CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án 1. Các công trình nghiên cứu về phát triển du lịch Phát triển du lịch là một vấn đề được quan tâm nghiên cứu nhiều trong những năm gần đây bởi các nhà nghiên cứu cả trong và ngoài nước. Trong các công trình nghiên cứu đã công bố, phần lớn các nghiên cứu đề cập đến PTDL dựa trên quan điểm phát triển bền vững.
Các nghiên cứu này đều đã khái quát hóa một số cơ sở lý luận về PTDL và PTDL bền vững như khái niệm, đặc điểm, nội dung, nguyên tắc PTDL và PTDL bền vững,… Có thể kể đến các tác giả với các công trình nghiên cứu như: Đề tài NCKH cấp Nhà nước “Cơ sở khoa học và giải pháp phát triển du lịch bền vững ở Việt Nam” của tác giả Phạm Trung Lương (2002); Martin Mowforth và Ian Munt (2001) với “Tourism and Sustainability”; Antonio Machado (2003) với “Tourism and Sustainable Development”; Daniela Drumbrăveanu (2004) với “Principles and practice of sustainable tourism planning, in: Nationala pentru Turism”; Richard W. Cụ thể: Tác giả Phạm Trung Lương (2002) đã hệ thống hóa các vấn đề lý luận về PTDL bền vững; xác định những vấn đề cơ bản đặt ra đối với PTDL bền vững thông qua phân tích thực trạng PTDL tại Việt Nam từ năm 1992 đến năm 2000 dưới góc độ khai thác tài nguyên và thực trạng môi trường du lịch; tham khảo một số kinh nghiệm quốc tế về PTDL bền vững; đề xuất các giải pháp đảm bảo PTDL bền vững trong điều kiện cụ thể ở Việt Nam. Đề cập đến du lịch với vai trò là ngành kinh tế quan trọng, cần đầu tư phát triển, nhất là đối với các quốc gia được thiên nhiên ưu đãi về mặt cảnh quan hoặc có nền văn hóa đặc sắc, Martin Mowforth và Ian Munt (2001) cho rằng, để du lịch thực sự mang lại nguồn thu nhập lớn cho đất nước cũng như cho địa phương, vấn đề quyết định là ngay từ đầu phải chú ý phát triển ngành này theo các tiêu chuẩn bền vững. Phát triển bền vững ở đây được hiểu là thu nhập từ ngành du lịch ngày càng gia tăng; hoạt động du lịch ngày càng thu hút và giải quyết được nhiều việc làm với thu nhập cao cho 10 người dân; văn hóa bản địa, lối sống cư dân địa phương được bảo tồn và phát huy; cảnh quan môi trường phục vụ du lịch luôn được giữ gìn, tôn tạo ngày càng đẹp hơn.
Antonio Machado (2003), Daniela Drumbrăveanu (2004) và Richard Sharpley (2009) trong các nghiên cứu của mình đã đưa ra một số nội dung lý thuyết chung về du lịch và PTDL bền vững; các vấn đề về yếu tố cấu thành, những ưu, nhược điểm, các tác động mà PTDL đem lại; phân biệt giữa du lịch bền vững và du lịch đại chúng; hệ thống và đề xuất 6 nhóm nguyên tắc của du lịch bền vững, bao gồm: (1) Giảm thiểu tác động đến môi trường để đảm bảo sự bền vững về sinh thái; (2) Giảm thiểu tác động tiêu cực đến cộng đồng địa phương để bảo đảm tính bền vững về xã hội; (3) Giảm thiểu tác động tiêu cực đến văn hóa, truyền thống của các địa phương để bảo đảm sự bền vững về văn hóa; (4) Tối đa hóa lợi ích kinh tế của các địa phương để có được sự bền vững về kinh tế; (5) Thông tin, giáo dục nhận thức đến doanh nghiệp, du khách, chính quyền và người dân địa phương để cải thiện thái độ của các chủ thể đối với môi trường và giảm thiểu tác động tiêu cực từ hành vi của chủ thể đến môi trường, xã hội; (6) Phát huy vai trò tham gia, kiểm soát của cộng đồng địa phương đối với các hoạt động du lịch (HĐDL) ở điểm đến. Công trình nghiên cứu của các tác giả Richard W. Pearce (2004) nghiên cứu về các vấn đề đương đại trong PTDL với sự kết hợp nhiều phương pháp tiếp cận trong nghiên cứu. Công trình được tiến hành nghiên cứu tại Ghana, Samoa, Việt Nam và Thung lũng Bhyundar của Ấn Độ, tập trung vào các vấn đề như sự cần thiết phải PTDL; phát triển du lịch như một chiến lược tái tạo đô thị; liên kết du lịch với bảo tồn di sản và phát triển vùng; tính bền vững và tác động của sự phát triển; cân nhắc về văn hóa và sự tham gia của cộng đồng; tầm quan trọng của bối cảnh cho các dự án du lịch cá nhân.
Hay trong cuốn sách hướng dẫn “Making Tourism More Sustainable - A Guide for Policy Makers” của UNEP & UNWTO (2005), các tác giả đã đưa ra những hướng dẫn và khuyến nghị về PTDL bền vững đối với các chính phủ, các nhà hoạch định chính sách, nhà quản lý; một số quan điểm lý luận chung về PTDL bền vững của UNEP và UNWTO đã được hệ thống và thể hiện như các phân tích về mối quan hệ giữa du lịch và tính bền vững; giới thiệu một số nguyên tắc cơ bản và các khuyến nghị chính sách cho một chương trình PTDL bền vững. Cũng liên quan đến các vấn đề về PTDL nhưng đi sâu nghiên cứu hơn về một nội dung cụ thể, tác giả Nguyễn Thăng Long (2004) trong đề tài NCKH cấp Bộ “Nghiên cứu xây dựng tiêu chí các khu, tuyến, điểm du lịch ở Việt Nam” đã nghiên 11 cứu xây dựng tiêu chí trên cơ sở đánh giá hiện trạng phát triển, khai thác các khu, tuyến, điểm du lịch ở Việt Nam và kinh nghiệm của một số quốc gia trên thế giới về lĩnh vực này. Với bài viết “Đẩy mạnh phát triển nguồn nhân lực du lịch chất lượng cao đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế” trong Kỷ yếu Hội thảo Khoa học “Quản lý hoạt động du lịch tâm linh trong bối cảnh hiện nay”, trên cơ sở nghiên cứu khung lý thuyết, tác giả Nguyễn Văn Lưu (2015) đã nêu lên thực trạng về chất lượng nguồn nhân lực du lịch Việt Nam và những thách thức trong bối cảnh hội nhập quốc tế, đồng thời nêu lên một số giải pháp cơ bản để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực du lịch đáp ứng nhu cầu xã hội trong thời đại mới. Trên cơ sở nghiên cứu khung lý thuyết chung về PTDL và PTDL bền vững, các công trình sau đây lại áp dụng nghiên cứu những vấn đề này gắn với một địa phương cụ thể nhằm tìm ra các giải pháp hữu ích cho các địa phương trong PTDL, có thể kể đến các công trình nghiên cứu như: Các đề tài luận án tiến sĩ “Phát triển du lịch bền vững ở Phong Nha – Kẻ Bàng” của Trần Tiến Dũng (2007), “Phát triển du lịch tỉnh Bình Thuận trên quan điểm phát triển bền vững” của La Nữ Ánh Vân (2012), “Phát triển du lịch bền vững Bà Rịa – Vũng Tàu” của Vũ Văn Đông (2014); “Giải pháp phát triển du lịch bền vững Tây Nguyên” của Nguyễn Đức Tuy (2014), “Phát triển du lịch bền vững ở tỉnh Phú Thọ” của Dương Hoàng Hương (2017) và “Phát triển du lịch thành phố Đà Nẵng theo hướng bền vững” của Lê Đức Viên (2017), “Phát triển bền vững du lịch Ninh Bình trong điều kiện hiện nay” của Nguyễn Anh Dũng (2018), “Phát triển du lịch bền vững thành phố Cần Thơ đến năm 2020” của Nguyễn Quý Phước Sang (2018).
Trong các công trình nghiên cứu này, các tác giả đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về PTDL bền vững; những kinh nghiệm trong và ngoài nước về PTDL bền vững, xây dựng các nhân tố ảnh hưởng đến PTDL bền vững ở các địa phương và phân tích mức độ ảnh hưởng của các nhân tố trên thực tế; xây dựng tiêu chí đánh giá PTDL bền vững để đánh giá thực trạng và đưa ra giải pháp nhằm giúp du lịch của các địa phương phát triển một cách bền vững. Đề cập đến hiệu quả KT-XH của PTDL, gắn với vấn đề xóa đói giảm nghèo, Phạm Ngọc Thắng (2010) với đề tài luận án tiến sĩ “Phát triển du lịch gắn với xóa đói giảm nghèo ở Lào Cai” đã xác định được mô hình PTDL dựa vào cộng đồng trên quan điểm PTDL bền vững thông qua loại hình du lịch sinh thái - mô hình phù hợp và có hiệu quả nhất để góp phần xóa đói giảm nghèo tại Lào Cai. Luận án đã chứng minh hiệu quả của một số mô hình PTDL dựa vào cộng đồng trong và ngoài nước đối với công tác bảo tồn các nguồn lợi tự nhiên và lợi ích của cộng đồng do PTDL tại địa 12 phương mang lại; tầm quan trọng của cơ chế phân chia lợi ích; lựa chọn mô hình PTDL và sự tham gia của cộng đồng dân cư sở tại trong việc PTDL gắn với xóa đói giảm nghèo trên quan điểm PTDL bền vững. Nghiên cứu về chiến lược PTDL bền vững, trong luận án tiến sĩ “Chiến lược phát triển du lịch bền vững tỉnh Nghệ An đến năm 2020”, Nguyễn Tư Lương (2016) đã nghiên cứu cụ thể tại tỉnh Nghệ An trên cơ sở tổng hợp, phân tích các quan điểm tiếp cận về PTDL bền vững và chiến lược PTDL bền vững, làm rõ hơn vai trò của chiến lược PTDL bền vững đối với sự phát triển KT-XH và môi trường của một địa phương.
Luận án đã phân tích nội dung cơ bản của chiến lược PTDL bền vững đối với một địa phương; phân tích, đánh giá thực trạng triển khai chiến lược PTDL quốc gia vào việc xây dựng mục tiêu, quy hoạch, kế hoạch, tổ chức thực hiện chiến lược PTDL bền vững của tỉnh Nghệ An giai đoạn 2010-2016, chỉ ra các thành công, hạn chế và nguyên nhân; từ đó đề xuất được một số giải pháp nhằm góp phần xây dựng và thực thi chiến lược PTDL bền vững của tỉnh Nghệ An đến năm 2020, tầm nhìn 2030. Ở một khía cạnh khác, tác giả Nguyễn Thị Tú (2014) trong đề tài NCKH cấp Bộ “Phát triển Hạ Long trở thành điểm đến đạt tầm cỡ quốc tế” đã làm rõ được các tiêu chí, điều kiện và nội dung phát triển điểm du lịch thành điểm đến đạt tầm cỡ quốc tế; đánh giá được thực trạng điểm đến du lịch Hạ Long trên phương diện các tiêu chí và nội dung đó, tìm ra những ưu điểm và hạn chế đồng thời xác định các nguyên nhân; đề xuất được các giải pháp và kiến nghị nhằm phát triển Hạ Long trở thành điểm đến du lịch đạt tầm cỡ quốc tế, góp phần thực hiện mục tiêu chiến lược phát triển các trung tâm du lịch tầm cỡ quốc tế của ngành du lịch Việt Nam, đồng thời khẳng định thương hiệu, tạo lợi thế cạnh tranh, thu hút khách quốc tế đến với Hạ Long, Việt Nam.