Tổng quan luận án
Luận án tiến sĩ mang tên Tản Đà trong tiến trình văn học Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX do nghiên cứu sinh Nguyễn Hương Ngọc thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Phạm Quang Long, bảo vệ năm 2022 tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội. Công trình thuộc chuyên ngành Lý luận văn học, mã số 62 22 01 20.
| Thông tin luận án |
Chi tiết |
| Tên đề tài |
Tản Đà trong tiến trình văn học Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX |
| Tác giả |
Nguyễn Hương Ngọc |
| Người hướng dẫn khoa học |
PGS. Phạm Quang Long |
| Cơ sở đào tạo |
Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội |
| Chuyên ngành & Mã số |
Lý luận văn học – 62 22 01 20 |
| Năm hoàn thành |
2022 |
| Hướng tiếp cận |
Định tính (Nghiên cứu văn bản, loại hình học tác giả, thi pháp học, lịch sử – xã hội học) |
Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu
Trong tiến trình vận động từ phạm trù trung đại sang hiện đại, văn học Việt Nam trải qua giai đoạn giao thời mang ý nghĩa bản lề vào những năm đầu thế kỷ XX. Tản Đà (Nguyễn Khắc Hiếu) là một đại diện tiêu biểu của thời điểm lịch sử này, được ghi nhận là dấu nối giữa hai thời đại văn học. Tác phẩm của ông chứa đựng sự đan xen giữa các giá trị truyền thống của nhà Nho cuối mùa và những nhân tố cách tân theo hướng hiện đại hóa phương Tây.
Mặc dù các tác phẩm của Tản Đà đã có nhiều công trình phân tích, lý giải ở các khía cạnh riêng lẻ hoặc các thể loại cụ thể, nhưng việc nghiên cứu có hệ thống về ông với tư cách một kiểu nhà văn mới, một cá tính sáng tạo mang tính chuyển đổi chịu tác động kép của hoàn cảnh lịch sử – xã hội (vừa tự nguyện vừa bị cưỡng bức thay đổi) vẫn chưa được giải quyết một cách toàn diện và chuyên biệt. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống này nhằm xác định bản chất của quá trình vận động nhân cách và văn nghiệp của Tản Đà trong dòng chảy hiện đại hóa văn học dân tộc.
Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
Mục đích của luận án là phân tích toàn diện con người nghệ sĩ và sự nghiệp sáng tác của Tản Đà để làm rõ vị trí gạch nối của ông trong văn học giai đoạn giao thời. Để đạt được mục đích đó, tác giả xác định 3 nhiệm vụ nghiên cứu lớn:
- Nhiệm vụ 1: Phân tích các tiền đề lịch sử, xã hội, văn hóa 30 năm đầu thế kỷ XX tác động đến nhận thức, tình cảm, quan niệm nghề văn của Tản Đà; chứng minh ông vừa là sản phẩm, vừa là chủ thể tham gia kiến tạo sự chuyển đổi từ văn học trung đại sang hiện đại.
- Nhiệm vụ 2: Đặt Tản Đà vào các hệ giá trị ("tọa độ" giá trị) về công danh sự nghiệp (sáng tác văn học, làm báo, làm giáo dục), ý thức đất nước – dân tộc và các mối quan hệ xã hội (gia đình, đồng nghiệp, hậu bối) để làm rõ kiểu nhân cách giao thời.
- Nhiệm vụ 3: Khảo sát toàn diện các sáng tác (thơ ca, văn xuôi, tiểu luận) để chứng minh sự biến đổi trong tư tưởng thẩm mỹ, thi pháp thể loại và ngôn ngữ nghệ thuật của ông.
Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu chính: Con người nghệ sĩ Tản Đà và toàn bộ văn nghiệp của ông (thơ ca, văn xuôi, báo chí, tiểu luận) xét dưới góc độ một kiểu nghệ sĩ và sản phẩm của giai đoạn văn học đang chuyển mình.
- Phạm vi nghiên cứu: Bối cảnh lịch sử, văn hóa, xã hội Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX (trọng tâm là 30 năm đầu thế kỷ XX); các văn bản tác phẩm của Tản Đà cùng hệ thống hồi ký, tài liệu tiểu sử, giai thoại và các công trình phê bình liên quan.
Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án
Tác giả luận án phân chia lịch sử nghiên cứu về Tản Đà theo hai trục chính: nghiên cứu về con người và nghiên cứu về văn nghiệp (chia theo các giai đoạn trước 1945 và từ 1945 đến nay).
TỔNG QUAN LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU TẢN ĐÀ
NGHIÊN CỨU VỀ CON NGƯỜI NGHIÊN CỨU VỀ VĂN NGHIỆP
- Nguyễn Mạnh Bổng, Lê Thanh, - Trước 1945: Phan Khôi, Xuân Diệu,
Trần Ngọc Vương (tình duyên) Dương Bá Trạc, Trương Tửu, Thiếu Sơn,
- Nguyễn Khắc Xương (4 mối tình) Phạm Quỳnh, Nguyễn Tiến Lãng, Hoài Thanh
- Thiếu Sơn, Nguyễn Tuân, Vũ Bằng, - 1945 - 1975: Tranh luận "Thề non nước"
Lưu Trọng Lư, Quách Tấn (cái "ngông") (Nguyễn Đình Chú, Bùi Văn Nguyên vs.
- Trần Đình Hượu ("nhà nho tài tử", Trần Yên Hưng)
"trích tiên", "lại giống") - Sau 1975 & Đổi mới 1986: Phong Lê,
- Lâm Tuyền Khách, Nguyễn Văn Phúc Nguyễn Huệ Chi ("thiên lương"),
(rượu, ẩm thực) Phạm Xuân Thạch ("chưa hoàn thành")
Các hướng nghiên cứu trước đây
-
Nghiên cứu về con người và nhân cách Tản Đà:
- Về tính chất đa tình và nỗi sầu muộn: Nguyễn Mạnh Bổng ghi nhận biến cố tình cảm với cô gái họ Đỗ ở Hàng Bồ; Lê Thanh trong Thi-sĩ Tản-Đà (1939) và Trần Ngọc Vương trong Giáo trình văn học Việt Nam ba mươi năm đầu thế kỷ XX phân tích sự thất bại khoa cử và trắc trở tình duyên tác động đến cảm hứng lãng mạn. Nguyễn Khắc Xương bổ sung tư liệu về 4 mối tình của Tản Đà (cô gái họ Đỗ, con gái tri phủ Vĩnh Tường, nữ sinh 13 tuổi ở Nam Định, cô đào Liên diễn vai Tây Thi trong vở Cô Tô tàn phá).
- Về cá tính "ngông" và sinh hoạt tài tử: Thiếu Sơn xếp Tản Đà là người "ngông hơn hết thảy"; Nguyễn Khắc Xương biên soạn Ông Thần Ngông; Lưu Trọng Lư, Nguyễn Tuân, Quách Tấn ghi lại các giai thoại Tản Đà bơi đứng uống rượu ở Sầm Sơn, từ chối gặp gỡ Nguyễn Thái Học vì bị yêu cầu ký giấy giao kèo; Ngô Băng Giực, Ngô Tất Tố (qua lời kể của Vũ Bằng) chỉ ra tính bảo thủ, tự tôn của ông; Phan Khôi nhận xét Tản Đà "điên" vì phơi bày con người cá nhân.
- Về lối sống và mẫu hình văn hóa: Trần Đình Hượu định danh Tản Đà thuộc loại hình "nhà nho tài tử", "dạng trích tiên" mang tư tưởng Trang Tử chán đời, tiêu biểu cho lối sống hành lạc; Lâm Tuyền Khách, Đinh Hùng và Nguyễn Văn Phúc trong Tôi với Tản Đà ghi lại chi tiết thói quen uống rượu đêm, nghệ thuật ẩm thực cầu kỳ và quan niệm sống phóng túng của ông.
-
Nghiên cứu về văn nghiệp Tản Đà giai đoạn trước 1945:
- Nhóm đánh giá cao: Phan Khôi ca ngợi tài năng trong Giấc mộng con; Xuân Diệu xem Tản Đà là người đem lại một hồn thơ đích thực cho văn học dân tộc và thừa nhận chịu ảnh hưởng cách dùng chữ; Dương Bá Trạc coi ông là kiện tướng văn quốc âm; Trương Tửu đánh giá thơ Tản Đà như một tinh hoa của đời sống; Nguyễn Mạnh Bổng ca ngợi nhạc điệu và tính hàm súc của thơ ông; Hoài Thanh – Hoài Chân trong Thi nhân Việt Nam xác định Tản Đà là người dạo những bản đàn mở đầu cho phong trào Thơ Mới.
- Nhóm phê phán, hạn chế: Trương Tửu chỉ ra thơ Tản Đà không đều; Thiếu Sơn tiếc nuối khi Tản Đà viết "văn vị đời" và sa vào triết học; Phạm Quỳnh chê tiểu thuyết Giấc mộng con là chuyện mộng mị, "đầu Ngô mình Sở"; các nhà thơ mới năm 1934 (như Lưu Trọng Lư) từng xếp thơ Tản Đà vào thế hệ thơ cũ trước khi Tản Đà lên tiếng đối thoại.
- Ý kiến bênh vực: Nguyễn Tiến Lãng khẳng định giá trị văn xuôi Tản Đà không kém văn vần; Ngô Băng Giực viết Thư Ngô Băng Giực gửi Tản Đà phản bác nhận định của Phạm Quỳnh.
-
Nghiên cứu về văn nghiệp Tản Đà từ năm 1945 đến nay:
- Giai đoạn 1945 – 1975: Trọng tâm tập trung vào tư tưởng yêu nước qua bài thơ Thề non nước. Nhóm tác giả Nguyễn Khắc Xương, Nguyễn Văn Hạnh, Nguyễn Đình Chú, Nguyễn Quảng Tuân, Bùi Văn Nguyên khẳng định tác phẩm mang tính ngụ ngôn yêu nước; ngược lại, Trần Yên Hưng cho rằng bài thơ thuần túy biểu đạt tình yêu lứa đôi.
- Giai đoạn sau 1975 và sau năm 1986: Phong Lê khẳng định thơ Tản Đà bắt rễ từ đời sống tinh thần dân tộc; Nguyễn Huệ Chi và Trần Đình Hượu làm rõ thuyết "thiên lương" và lòng yêu nước chuyển hóa vào nghệ thuật; Phạm Xuân Thạch nhận định Tản Đà là tác giả đại diện cho tính "chưa hoàn thành", tính ngổn ngang của văn học giao thời; Trần Ngọc Vương phân tích sự giằng co giữa ý thức hệ Nho giáo và các yếu tố hiện đại hóa, chỉ ra bi kịch "lại giống" cuối đời; Nguyễn Khắc Xương chủ biên bộ Toàn tập Tản Đà (5 tập), Trần Ngọc Vương chủ biên Tuyển tập Tản Đà (2 tập), Nguyễn Hữu Sơn chủ biên Tản Đà, những thanh âm thực mộng. Ngoài ra có các công trình chuyên biệt về thi pháp của Trần Thị Thu Hương, Nguyễn Thị Như Trang, Nguyễn Ái Học.
Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết
Các công trình đi trước phần lớn khảo sát Tản Đà ở các khía cạnh phân mảnh, chú ý đến các hiện tượng đối lập hoặc xem ông là đối tượng thuần túy chịu tác động thụ động của hoàn cảnh. Luận án đặt mục tiêu kiến giải một cách hệ thống Tản Đà như một chủ thể sáng tạo đang chuyển động, một loại hình nhân cách mang tính thống nhất nội tại trong chính những mâu thuẫn biểu kiến giữa truyền thống và cách tân.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
Cơ sở lý thuyết, khái niệm và khung phân tích
- Lý thuyết loại hình tác giả: Tiếp cận Tản Đà qua mô hình loại hình nhà Nho tài tử giai đoạn suy vi chuyển dịch sang mô hình nhà văn hiện đại chuyên nghiệp. Khung phân tích này lý giải sự vận động của bản ngã, ý thức cá nhân và sự lựa chọn phương thức sáng tác.
- Thi pháp học tác giả: Phân tích hệ thống hình tượng, kết cấu, không – thời gian nghệ thuật, nhân vật tự thuật và ngôn ngữ nghệ thuật trong văn xuôi và thơ ca nhằm chỉ ra ranh giới giữa quy phạm trung đại và sự phá vỡ quy phạm.
- Tiếp cận xã hội học văn học và lý luận văn hóa: Phân tích sự hình thành thị trường văn học, công chúng bạn đọc thị dân, vai trò của công nghệ in ấn, báo chí đối với việc định hình lao động nhà văn chuyên nghiệp. Đối chiếu quan niệm tác giả hiện diện tự thuật của Tản Đà với các lý thuyết văn học hiện đại (như khái niệm Cái chết của tác giả của Roland Barthes).
Phương pháp nghiên cứu
Luận án sử dụng phối hợp các phương pháp nghiên cứu định tính trong nghiên cứu văn học:
- Phương pháp tiểu sử: Khảo sát mối liên hệ giữa hành trạng cuộc đời, các biến cố cá nhân (thi cử, tình duyên, hoạt động xuất bản, báo chí) với thế giới nghệ thuật trong tác phẩm của Nguyễn Khắc Hiếu.
- Phương pháp loại hình: Phân loại và định vị Tản Đà trong hệ thống tác giả văn học giao thời; phân tích sự vận động loại hình thể loại của thơ và văn xuôi.
- Phương pháp liên ngành: Kết hợp tri thức văn học với sử học, xã hội học và tâm lý học để tái hiện các tiền đề kinh tế, chính trị, giáo dục ảnh hưởng đến sự hình thành nhân cách sáng tạo.
- Phương pháp tiếp cận thi pháp học: Giải mã cấu trúc văn bản tác phẩm ở các bình diện đề tài, cốt truyện, nhân vật, thể thơ, hệ thống vần nhịp và giọng điệu.
- Phương pháp so sánh: Đối chiếu Tản Đà với các bậc tiền bối Nho học, các tác giả cùng thời (Nguyễn Văn Vĩnh, Phạm Quỳnh, Phan Khôi) và thế hệ hậu bối (Xuân Diệu, Nam Cao, các nhà Thơ Mới) để làm nổi bật vị trí cầu nối.
Nguồn tư liệu nghiên cứu
- Các văn bản sáng tác của Tản Đà: các tập thơ và văn xuôi Khối tình con I (1916), Khối tình con II, Giấc mộng con I (1917), Giấc mộng con II (1932), Đài gương kính, Đàn bà T, Hầu trời, Thề non nước, các vở tuồng (Cô Tô tàn phá), các bài viết trên Đông Dương tạp chí, Nam Phong tạp chí, An Nam tạp chí.
- Bộ Toàn tập Tản Đà (5 tập, NXB Văn học) và Tuyển tập Tản Đà (2 tập, NXB Hà Nội).
- Tư liệu hồi ký, ký ức, giai thoại của người thân và đồng nghiệp: Nguyễn Văn Phúc, Nguyễn Tuân, Quách Tấn, Lưu Trọng Lư, Vũ Bằng, Ngô Tất Tố.
Nội dung chính theo từng chương
CẤU TRÚC LUẬN ÁN
CHƯƠNG 1 CHƯƠNG 2 CHƯƠNG 3 CHƯƠNG 4
Tổng quan đề tài & Con người Tản Đà Văn xuôi Tản Đà Thơ Tản Đà
tiền đề văn hóa - trong các "tọa độ" trong tiến trình trong tiến trình
lịch sử giá trị văn xuôi dân tộc đổi mới thơ ca
Chương 1. Tổng quan về đề tài nghiên cứu. Những tiền đề văn hoá lịch sử hình thành kiểu nhà văn Tản Đà
Chương 1 hệ thống hóa các nhân tố thời đại tác động đến sự hình thành kiểu tác giả Tản Đà và tổng thuật lịch sử nghiên cứu.
- Các tiền đề lịch sử, văn hóa xã hội đầu thế kỷ XX:
- Tác động của chính sách thực dân và sự khủng hoảng Nho giáo: Sự thất bại của phong trào Cần Vương làm suy giảm địa vị lịch sử của hệ tư tưởng phong kiến; khoa thi Hán học cuối cùng năm 1919 chấm dứt hoàn toàn vai trò của Nho học trong hệ thống giáo dục quốc dân.
- Ảnh hưởng của Tân thư và các phong trào yêu nước mới: Tân thư truyền bá qua chữ Hán (từ Nhật Bản, Trung Quốc) thông qua các nhân vật như Nguyễn Lộ Trạch, Nguyễn Thượng Hiền mang lại tư tưởng cải cách Âu – Mỹ. Phong trào Duy tân (1903–1908) do Phan Châu Trinh khởi xướng với chủ trương "Khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh" và sự ra đời của trường Đông Kinh nghĩa thục do Lương Văn Can làm thục trưởng đã thúc đẩy sự chuyển đổi nhận thức cộng đồng.
- Quá trình đô thị hóa và sự xuất hiện của tầng lớp thị dân: Tạo ra công chúng bạn đọc mới với nhu cầu thẩm mỹ thoát ly dần văn học quan phương trung đại.
- Sự phát triển của báo chí và ngành in ấn: Báo chí buộc nhà văn chuyển từ lối sáng tác ngẫu hứng sang lối viết có chu kỳ, chịu sức ép về trang viết, kỳ hạn và định hướng đón đợi của người đọc; biến tác phẩm văn học thành hàng hóa.
- Đặc trưng kiểu tác giả Tản Đà: Tản Đà đứng ở giao lộ giữa cựu học và tân học, không đi trọn vẹn con đường Tây hóa như thế hệ sau nhưng đã bứt phá khỏi khuôn khổ nhà nho truyền thống để trở thành người viết văn chuyên nghiệp đầu tiên.
Chương 2. Con người Tản Đà trong những “toạ độ” giá trị
Chương này định vị Tản Đà qua ba hệ quy chiếu giá trị chính:
- Con đường công danh và sự nghiệp:
- Sự nghiệp sáng tác văn học: Tản Đà sớm tuyên bố "bán văn buôn chữ" để mưu sinh qua các tác phẩm Khối tình con I, Khối tình con II, Hầu trời. Ông chủ động chuyển đổi từ "ngọn bút lông" sang "ngòi bút sắt", xác lập mô hình tác giả lao động nghệ thuật trên thị trường in ấn thương mại. Luận án phân tích việc ông từ chối lời mời vào Trường Hậu bổ của Vayrac nhằm theo đuổi đời sống sáng tác tự do, nhưng giai đoạn sau lại có sự quay về với lối viết "văn vị đời" và thuyết lý Nho gia.
- Sự nghiệp báo chí: Ông tham gia viết cho Đông Dương tạp chí, Nam Phong tạp chí và trực tiếp sáng lập, điều hành An Nam tạp chí (1926). Báo chí là môi trường để Tản Đà thực hành quan niệm văn chương và truyền bá đạo đức, dù việc duy trì tờ báo gặp nhiều khó khăn tài chính dẫn đến nhiều lần đình bản.
- Sự nghiệp giáo dục: Hoạt động trước tác, dịch thuật và truyền bá tri thức văn hóa dân tộc.
- Vấn đề đất nước, dân tộc trong văn chương Tản Đà:
- Tình cảm quê hương, đất nước: Khắc họa cảnh sắc non nước qua cái nhìn trữ tình, gắn liền với ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa cổ truyền.
- Thái độ chính trị và lòng yêu nước kín đáo: Luận án chỉ ra thái độ bất hợp tác ngầm trước chính quyền thực dân và tay sai, thể hiện tinh thần yêu nước u uất, gửi gắm qua các biểu tượng ngụ ngôn (tiêu biểu là Thề non nước).
- Ứng xử của Tản Đà trong mối quan hệ gia đình và xã hội:
- Quan hệ gia đình: Thể hiện tình cảm trách nhiệm đan xen với những áp lực kinh tế của cuộc sống nghèo túng thường nhật.
- Quan hệ với đồng nghiệp và thế hệ sau: Thể hiện bản ngã lớn, sự tự tin vào tài năng văn chương, lối sống tài tử ngang tàng nhưng đôi lúc dẫn đến sự bảo thủ, rạn nứt trong quan hệ với các trí thức cùng thời (Phạm Quỳnh, Phan Khôi, Ngô Tất Tố).
Chương 3. Văn xuôi Tản Đà trong tiến trình văn xuôi dân tộc
Chương 3 khảo sát diện mạo và đóng góp của mảng văn xuôi chữ Quốc ngữ của Tản Đà:
- Tư tưởng trong văn xuôi: Phân tích quan điểm văn chương "vị đời" gắn với thuyết "thiên lương" – lấy đạo đức làm gốc nhằm giáo hóa nhân tâm trong bối cảnh xã hội suy đồi.
- Nghệ thuật xây dựng nhân vật: Nhân vật trong văn xuôi Tản Đà (như trong Giấc mộng con I, II) mang tính chất tự thuật, là sự phân thân trực tiếp của cái tôi tác giả, đan xen giữa con người thực tế và mẫu hình nhân vật mộng tưởng du ngoạn khắp bốn biển.
- Kết cấu và không – thời gian nghệ thuật: Kết cấu tác phẩm thường mang tính phóng túng, phá vỡ cốt truyện truyền thống, kết hợp giữa yếu tố thực và mộng (thực mộng tương giao). Không gian trải rộng từ cõi trần đến cõi tiên, vượt thoát ranh giới địa lý quốc gia; thời gian nghệ thuật biến chuyển linh hoạt theo dòng tâm trạng.
- Ngôn ngữ văn xuôi: Bước đầu định hình phong cách văn xuôi nghệ thuật hiện đại: câu văn mềm mại, uyển chuyển, giàu tính nhạc và chất thơ, kết hợp nhuần nhuyễn giữa ngữ liệu văn học cổ điển và khẩu ngữ đời thường.
- Đóng góp: Đặt nền móng cho thể loại tản văn, du ký và tiểu thuyết tự thuật bằng chữ Quốc ngữ đầu thế kỷ XX.
Chương 4. Thơ Tản Đà trong tiến trình đổi mới thơ
Chương 4 tập trung vào sự nghiệp thơ ca – lĩnh vực thành công nhất của Tản Đà:
- Đề tài, chủ đề và cảm hứng:
- Khai thác đề tài tình yêu cá nhân với những cung bậc sầu muộn, chia phôi, hình mẫu "người tình nhân không quen biết".
- Cảm hứng "ngông", khát vọng thoát ly thực tại tìm về thế giới tiên cảnh (Hầu trời).
- Cảm hứng non nước, tình tự dân tộc mang màu sắc ngụ ngôn.
- Ngôn ngữ và nhạc điệu thơ: Ngôn ngữ thơ tự nhiên, phá vỡ tính ước lệ quy phạm của thơ trung đại; đưa lời ăn tiếng nói hàng ngày vào thơ một cách nhuần nhụy; phát huy tối đa tính nhạc của tiếng Việt.
- Thể nghiệm vần mới: Cách tân các thể thơ truyền thống: phóng khoáng hóa thể hát nói, đổi mới thể thơ lục bát và song thất lục bát; thử nghiệm các hình thức thơ tự do, mở đường cho phong trào Thơ Mới (1932–1945).
- Đóng góp với thơ ca: Định hình bản ngã cá nhân trong thơ ca dân tộc, chuyển hóa tư duy thơ từ "thi dĩ ngôn chí" sang biểu hiện trực tiếp thế giới cảm xúc riêng tư của cái tôi thi sĩ.
Kết quả và những đóng góp mới
-
Về mặt lý luận:
- Luận án xây dựng khung phân tích về loại hình tác giả giao thời trong bối cảnh hiện đại hóa văn học. Chứng minh rằng những mâu thuẫn biểu kiến giữa tính chất Nho gia truyền thống và phong cách nghệ sĩ lãng mạn hiện đại ở Tản Đà là một chỉnh thể thống nhất của nhân cách sáng tạo thời kỳ chuyển tiếp.
- Làm rõ cơ chế tác động của báo chí, thị trường ấn loát và sự hình thành tầng lớp thị dân đến sự chuyển đổi từ hình mẫu "văn nhân" trung đại sang hình mẫu "nhà văn chuyên nghiệp" lấy việc viết lách làm nghề mưu sinh.
-
Về mặt thực tiễn:
- Hệ thống hóa toàn bộ văn nghiệp của Tản Đà trên cả hai phương diện thơ ca và văn xuôi; đánh giá khách quan giá trị của mảng văn xuôi chữ Quốc ngữ – bộ phận từng bị phê bình đương thời xem nhẹ.
- Phân tích vị trí lịch sử của Tản Đà như một "dấu nối" có thực chất: vừa kế thừa tinh hoa thể loại truyền thống (hát nói, lục bát, tản văn Nho gia), vừa chuẩn bị tiền đề thi pháp và ngôn ngữ cho sự bùng nổ của văn xuôi hiện đại và phong trào Thơ Mới.
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
Giá trị tham khảo
- Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên: Công trình cung cấp nguồn tư liệu hệ thống, các phân tích thi pháp chi tiết về tác gia Tản Đà và giai đoạn văn học giao thời 1900–1930; là tài liệu tham khảo cho các học phần Lịch sử văn học Việt Nam hiện đại, Lý luận văn học và Thi pháp học tác giả.
- Đối với giới nghiên cứu văn hóa – lịch sử: Luận án cung cấp góc nhìn về sự biến đổi của tầng lớp trí thức Nho học trước tác động của chính sách thuộc địa, Tân thư, phong trào Duy tân và sự hình thành văn hóa đô thị đầu thế kỷ XX.
- Phần có giá trị tham khảo cao:
- Chương 1: Tổng thuật chi tiết về các tiền đề lịch sử – văn hóa (Tân thư, Đông Kinh nghĩa thục, khoa cử 1919, báo chí).
- Chương 2: Phân tích về sự nghiệp "bán văn buôn chữ" và đời sống làm báo của Tản Đà.
- Chương 3 & 4: Khảo sát thi pháp văn xuôi và các thể nghiệm vần mới trong thơ.
Câu hỏi thường gặp
1. Tại sao luận án khẳng định Tản Đà là "nhà văn chuyên nghiệp" đầu tiên của văn học Việt Nam?
Tác giả chứng minh điều này qua việc Tản Đà là người đầu tiên công khai tuyên bố sống bằng nghề viết ("bán văn buôn chữ kiếp nào thôi", "đổi lông ra sắt") trong các tác phẩm Khối tình con I, II và Hầu trời. Ông trực tiếp tham gia vào thị trường in ấn, xuất bản, bán sách phố phường và lập ra An Nam tạp chí, biến tác phẩm văn học thành sản phẩm hàng hóa phục vụ bạn đọc thị dân.
2. Sự giằng co giữa cựu học và tân học trong con người Tản Đà biểu hiện cụ thể ra sao?
Về căn cốt, Tản Đà xuất thân Nho học, bảo lưu lý tưởng đạo đức "thiên lương" và quan niệm "văn dĩ tải đạo". Tuy nhiên, trước biến động thời đại, ông khước từ con đường quan lộ truyền thống (từ chối học Trường Hậu bổ của Vayrac) để theo đuổi ngòi bút tự do. Cuối đời, ông lại quay về với xu hướng trước tác mang tính thuyết lý đạo đức ("văn vị đời"), tạo nên hiện tượng mà Trần Đình Hượu gọi là bi kịch "lại giống".
3. Những tranh luận chính xoay quanh bài thơ Thề non nước được luận án tổng kết như thế nào?
Luận án chỉ ra hai luồng quan điểm:
- Luồng quan điểm thứ nhất (Nguyễn Khắc Xương, Nguyễn Văn Hạnh, Nguyễn Đình Chú, Nguyễn Quảng Tuân, Bùi Văn Nguyên): xem bài thơ là sáng tác mang tính ngụ ngôn chính trị, thể hiện tình cảm yêu nước kín đáo qua biểu tượng sóng đôi "non" và "nước".
- Luồng quan điểm thứ hai (Trần Yên Hưng): khẳng định tác phẩm thuần túy là tiếng nói trữ tình về tình cảm lứa đôi.
4. Vai trò của báo chí đầu thế kỷ XX đối với sự nghiệp Tản Đà là gì?
Báo chí (Đông Dương tạp chí, Nam Phong tạp chí, An Nam tạp chí) là diễn đàn công bố tác phẩm, tạo thu nhập và định hình phương thức viết của Tản Đà. Tính chu kỳ và thị hiếu bạn đọc của báo chí buộc ông phải chuyên nghiệp hóa ngòi bút, thích ứng với quy trình in ấn thương mại và mở rộng biên độ giao tiếp với công chúng đô thị.
5. Văn xuôi Tản Đà có những đóng góp cơ bản nào đối với tiến trình hiện đại hóa văn học?
Mặc dù từng bị Phạm Quỳnh phê bình là "mộng mị", văn xuôi Tản Đà (Giấc mộng con, Đài gương kính) đã tiên phong phá vỡ kết cấu chương hồi trung đại, xây dựng kiểu nhân vật tự thuật mang bản ngã cá nhân, mở rộng không – thời gian nghệ thuật sang cõi mộng và xây dựng ngôn ngữ văn xuôi nghệ thuật giàu chất thơ và nhạc điệu bằng chữ Quốc ngữ.
Kết luận
Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Hương Ngọc đã phân tích toàn diện hiện tượng Tản Đà trong không gian văn hóa – lịch sử giao thời nửa đầu thế kỷ XX. Bằng việc kết hợp các phương pháp loại hình học tác giả, thi pháp học và xã hội học văn học, công trình đã lý giải nhất quán sự chuyển đổi từ hình mẫu nhà nho tài tử sang nhà văn chuyên nghiệp ở Nguyễn Khắc Hiếu. Kết quả nghiên cứu khẳng định Tản Đà là dấu nối bản lề của văn học dân tộc, người vừa gìn giữ cốt cách văn hóa truyền thống, vừa đặt nền móng ngôn ngữ và thi pháp cho sự phát triển của thơ ca và văn xuôi Việt Nam hiện đại.
