CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu 1. Các công trình nghiên cứu nước ngoài Từ khi xuất hiện vào đầu những năm 90 của thế kỉ 20, TMĐT nói chung và QLNN về TMĐT nói riêng đã được nhiều các tổ chức và các học giả trên thế giới đề cập đến và nghiên cứu. Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, luận án chỉ tập trung vào nghiên cứu một số công trình tiêu biểu sau: Năm 2001, trong cuốn: "Những chiến lược cho sự thành công của TMĐT" của Giáo sư Bijan Fazlollahi trường đại học Georgia State University, USA do nhà xuất bản IRM Press phát hành [18] đã đề cập tới một số nội dung tương đối cụ thể để ứng dụng thành công TMĐT trong mỗi DN và quản lý các hoạt động TMĐT của các cơ quan có thẩm quyền.
Các nội dung này bao gồm: [18, Trg 32] Tính riêng tư trong không gian ảo khi thực hiện các hoạt động TMĐT; Những ảnh hưởng của cấu trúc của nền kinh tế tới việc thực hiện các hoạt động TMĐT toàn cầu; Các khía cạnh xã hội trong TMĐT có liên quan đến việc xây dựng chính sách và một số nội dung khác có liên quan đến việc xây dựng chiến lược TMĐT thành công cho các DN. Tiếp theo công trình của giáo sư Bijan Fazlollahi, vào năm 2002, dự án nghiên cứu về những tác động của TMĐT trong nền kinh tế toàn cầu thuộc trung tâm nghiên cứu của trường đại học Irvine đã nghiên cứu các tác tộng của môi trường và chính sách của các quốc gia tới sự hình thành và phát triển của TMĐT. Toàn bộ các kết quả nghiên cứu này đã đư ợc tập hợp lại trong cuốn sách: "TMĐT toàn cầu: những tác động của môi trường và chính sách quốc gia" do đại học Cambridge phát hành năm 2006 [19] đã tập hợp được rất nhiều nghiên cứu của các học giả thuộc các trường đại học trên thế giới về các tác động của môi trường và chính sách quốc gia đến sự phát triển của TMĐT. Các nghiên cứu này đã m ở rộng phạm vi nghiên cứu 10 quốc gia khác nhau gồm: Mỹ, Brazin, Trung Quốc, Đan Mạch, Pháp, Đức, Nhật, Mexico, Singapore và Đài Loan với 2.139 doanh nghiệp tại các nước được phỏng vấn.
Kết quả của nghiên cứu này đã chỉ ra sự tác động của môi trường và chính sách của các quốc gia tới quá trình hình thành và phát triển của TMĐT. -6- Dựa trên các số liệu điều tra và mô hình nghiên cứu, các tác giả đã phân tích và đánh giá những tác động của môi trường và chính sách TMĐT ở từng quốc gia nhằm trả lời các câu hỏi: - Có những nhân tố nào (xu thế và các rào cản) tác động đến việc ứng dụng TMĐT của các doanh nghiệp? - Những tác động của các nhân tố này tại các quốc gia đã phát triển và đang phát triển có sự thay đổi như thế nào? - Trong mỗi giai đoạn phát triển của TMĐT ở từng quốc gia thì các nhân tố này có ảnh hưởng như thế nào? Khác với những nghiên cứu ở trên, vào năm 2003, trong cuốn "những tác động về kinh tế và xã hội của TMĐT" của các tác giả Sam Lubbe và Johanna Maria van Heerden do Idea Group Publishing [37] phát hành đã tập hợp nhiều công trình nghiên cứu về các tác động về mặt kinh tế và xã hội của TMĐT của các học giả thuộc nhiều trường đại học khác nhau trên thể giới làm cơ sở cho việc xây dựng các chính sách quản lý của nhà nước về TMĐT. Các công trình này bao g ồm các nghiên cứu về: - Những tác động về mặt kinh tế và xã hội của TMĐT tại những quốc gia đang phát triển của tác giả: Roberto Vinaja, University of Texas, Pan America, USA [37, Trg 34]. Trong nghiên cứu này đã nêu lên các l ợi ích tiềm năng của TMĐT đối với các quốc gia phát triển đồng thời nhấn mạnh sự phổ biến của TMĐT ở những quốc gia đang phát triển sẽ là một nguồn lực quan trọng cho sự phát triển đất nước.
- Những tác động đối lập của TMĐT của các tác giả Sushil K. Sharma thuộc Ball State University, USA và Jatinder N. Gupta thuộc University of Alabama in Huntsville, USA [37, Trg 45]. Trong nghiên cứu này đã chỉ ra những tác động bất lợi từ sự phát triển TMĐT trong mỗi quốc gia như tính riêng tư của các cá nhân trong các giao dịch, sự an toàn trong quá trình thanh toán, chính sách bảo vệ người tiêu dùng.
từ đó đưa ra các khuyến nghị trong việc xây dựng và triển khai các chính sách quản lý của nhà nước về TMĐT như: quản lý cạnh tranh trong TMĐT, chính sách thuế, chính sách lao động và việc làm trong TMĐT. Tiếp tục các nghiên cứu về tác động của TMĐT, vào năm 2004 trong cuốn: "Các tác động về mặt nhận thức và xã hội của TMĐT trong những tổ chức hiện đại" của các tác giả Mehdi Khosrow-Pour và nhiều người khác do Idea Group Publishing phát hành [28] đã nghiên cứu khá chi tiết các tác động về mặt xã hội, nhận thức và văn hóa của TMĐT đến hoạt động của các tổ chức. Đặc biệt các nghiên cứu đã đ ề cập đến các tác động của TMĐT lên hành vi của người tiêu dùng cũng như sự tác động của TMĐT lên hành vi của tổ chức, sự phát triển và quản trị tổ chức. Các công trình nghiên cứu trong nước Tuy TMĐT mới phát triển ở Việt nam trong khoảng 10 năm trở lại đây nhưng đã có khá nhi ều công trình nghiên cứu về TMĐT nói chung và QLNN về TMĐT nói riêng.
Nhận thấy tầm quan trọng của việc ứng dụng TMĐT, năm 2003 đề tài nghiên cứu khoa học cấp Nhà nước "Nghiên cứu một số vấn đề kỹ thuật và công nghệ chủ yếu trong TMĐT và triển khai thử nghiệm". Lê Danh Vĩnh - Thứ trưởng Bộ Thương mại (nay là Bộ Công Thương) làm chủ nhiệm, Trung tâm thông tin thương mại là cơ quan thực hiện với sự tham gia của các cán bộ nghiên cứu khoa học của các bộ ngành: Bưu chính viễn thông (nay là Bộ Thông tin và Truyền thông), Ban cơ yếu Chính phủ, Ngân hàng, Bộ Tài chính, Bộ Văn hoá thông tin, Liên minh các hợp tác xã, Viện công nghệ thông tin, Hội tin học viễn thông Hà Nội, Uỷ ban nhân dân thành phố Hà Nội và nhiều doanh nghiệp thực hiện. Yêu cầu đặt ra với đề tài là nghiên cứu những công nghệ chủ yếu của TMĐT và thử nghiệm chúng trong một hệ thống TMĐT hoàn chỉnh bao gồm đầy đủ các khâu từ tìm kiếm hàng hoá, đặt hàng, thanh toán, giao hàng và làm nghĩa vụ thuế với nhà nước. Đề tài đã hoàn thành với một số nội dung chủ yếu sau [17]: Tổng quan các vấn đề chung về TMĐT và một số kĩ thuật công nghệ chủ yếu trong TMĐT; Nghiên cứu lý thuyết về các kỹ thuật công nghệ chủ yếu trong TMĐT và kết quả thử nghiệm hệ thống tích hợp các kỹ thuật công nghệ TMĐT trong thực tế; Đề xuất một số giải pháp về phát triển TMĐT ở Việt Nam trong thời gian tới.
Ngoài ra hàng năm, bắt đầu từ năm 2004, Cục TMĐT và CNTT thuộc Bộ công thương đã ti ến hành tổng kết về tình hình TMĐT ở Việt Nam trong các báo cáo thường niên về TMĐT ở Việt Nam hàng năm (báo cáo có tiêu đề: Báo cáo TMĐT Việt Nam). Các báo cáo này cung cấp một cái nhìn tổng quan về thực trạng tình hình phát triển TMĐT ở Việt Nam trong năm như: tình hình ứng dụng TMĐT trong các doanh nghiệp, thực trạng về cơ sở hạ tầng cho TMĐT, việc triển khai các chính sách TMĐT trong thực tế v. đồng thời đưa ra một số khuyến nghị đối với các cơ quan QLNN về việc thực hiện chức năng QLNN về TMĐT và các DN trong việc triển khai TMĐT. [2,3,7] Tuy nhiên các báo cáo này chưa có các đánh giá cụ thể về vai trò quản lý của nhà nước đối với TMĐT, các kiến nghị mang tính tổng quát, chưa có các giải pháp cụ thể để hoàn thiện các nội dung QLNN về TMĐT.
-8- Năm 2008, hai năm sau khi Việt Nam chính thức ra nhập WTO, để triển khai thực hiện các cam kết của Việt Nam với WTO trong lĩnh vực TMĐT, Cục TMĐT và CNTT đã nghiên cứu toàn diện các quy định cũng như các thảo luận của WTO liên quan tới TMĐT và xây dựng Báo cáo Tổng quan về các hoạt động của WTO liên quan tới TMĐT [5]. Nội dung báo cáo gồm 8 chương đề cập rất chi tiết các vấn đề có liên quan tới TMĐT của các nước thành viên WTO như: nội dung các cuộc họp của Đại hội đồng về TMĐT; các hoạt động của các Hội đồng có liên quan tới TMĐT; các cam kết của các nước thành viên về các vấn đề có liên quan đến TMĐT như: vấn đề thuế trong TMĐT; các tuyên bố của Hội nghị Bộ trưởng WTO về TMĐT. Bên cạnh các công trình nghiên cứu trên, hệ thống giáo trình về TMĐT của một số trường đại học trong nước cũng đã cung cấp những kiến thức tổng quát cũng như kiến thức chuyên sâu về TMĐT. Giáo trình Thương mại điện tử căn bản, chủ biên TS.Trần Văn Hòe (2010) [15] bao gồm 13 chương đã cung c ấp những khái niệm căn bản về TMĐT như: khái niệm TMĐT, các mô hình TMĐT, các hình th ức thanh toán trong TMĐT, an ninh TMĐT; các điều kiện để ứng dụng TMĐT như: hạ tầng kinh tế-xã hội, hạ tầng pháp lý, hạ tầng công nghệ mạng.
Giáo trình Thương mại điện tử căn bản, chủ biên PGS.TS Nguyễn Văn Minh [16] đã giới thiệu những nội dung cơ bản về sự hình thành và phát triển của TMĐT trên thế giới, các khái niệm về TMĐT; các mô hình TMĐT; An toàn trong TMĐT; Các hệ thống thanh toán điện tử và phương pháp xây dựng, triển khai dự án TMĐT trong DN. Giáo trình Thương mại điện tử căn bản, chủ biên TS.Nguyễn Văn Thoan đã giới thiệu sau nội dung căn bản của TMĐT, các nội dung này bao gồm:tổng quan về TMĐT; giao dịch điện tử; Marketing điện tử; rủi ro và phòng tránh rủi ro trong TMĐT; ứng dụng TMĐT trong doanh nghiệp và Luật giao dịch điện tử. Ngoài ra, trong cuốn giáo trình Kinh tế thương mại, đồng chủ biên GS.TS Đặng Đình Đào, GS.