Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn với đề tài "Tiểu thuyết William Faulkner từ góc nhìn nhân học văn hoá" do nghiên cứu sinh Hồ Thị Vân Anh thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Lê Huy Bắc, bảo vệ tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội (2022), thuộc chuyên ngành Văn học nước ngoài (mã số: 9 22 02 42).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

William Faulkner (1897-1962) là tác gia lớn của văn học hiện đại thế giới với hệ thống tác phẩm phức hợp, nhiều tầng nghĩa. Khảo sát lịch sử tiếp nhận tác phẩm Faulkner trong gần một thế kỷ qua (tiêu biểu như các hội thảo thường niên Faulkner and Yoknapatawpha tại Đại học Mississippi) cho thấy xu hướng nghiên cứu liên ngành gắn với các chiều kích văn hóa - xã hội (địa lý, tôn giáo, lịch sử, giới tính, chủng tộc, môi trường) ngày càng chiếm vị trí trung tâm.

Tại Việt Nam, quá trình tiếp nhận Faulkner trong hơn nửa thế kỷ chủ yếu tập trung vào thi pháp hình thức, kỹ thuật dòng ý thức, tổ chức thời gian và kết cấu tự sự. Mặc dù các khía cạnh văn hóa và tư tưởng đã được đề cập rải rác, giới nghiên cứu trong nước vẫn thiếu vắng một công trình chuyên biệt, dài hơi vận dụng khung lý thuyết nhân học văn hóa (đặc biệt là nhân học diễn giải) để xử lý một cách hệ thống thế giới tiểu thuyết của Faulkner. Do đó, việc xây dựng một khung phân tích nhân học văn hóa để giải mã tiểu thuyết Faulkner là một yêu cầu khoa học nhằm lấp đầy khoảng trống nghiên cứu này.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

  • Mục tiêu nghiên cứu:

    1. Góp thêm tiếng nói luận bàn về mối quan hệ liên ngành giữa văn học và nhân học văn hóa trên cả bình diện lý thuyết lẫn thực hành phân tích văn bản.
    2. Tổng thuật bức tranh lịch sử nghiên cứu Faulkner trên thế giới và tại Việt Nam, chọn lọc những đóng góp theo hướng tiếp cận văn hóa - nhân học.
    3. Giải mã quan niệm về con người và nhân sinh của William Faulkner thông qua việc phân tích cách nhà văn kiến tạo và diễn giải thế giới nhân vật.
    4. Khám phá những đặc trưng nghệ thuật tiểu thuyết Faulkner từ cội nguồn nhân học, tri thức văn hóa và lối viết nhân học.

  • Nhiệm vụ nghiên cứu:

    1. Giới thuyết các khái niệm cốt lõi của nhân học văn hóa và xác lập khung lý thuyết nhân học diễn giải phù hợp để tiếp cận tiểu thuyết Faulkner; tổng thuật lịch sử vấn đề nghiên cứu.
    2. Phân tích thao tác "mô tả sâu" của Faulkner đối với căn tính văn hóa cộng đồng miền Nam nước Mĩ.
    3. Diễn giải các phạm trù của nhân tính trong tiểu thuyết Faulkner qua các cặp quan hệ: chủng tộc, giới, khuyết tật và cái ác.
    4. Khảo sát các dấu tích huyền thoại - nghi lễ và cổ mẫu như một phẩm tính nhân học định hình thế giới nghệ thuật và lối viết Gothic của Faulkner.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Đối tượng nghiên cứu: Tiểu thuyết William Faulkner được khảo sát dưới hệ quy chiếu của lý thuyết nhân học văn hóa.
  • Phạm vi ngữ liệu khảo sát chính: 04 tiểu thuyết tiêu biểu thuộc giai đoạn sáng tác đỉnh cao (thập niên 1920-1930) của Faulkner:
    1. Âm thanh và cuồng nộ (The Sound and the Fury, 1929; bản dịch tiếng Việt của Phan Đan - Phan Linh Lan, Nxb Văn học, 2008).
    2. Khi tôi nằm chết (As I Lay Dying, 1930; bản dịch tiếng Việt của Hiếu Tân, Nxb Hội nhà văn, 2012).
    3. Nắng tháng tám (Light in August, 1932; bản dịch tiếng Việt của Quế Sơn, Nxb Hội nhà văn, 2013).
    4. Absalom, Absalom! (1936; nguyên bản tiếng Anh, Vintage, 1990).
  • Phạm vi lý thuyết: Hệ thống khái niệm nhân học văn hóa chọn lọc từ hai nhóm nguồn: các tài liệu dẫn nhập ngành học và các công trình chuyên sâu về căn tính, nhân tính, huyền thoại - nghi lễ (vận dụng theo phương thức nghiên cứu nhân học gián cách - anthropology at distance).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tiến hành tổng lược lịch sử nghiên cứu mối quan hệ giữa nhân học và văn học, đồng thời phân loại các khuynh hướng tiếp nhận tiểu thuyết Faulkner trên thế giới và ở Việt Nam.

Tiếp nhận tiểu thuyết William Faulkner

Các hướng nghiên cứu quốc tế

  1. Nghiên cứu văn bản và thi pháp học: Chiếm ưu thế từ thập niên 1950 với phương pháp "đọc kỹ" (close reading) của Phê bình Mới (New Criticism), giải mã các thủ pháp dòng ý thức, cấu trúc đa giọng điệu và kỹ thuật xử lý thời gian.
  2. Nghiên cứu chủng tộc và căn tính: Phân tích sự va đập màu da và "tâm thức kép" (double consciousness), tiêu biểu là công trình của Judith L. Sensibar (2009) về quan hệ giữa đứa trẻ da trắng và nhũ mẫu da đen trong văn hóa miền Nam.
  3. Nghiên cứu giới và nữ quyền: Minrose Gwin (1990) khảo sát sức mạnh làm rạn vỡ trật tự gia trưởng của tính nữ; Diane Roberts (1994) và Caroline Carvill (1994) phân loại các mô hình phụ nữ miền Nam và chỉ ra mâu thuẫn trong tiêu chuẩn "tính nữ miền Nam" (Southern womanhood); Donald M. Kartiganer và Ann J. Abadie (1994) khảo cứu khủng hoảng bản sắc nam tính.
  4. Nghiên cứu khuyết tật (Disability Studies): Alice Hall (2012) và Taylor Hagood (2014) khảo sát thân thể khiếm khuyết như một kiến tạo văn hóa, đối kháng lại quyền bá chủ của "cái bình thường".
  5. Nghiên cứu tội lỗi và đạo đức: Randall Stewart (1958) nhìn nhận Faulkner qua mô thức Cơ đốc giáo về "Tội lỗi đầu tiên"; Cleanth Brooks (1962) nhấn mạnh ý chí tự do và trách nhiệm đạo đức của nhân vật.
  6. Phê bình huyền thoại và cổ mẫu: Virginia Hlavsa (1991) so sánh cấu trúc Nắng tháng tám với Cành vàng của Frazer và Phúc âm John; David Williams và Mimi Reisel Gladstein (1986) phân tích cổ mẫu "người phụ nữ bất khuất" gắn với tự nhiên và đất mẹ.

Tình hình nghiên cứu và dịch thuật tại Việt Nam

Giai đoạn / Lĩnh vực Tác giả / Dịch giả Tác phẩm / Công trình tiêu biểu Nội dung chính
Dịch thuật tiểu thuyết Hoàng Như An, Nguyễn Tư (1972); Phan Đan, Phan Linh Lan (1992); Trần Nghi Hoàng (2012); Hiếu Tân (2012); Phạm Văn (2012); Quế Sơn (2013); Nguyễn Bích Lan (2014) Âm thanh và cuồng nộ, Thánh địa tội ác, Khi tôi nằm chết, Bọn đạo chích, Nắng tháng tám, Cọ hoang Chuyển ngữ các tác phẩm cốt lõi của Faulkner sang tiếng Việt, tạo cơ sở ngữ liệu cho nghiên cứu.
Tiếp nhận sớm (1960-1975) Bùi Giáng (1963); Phạm Công Thiện (1965) Martin Heidegger và tư tưởng hiện đại; Ý thức mới trong văn nghệ và triết học Đọc Faulkner qua cảm quan triết học hiện sinh, trực cảm bản thể và thời gian nguyên thủy.
Nghiên cứu thi pháp & tự sự Lê Huy Bắc (1996, 1997, 2011); Hoàng Thị Quỳnh Trang (2008, 2009); Trần Thị Anh Phương (2014) Các bài viết về dòng ý thức, đồng hiện, tiểu thuyết Gothic; Luận án tiến sĩ về Thời gian trong Âm thanh và cuồng nộ và Absalom, Absalom! Phân tích cấu trúc thời gian biên niên, nghệ thuật trần thuật đa điểm nhìn và thế giới nhân vật bất toàn.
Giáo trình & Khảo cứu chung Phùng Văn Tửu (1992); Đặng Anh Đào (1995); Hữu Ngọc (2000); Lê Đình Cúc (2001); Huy Liên (2003, 2009) Các bộ sách về lịch sử văn học phương Tây, văn học Mĩ Khái quát sự nghiệp Faulkner, gắn tác phẩm với văn hóa vùng miền Nam và bối cảnh xã hội Hoa Kì.

Vị trí và khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Tổng lược tài liệu cho thấy, các nghiên cứu quốc tế đã mở rộng nhiều nhánh chuyên biệt nhưng phân mảnh; còn tại Việt Nam, hướng tiếp cận thi pháp học vẫn chiếm đa số. Luận án xác định vị trí của mình là công trình chuyên khảo đầu tiên tại Việt Nam vận dụng hệ thống lý thuyết nhân học diễn giải của Clifford Geertz, kết hợp với các lý thuyết cổ mẫu và nhân học văn hóa, để đọc lại toàn diện 04 tác phẩm đỉnh cao của Faulkner. Luận án xem tác phẩm văn học là một "văn bản văn hóa", từ đó chỉ ra cách Faulkner "mô tả sâu" căn tính tập thể, cấu trúc nhân tính và các tầng vỉa huyền thoại nguyên thủy.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết

  • Khái niệm Nhân học văn hóa: Là phân ngành nghiên cứu sự đa dạng về xã hội và văn hóa của loài người thông qua việc mô tả, phân tích và diễn giải các phong tục, đức tin và thiết chế (Conrad Phillip Kottak, Claude Lévi-Strauss). Luận án chấp nhận quan điểm hòa hợp giữa truyền thống "nhân học văn hóa" (Bắc Mĩ) và "nhân học xã hội" (Anh - Pháp) trên cơ sở phương pháp luận.
  • Nhân học diễn giải (Interpretive Anthropology): Do Clifford Geertz đề xướng trong The Interpretation of Cultures (1973). Xuất phát từ quan niệm của Max Weber rằng con người bị treo lơ lửng trên những mạng lưới ý nghĩa do chính mình dệt nên, Geertz định vị phân tích văn hóa không phải là khoa học thực nghiệm đi tìm quy luật nhân quả, mà là khoa học diễn giải đi tìm ý nghĩa.
  • Phương pháp "Mô tả sâu" (Thick Description): Thao tác giải mã hành vi, biểu tượng gắn liền với ngữ cảnh văn hóa cụ thể, thực hiện hành vi "đọc văn bản từ vai kẻ khác".
  • Lý thuyết Cổ mẫu - Nghi lễ: Dựa trên công trình Cành vàng (The Golden Bough) của James George Frazer và các phát triển của trường phái Cambridge, xem huyền thoại và nghi lễ sơ khai là khuôn mẫu cấu trúc nên tư duy và hành vi nghệ thuật.
  • Khái niệm Nhân học gián cách (Anthropology at distance): Khung phương pháp luận (do Ruth Benedict áp dụng trong Hoa cúc và gươm) cho phép nhà nghiên cứu khảo sát văn hóa của một cộng đồng khác thông qua hệ thống văn bản, tư liệu nghệ thuật mà không nhất thiết phải trực tiếp thực địa.

Phương pháp nghiên cứu

  • Phương pháp liên ngành: Kết hợp tri thức của văn học, nhân học văn hóa, sử học, xã hội học và tâm lý học để giải mã các lớp nghĩa chìm trong tác phẩm.
  • Phương pháp lịch sử: Phục dựng bối cảnh văn hóa - xã hội miền Nam Hoa Kì những thập niên 1920-1930 và điểm lại tiến trình vận động của các hệ hình lý thuyết.
  • Phương pháp hệ thống: Đặt tác phẩm của Faulkner trong chỉnh thể tiến trình văn học Mĩ và dòng mạch văn chương nhân học.
  • Các thao tác bổ trợ: Phân tích - tổng hợp, so sánh - đối chiếu, thống kê - phân loại dữ liệu văn bản.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu và cơ sở lí thuyết của đề tài

Chương 1 xây dựng nền tảng lý luận và lịch sử vấn đề cho toàn bộ luận án:

  • Giới thuyết nhân học văn hóa: Trình bày lịch sử hình thành ngành nhân học, các cuộc tranh luận về ranh giới thuật ngữ giữa Murdock, Firth, Radcliffe-Brown và Lévi-Strauss; xác định ưu thế của nhân học văn hóa khi tiếp cận tác phẩm tự sự đời tư.
  • Tiến trình giao thoa Nhân học - Văn học: Phác họa các mốc chuyển dịch:
    1. Giai đoạn đầu thế kỷ XX: Ảnh hưởng từ trường phái nghi lễ Frazer đến sự hình thành phê bình huyền thoại.
    2. Giai đoạn giữa thế kỷ XX: Tiểu luận nền tảng của Haskell M. Block (1951) về phê bình nhân học.
    3. Giai đoạn cuối thế kỷ XX: Bước ngoặt phản tư với phong trào "Tái tạo nhân học" (Dell Hymes, 1972), hội thảo và tuyển tập Writing Culture (James Clifford & George Marcus, 1986) tạo nên "bước ngoặt văn chương" trong nhân học và "bước ngoặt nhân học" trong văn học (Jürgen Schlaeger, 1996).
    4. Đầu thế kỷ XXI: Tiểu luận đúc kết của Clifford Geertz (2002) và chuyên đề Nhân học trong nghiên cứu văn chương trên tạp chí Teksty Drugie (2012).
  • Khung phân tích của luận án: Thiết lập hệ thống 3 phạm trù trung tâm dựa trên nhân học diễn giải: Căn tính văn hóa, Các chiều kích nhân tính, và Cổ mẫu huyền thoại - nghi lễ.

Chương 2: Sự “mô tả sâu” căn tính miền Nam nước Mĩ

Chương 2 phân tích cách Faulkner tái hiện thế giới tinh thần của cộng đồng miền Nam Hoa Kì như một nhà nhân học thực hiện "mô tả sâu":

  • Miền Nam và ký ức:
    • Quá khứ - gánh nặng: Dư chấn nặng nề sau thất bại của phe Hợp bang trong Nội chiến Nam - Bắc (1861-1865) biến thời gian lịch sử thành một bóng ma đè nặng lên tâm trí con người (như bi kịch của Quentin Compson trong Âm thanh và cuồng nộ).
    • Quá khứ - cái đẹp đã mất: Nỗi hoài niệm về thời kỳ hoàng kim của tầng lớp quý tộc điền trang, sự suy tàn không thể cứu vãn của các dòng tộc danh giá lâu đời (gia đình Compson, Sutpen).
    • Quá khứ - tội lỗi và lời nguyền: Ý niệm về tội ác chiếm đoạt đất đai của người da đỏ bản địa và thiết chế chiếm hữu nô lệ da đen biến lịch sử miền Nam thành một chuỗi bi kịch bị nguyền rủa (thể hiện rõ trong Absalom, Absalom!).
  • Miền Nam và những nan đề hiện tại:
    • Cốt cách nông nghiệp và lối sống công nghiệp: Xung đột sâu sắc giữa các giá trị đạo đức truyền thống gắn với đất đai của văn hóa nông nghiệp miền Nam và làn sóng thương mại hóa, thực dụng từ miền Bắc công nghiệp (tiêu biểu qua nhân vật Jason Compson IV).
    • Bất chấp định mệnh: Tinh thần chịu đựng kiên cường, sự gắn bó bền bỉ của những con người bình dân trước nghịch cảnh và cái chết (hành trình đưa ma của gia đình Bundren trong Khi tôi nằm chết).
    • Tự trị và hòa nhập: Trạng thái giằng co giữa ý thức bảo tồn bản sắc địa phương, duy trì tính khép kín của văn hóa miền Nam và áp lực đồng hóa, hội nhập vào cấu trúc quốc gia Hoa Kì hiện đại.

Chương 3: Sự diễn giải về các phạm trù của nhân tính

Chương 3 đi sâu vào các cấu trúc nhị nguyên và những trạng thái ngoại biên của bản tính con người:

  • Truy vấn đường biên nhị nguyên: Chủng tộc và giới:
    • Tự sự về màu da và "tâm thức kép": Phân tích nhân vật Joe Christmas (Nắng tháng tám) và Charles Bon (Absalom, Absalom!) như những cá nhân bị xé rách bởi ranh giới phân định màu da đen - trắng; chỉ ra "tâm thức kép" không chỉ tồn tại ở người da màu mà còn in sâu trong tâm lý đàn ông da trắng do hệ thống giáo dục phân biệt chủng tộc tạo ra.
    • Khủng hoảng bản sắc giới và sự trở về thiên tính nữ: Khảo sát khuôn mẫu "tính nữ miền Nam" gia trưởng; phân tích các nhân vật nữ vừa chịu đựng áp chế vừa bộc lộ sức mạnh tự nhiên vượt trội (sự bền bỉ của người da đen Dilsey, thiên tính làm mẹ nguyên sơ của Lena Grove, sự nổi loạn của Caddy Compson).
  • Thách thức cái bình thường: Khuyết tật và cái ác:
    • Tự sự của cái thiếu khuyết (viết từ vai kẻ khác): Khảo sát trường hợp nhân vật thiểu năng trí tuệ Benjy Compson (Âm thanh và cuồng nộ); việc đặt điểm nhìn trần thuật vào một kẻ khuyết tật là phương thức Faulkner giải cấu trúc "quyền bá chủ của cái bình thường", trao tiếng nói cho đối tượng ngoại biên của xã hội.
    • Sự tầm thường của cái ác (đám đông phi nhân): Phân tích bạo lực đám đông, thói đạo đức giả của cộng đồng thị dân Jefferson và các nghi thức trừng phạt tàn bạo mang tính phân biệt chủng tộc (vụ hành quyết Joe Christmas bởi Percy Grimm) như biểu hiện của cái ác mang tính cấu trúc xã hội.

Chương 4: Huyền thoại - nghi lễ như một phẩm tính nhân học trong tiểu thuyết Faulkner

Chương 4 khảo sát mối liên hệ liên văn bản giữa tiểu thuyết Faulkner và các mô thức nhân học nguyên thủy:

  • Cuộc gặp gỡ giữa Faulkner và Frazer: Sự tương đồng trong việc sử dụng hệ thống biểu tượng tôn giáo, mùa màng và nghi lễ hiến tế từ Cành vàng (The Golden Bough).
  • Cổ mẫu cái chết - sự tái sinh:
    • Trạng thái suy tàn của thế giới nhân sinh: Thế giới hoang tàn, tha hóa, cạn kiệt sinh lực đạo đức của miền Nam tương ứng với mô thức "vùng đất hoang" (wasteland).
    • Quá khứ phục sinh và cái đẹp vĩnh hằng: Nỗ lực níu giữ ký ức nguyên sơ, sự cứu rỗi thông qua tình yêu thương và lòng trắc ẩn.
    • Sự bất khả hồi sinh (phản đề của cổ mẫu): Trong xã hội hiện đại, vòng tuần hoàn tái sinh bị bẻ gãy; nhiều nhân vật rơi vào cái chết sinh học hoặc cái chết tinh thần mà không thể phục sinh (cái chết của Quentin, sự tàn lụi của dòng họ Compson).
  • Cổ mẫu hàm oan và lối viết Gothic:
    • "Kẻ hàm oan" như một khởi nguyên của nhân vật Gothic: Nhân vật mang thân phận kẻ chịu tội thay (scapegoat / con dê tế thần), gánh chịu toàn bộ tội lỗi và nỗi sợ hãi của cộng đồng.
    • Nghi lễ trút tội và ứng xử với "cái khác quái dị": Phân tích lối viết Gothic miền Nam (Southern Gothic) như một cơ chế văn hóa nhằm xua đuổi, tiêu trừ "cái khác quái dị" (the grotesque) để duy trì trật tự xã hội quy ước.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

  • Luận án thực hiện việc vận dụng khung lý thuyết nhân học văn hóa (đặc biệt là nhân học diễn giải của Clifford Geertz) vào việc nghiên cứu một hiện tượng văn học cụ thể tại Việt Nam.
  • Chứng minh tính tương thích phương pháp luận giữa thao tác "mô tả sâu" của nhân học và hoạt động phân tích, giải mã cấu trúc biểu tượng của tác phẩm văn học.
  • Góp phần mở rộng ranh giới nghiên cứu văn học theo hướng liên ngành, xác lập cầu nối giữa phê bình văn học và các khoa học xã hội.

Đóng góp về mặt thực tiễn

  • Đưa ra một cách đọc hệ thống đối với 04 tiểu thuyết trụ cột của William Faulkner (Âm thanh và cuồng nộ, Khi tôi nằm chết, Nắng tháng tám, Absalom, Absalom!), chuyển dịch trọng tâm từ giải mã hình thức tự sự thuần túy sang tìm hiểu căn nền văn hóa - xã hội.
  • Làm rõ mối quan hệ tương tác giữa căn tính miền Nam, cấu trúc nhân tính và các mô thức nghi lễ - huyền thoại trong thế giới nghệ thuật Yoknapatawpha.
  • Đóng góp tư liệu khoa học có hệ thống về lịch sử nghiên cứu Faulkner và mối quan hệ giữa nhân học và văn học cho giới nghiên cứu trong nước.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

  • Đề xuất ứng dụng cách tiếp cận nhân học văn hóa vào chương trình giảng dạy và nghiên cứu văn học nước ngoài ở bậc đại học và sau đại học.
  • Khuyến khích mở rộng mô hình đọc "văn bản văn hóa" sang các tác gia văn học lớn khác nhằm phát huy khả năng diễn giải đa chiều của người tiếp nhận.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế: Luận án giới hạn ngữ liệu khảo sát chính ở 04 tiểu thuyết giai đoạn 1929-1936, chưa thể bao quát toàn bộ 19 tiểu thuyết và kho tàng truyện ngắn phong phú của Faulkner. Ngoài ra, việc nghiên cứu văn hóa miền Nam Hoa Kì từ vị thế một học giả Việt Nam là một thực hành nhân học gián cách (anthropology at distance), do đó phụ thuộc vào các nguồn tư liệu thứ cấp mà thiếu đi trải nghiệm điền dã thực địa trực tiếp.
  • Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục mở rộng phạm vi áp dụng khung lý thuyết nhân học văn hóa sang các tiểu thuyết khác của Faulkner (như bộ ba tiểu thuyết về dòng họ Snopes: The Hamlet, The Town, The Mansion); triển khai các nghiên cứu so sánh đối chiếu giữa Faulkner và các tác gia văn học thuộc các nền văn hóa chuyển đổi khác (như văn học hiện thực huyền ảo Mĩ Latinh hoặc văn học Việt Nam).

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao cho nhiều nhóm đối tượng:

  • Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên ngành Ngữ văn, Văn học so sánh, Văn hóa học: Tham khảo khung phương pháp luận nhân học diễn giải và phương thức ứng dụng nghiên cứu liên ngành (Chương 1).
  • Giảng viên, nhà nghiên cứu văn học Mĩ và văn học phương Tây: Sử dụng các kết quả phân tích chi tiết về bối cảnh văn hóa miền Nam và nghệ thuật tiểu thuyết Faulkner để phục vụ bài giảng và công trình chuyên đề (Chương 2, 3, 4).
  • Các nhà nghiên cứu văn hóa và lý luận văn học: Khai thác cách thức xử lý các vấn đề căn tính, nhân tính, sự biến đổi của cổ mẫu và kỹ thuật viết Gothic trong việc tiếp cận các tác phẩm hiện đại.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án lựa chọn những tác phẩm nào của William Faulkner làm phạm vi khảo sát chính?

Luận án tập trung khảo sát 04 tiểu thuyết ra đời trong giai đoạn 1929-1936, được coi là đỉnh cao sự nghiệp của Faulkner: Âm thanh và cuồng nộ (The Sound and the Fury, 1929), Khi tôi nằm chết (As I Lay Dying, 1930), Nắng tháng tám (Light in August, 1932) và Absalom, Absalom! (1936).

2. Khung lý thuyết nhân học diễn giải của Clifford Geertz được vận dụng như thế nào?

Luận án tiếp thu luận điểm của Geertz coi văn hóa là các "mạng lưới ý nghĩa" và phân tích văn hóa là khoa học diễn giải. Luận án vận dụng thao tác "mô tả sâu" (thick description) để đọc tác phẩm như một "văn bản văn hóa", xem hành động sáng tạo của Faulkner và hoạt động phê bình của người nghiên cứu là quá trình "đọc văn bản từ vai kẻ khác" nhằm giải mã ý nghĩa biểu tượng trong bối cảnh xã hội cụ thể.

3. Vấn đề "tâm thức kép" và chủng tộc được phân tích ra sao trong luận án?

Luận án chỉ ra "tâm thức kép" thể hiện rõ qua sự giằng xé nội tâm của các nhân vật mang dòng máu lai hoặc không rõ nguồn gốc chủng tộc (như Joe Christmas, Charles Bon). Đồng thời, kế thừa kiến giải của Judith L. Sensibar, luận án khẳng định chế độ phân biệt chủng tộc cũng tạo nên "tâm thức kép" và sự bạo lực tâm lý ở chính những đứa trẻ da trắng miền Nam khi chúng bị tách khỏi các nhũ mẫu da đen thời thơ ấu.

4. Tác phẩm "Cành vàng" của James George Frazer có vai trò gì trong luận án?

Công trình Cành vàng (The Golden Bough) cung cấp hệ thống tri thức về cổ mẫu và nghi lễ nguyên thủy. Luận án sử dụng các mô thức này để soi chiếu cấu trúc thế giới nhân vật của Faulkner, đặc biệt là cổ mẫu "chết - tái sinh" (và sự bất khả hồi sinh trong thời hiện đại) cùng cổ mẫu "kẻ chịu tội thay" (scapegoat) gắn với lối viết Gothic miền Nam.

5. Luận án xử lý khoảng cách văn hóa khi nghiên cứu một tác gia phương Tây bằng cách nào?

Luận án vận dụng quan niệm "nhân học gián cách" (anthropology at distance) của Ruth Benedict và tinh thần nhân học diễn giải: việc tiếp cận một nền văn hóa khác qua văn bản từ một ý thức bản địa (người đọc Việt Nam) mang lại một góc nhìn diễn giải độc lập, góp phần làm phong phú thêm khuynh hướng nghiên cứu "Faulkner toàn cầu" (Global Faulkner).

Kết luận

Luận án "Tiểu thuyết William Faulkner từ góc nhìn nhân học văn hoá" của tác giả Hồ Thị Vân Anh là công trình nghiên cứu hệ thống, vận dụng nhất quán phương pháp luận nhân học diễn giải để tiếp cận văn học nước ngoài. Bằng việc phân tích 04 tiểu thuyết tiêu biểu qua ba trụ cột căn tính, nhân tính và huyền thoại - nghi lễ, luận án đã làm sáng tỏ thế giới nghệ thuật phức hợp của Faulkner trong mối liên hệ mật thiết với văn hóa miền Nam Hoa Kì. Công trình đóng góp thiết thực vào việc thúc đẩy xu hướng nghiên cứu liên ngành văn học - nhân học tại Việt Nam.