vào có thiệt hại hay không.