CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN Vấn đề bảo vệ NTD hay BVQLNTD là vấn đề được nhiều học giả trên thế giới quan tâm. Các quy định pháp lý về bảo vệ NTD có thể tìm thấy ở rất nhiều nước, đặc biệt là tại các nước phát triển và đang phát triển. Nghiên cứu về bảo vệ NTD cũng nhận được sự quan tâm của nhiều học giả trong nước.
Luật BVQLNTD đã được Quốc hội khóa XII thông qua ngày 17/11/2010, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/07/2011, thay thế cho Pháp lệnh BVQLNTD được ban hành năm 1999 đã lỗi thời. Qua nghiên cứu, tác giả nhận thấy trước thời điểm năm 1999, có khá ít công trình nghiên cứu trong nước về BVQLNTD. Từ năm 2000, các nghiên cứu về BVQLNTD dần được quan tâm, xuất hiện song hành cùng với quá trình xây dựng, ban hành và thực thi pháp luật BVQLNTD nói trên. Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu này thường tập trung vào việc phân tích, đánh giá, làm rõ hơn các nội dung, nội hàm của bảo vệ NTD và pháp luật BVQLNTD, khẳng định lại vị trí quan trọng của công tác BVQLNTD tại nước ta và trên thế giới.
Một số công trình khác đã có đánh giá, khái quát về thực trạng thực thi pháp luật BVQLNTD và đưa ra các định hướng, giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật này. Các nghiên cứu về lý luận, vai trò của người tiêu dùng, bảo vệ người tiêu dùng và các hướng dẫn bảo vệ người tiêu dùng United Nations General Assembly (1985, 2015) [92], xây dựng bản hướng dẫn quy định mục tiêu, phạm vi áp dụng; Các nguyên tắc chung và Nguyên tắc cho hành vi kinh doanh tốt (các quyền của NTD, tiêu dùng bền vững, trách nhiệm của doanh nghiệp,.); Các hướng dẫn cụ thể (cho an toàn sản phẩm; thúc đẩy và bảo vệ những quyền lợi kinh tế của NTD; các tiêu chuẩn về an toàn và chất lượng của sản phẩm và dịch vụ; các phương tiện phân phối hàng tiêu dùng thiết yếu; các biện pháp giúp NTD được bồi thường; các chương trình giáo dục và thông tin; thúc đẩy tiêu dùng bền vững; các biện pháp liên quan tới các lĩnh vực cụ thể); Hợp tác quốc tế trong lĩnh vực bảo vệ NTD,. Mục tiêu của bản hướng dẫn là nhằm thúc đẩy sự quan tâm đến quyền lợi NTD ở tất cả các nước, đặc biệt là các nước đang phát triển. Bản hướng dẫn đã đưa ra khuyến nghị rằng, các chính phủ cần phát triển, củng cố hoặc duy trì các chính sách mạnh mẽ về bảo vệ NTD.
Để thực hiện được điều đó, chính phủ mỗi nước phải giành ưu tiên cho việc bảo vệ NTD, phù hợp với hoàn cảnh kinh tế, xã hội và môi trường của nước mình, với các nhu cầu của người dân và phải quan tâm đến hệ quả và lợi ích của các biện pháp đề ra. Howard Beales III (2008) [100] đã đưa ra một góc nhìn mới về việc kinh tế hành vi có ảnh hưởng như thế nào đến chính sách bảo vệ NTD. Hai nền tảng song hành của 9 chính sách bảo vệ NTD là tính kinh tế của thông tin và chi phí thực hiện giao dịch tiêu dùng. Nghiên cứu đã phân tích cụ thể vai trò, tác động của 2 vấn đề quan trọng là tính kinh tế của bảo vệ NTD và kinh tế hành vi.
Trên thực tế thì NTD không có đủ các thông tin về hàng hóa và nhà cung cấp, vì vậy cần có sự can thiệp của bảo vệ NTD để nhằm ngăn chặn việc lừa dối NTD, hoặc đảm bảo NTD có đủ thông tin để đưa ra lựa chọn hợp lý, tránh được các chi phí nếu có tranh chấp xảy ra, từ đó giảm thiệt hại cho xã hội. Bên cạnh đó, chi phí cho giao dịch trên có thể được giảm thông qua các chính sách của chính phủ, quy định pháp luật về bảo vệ NTD nhằm chống các hành vi gian lận và vi phạm hợp đồng. Đó là tính kinh tế của bảo vệ NTD. Nghiên cứu cũng chỉ ra tác động của kinh tế hành vi đối với hành vi của NTD và thị trường.
Vì vậy, kinh tế hành vi và bảo vệ NTD có mối quan hệ qua lại, chúng ta cần cân nhắc nó khi xây dựng và thực thi chính sách bảo vệ NTD. CUTs International (2004) [90], hướng dẫn NTD sử dụng hàng hóa, dịch vụ an toàn: Từ các đồ chơi trẻ em, đồ mỹ phẩm đến sử dụng dịch vụ chăm sóc sức khỏe, sử dụng thực phẩm, di chuyển trên các phương tiện giao thông. Cuốn sách đưa ra các chỉ dẫn cho NTD sử dụng các hàng hóa, dịch vụ trong cuộc sống sao cho an toàn và đạt được mục tiêu sử dụng. Alderman (2006) [108], hướng dẫn cho NTD biết cách vận dụng các quyền, sự thông thái để có thể bảo vệ mình khỏi các xâm phạm quyền lợi trong các lĩnh vực cụ thể như vay vốn, khiếu nại tại tòa án rút gọn, thuê nhà,.
và một số lĩnh vực có liên quan như thủ tục li hôn, trình tự tiến hành kinh doanh. Cuốn sách cũng đề cao vai trò của luật sư trong việc giúp đỡ NTD khi tham gia ký kết các hợp đồng với các đơn vị sản xuất kinh doanh, nơi mà pháp luật được thực hiện rất tốt như Mỹ, Anh, Canada. Carine PIAGUET (2014) [97], nghiên cứu phân tích tổng quan các xu hướng tiêu dùng mới nổi và những thách thức liên quan, đặc biệt trong kỷ nguyên số hiện nay. Nghiên cứu góp phần xem xét các vấn đề này khi hoạch định chính sách để tăng cường bảo vệ NTD.
Một số kết quả như: Một trong những xu hướng mới ảnh hưởng đến NTD là sự phát triển công nghệ và kỹ thuật số. Lối sống của NTD đã trở nên ngày càng số hóa, các sản phẩm và dịch vụ kỹ thuật số mới đã xuất hiện. Sự phát triển không ngừng của internet đang tạo ra các công cụ thông tin, mua bán mới, hỗ trợ đắc lực cho NTD, nhưng cũng đòi hỏi họ phải quản lý lượng thông tin khổng lồ. Internet cũng đang tạo điều kiện cho sự phát triển của dịch vụ kinh tế chia sẻ, gia tăng sử dụng thanh toán điện tử, kể cả hình thức thanh toán mới như tiền ảo.
Tuy vậy, NTD đang phải đối mặt với rất nhiều thách thức, như sự phức tạp tăng lên của các sản phẩm và dịch vụ tài chính mới, ảnh hưởng nhiều hơn bởi các yếu tốt về môi trường, xã hội, đạo đức và chất lượng,. khi ra quyết định mua hàng, sự gia tăng nghèo đói do khủng hoảng kinh tế, từ đó xuất hiện nhóm NTD dễ bị tổn thương mới. Do vậy, các nhà hoạch định chính sách cần nỗ lực để tránh việc bỏ sót 10 đối tượng điều chỉnh hoặc có thể gây nên sự phân biệt đối xử NTD về tuổi tác, thu nhập, tình trạng xã hội hoặc vị trí địa. Đoàn Văn Trường (2002), “Nghiên cứu NTD - Những vấn đề về việc BVQLNTD ở Việt Nam”, NXB Khoa học và Kỹ thuật, Hà Nội [58].
Đây là một trong những cuốn sách đầu tiên viết về BVQLNTD, được xuất bản ngay sau khi ban hành Pháp lệnh BVQLNTD 1999. Tác giả đã đưa ra được những vấn đề chung nhất về BVQLNTD như khái niệm về NTD; các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định của NTD; các quyền cơ bản của NTD theo hướng dẫn của Liên hợp quốc; giới thiệu về hoạt động bảo vệ NTD của một số nước trên thế giới; vai trò của nhà nước trong việc BVQLNTD; các hoạt động thương mại thường gây thiệt hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của NTD; từ đó tác giả đưa ra một số giải pháp chính sách để BVQLNTD ở Việt Nam. Cuốn sách mô tả tương đối khái quát về các vấn đề BVQLNTD Việt Nam, khá hữu ích với độc giả và các nhà nghiên cứu. Tuy nhiên, do các phân tích chịu sự ảnh hưởng của Pháp lệnh BVQLNTD 1999, mà sau năm 2010 Pháp lệnh này đã không còn hiệu lực, cũng như sự thay đổi về cơ quan QLNN về bảo vệ NTD nên nhiều thông tin, số liệu tại cuốn sách cần được cập nhật.
Hoàng Thanh Tùng (2009) [31], tổng quan các vấn đề BVQLNTD trong nền kinh tế thị trường; thực trạng BVQLNTD của Việt Nam - những vấn đề đặt ra và các giải pháp và kiến nghị về các biện pháp bảo vệ NTD ở Việt Nam trong nền kinh tế thị trường. Về mặt lý luận, tác giả đã cung cấp một bức tranh khái quát về quyền và nghĩa vụ của NTD; các quy định pháp luật của Việt Nam và thế giới về BVQLNTD; kinh nghiệm một số nước về bảo vệ NTD. Tuy nhiên, tác giả chưa đề cập đến nội dung, cơ quan QLNN về BVQLNTD, vai trò của tổ chức xã hội về bảo vệ NTD, trách nhiệm của tổ chức, cá nhân kinh doanh. Tác giả đã phân tích tình trạng xâm phạm nghiêm trọng quyền lợi NTD trong thực tiễn; thực trạng triển khai công tác BVQLNTD như tuyên truyền, phổ biến pháp luật; hệ thống cơ quan QLNN về BVQLNTD,.
Từ đó, tác giả đã phân tích những vấn đề đặt ra cho công tác bảo vệ NTD trong nền kinh tế thị trường, và kiến nghị các biện pháp bảo vệ NTD ở Việt Nam trong bối cảnh này. Cục Quản lý cạnh tranh (2016), “Hỏi - Đáp về pháp luật BVQLNTD”, NXB Hồng Đức, Hà Nội [83]. Đây là cuốn sách được soạn thảo công phu, chi tiết để trả lời hầu hết các nội dung được quy định tại Luật BVQLNTD và văn bản pháp luật hướng dẫn thi hành có liên quan. Các nội dung như Ngày quyền của NTD Việt Nam, quyền và trách nhiệm của NTD, trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân sản xuất kinh doanh, trách nhiệm của cơ quan QLNN, của tổ chức xã hội tham gia bảo vệ NTD, giải quyết khiếu nại, tố cáo và xử lý vi phạm trong lĩnh vực BVQLNTD, cách thức để giải quyết tranh chấp giữa NTD và doanh nghiệp, một số tình huống thường thấy trong thực tiễn, quy định BVQLNTD trong các văn bản pháp luật chuyên ngành có liên quan,.
đã được thiết kế dưới dạng các câu 11 hỏi – trả lời ngắn, súc tích để cung cấp thông tin tổng quan, cập nhật cho người đọc, các nhà nghiên cứu tham khảo. Cục Quản lý cạnh tranh - Viện Nghiên cứu Thương mại (2016) [83], “Báo cáo kết quả khảo sát NTD”, trong khuôn khổ dự án “Thực hiện khảo sát toàn diện về nhận thức và hiểu biết của NTD ở Việt Nam” do Tổ chức Hợp tác quốc tế Đức (GIZ) hỗ trợ, Hà Nội. Khảo sát được thực hiện trong năm 2016 với đối tượng khảo sát là NTD ở Việt Nam (được chia làm 6 nhóm).
