Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu trong nước An toàn thực phẩm và quản lý nhà nước về ATTP là chủ đề mang tính thời sự, thu hút được nhiều nghiên cứu trong và ngoài nước, vì đây là một trong những vấn đề liên quan trực tiếp đến sức khỏe con người. Có thể nói rằng, vấn đề thực phẩm không an toàn ảnh hưởng trực tiếp đến tính mạng con người, đến chất lượng nguồn nhân lực, thậm chí dẫn đến tử vong của tất cả người dân các quốc gia, trong đó có Việt Nam.
Do vậy, trong thời gian qua, đã có nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến QLNN về ATTP ở Việt Nam được tiến hành ở nhiều góc độ khác nhau. Có thể chia ra các nhóm công trình sau: Một là, nhóm công trình liên quan đến lý luận QLNN về ATTP. Đề án (2007), Kiện toàn hệ thống thanh tra chuyên ngành vệ sinh ATTP trong ngành Y tế Việt Nam. Tác giả Lâm Quốc Hùng, Cục ATTP, Hà Nội.
Đề án đã đề cập đến vị trí, vai trò của hệ thống thanh tra chuyên ngành ATTP. Đề án (2007), Kiện toàn tổ chức và hoạt động của bộ máy hành chính bảo đảm ATTP trong ngành Y tế, tác giả Lâm Quốc Hùng, Cục ATTP, Hà Nội. Theo tác giả, bộ máy hành chính, năng lực hoạt động của bộ máy hành chính quản lý ATTP trong ngành y tế có vai trò quan trọng trong việc thực hiện chiến lược Y tế nói chung, ATTP nói riêng. Bộ máy hành chính về ATPP hiện còn yếu về chuyên môn, năng lực, số lượng ít so với công việc được giao.
Hoạt động QLNN về ATTP thường làm theo chiến dịch, phong trào. Luận án tiến sĩ (2011), Thực trạng công tác quản lý an toàn vệ sinh thực phẩm tại tỉnh Tuyên Quang và hiệu quả của một số giải pháp can thiệp, tác giả Nguyễn Thanh Vân, Luận án Chuyên khoa 2, Trường Đại học Y dược 12 Thái Nguyên. Tác giả đã đề cập đến kinh nghiệm quản lý vệ sinh ATTP (VSATTP) của Liên minh Châu Âu (EU), đó là: hệ thống quy định HACCP, phụ gia thực phẩm, hệ thống đóng gói, ghi nhãn thực phẩm, quy trình thực hành canh tác nông nghiệp tốt GAP. Trần Đáng (2012), Một số vấn đề bức xúc về ATTP hiện nay: thực trạng và giải pháp.
Bài viết Hội thảo Khoa học Bộ Y tế. Bài viết đã đề cập đến các vấn đề bức xúc, nổi cộm của công tác đảm bảo ATTP hiện nay; những bất cập, yếu kém trong công tác lãnh đạo, quản lý về ATTP; vai trò các Hội, Hiệp hội trong đảm bảo ATTP; các giải pháp đảm bảo ATTP vì sự nghiệp bảo vệ sức khỏe nhân dân. Tác giả đã đề xuất một số giải pháp đảm bảo ATTP ở Việt Nam theo công thức 1-3-6-9: (1) Giải pháp về tổ chức - quản lý: Tăng cường năng lực quản lý nhà nước và xây dựng hệ thống tổ chức quản lý ATTP hiệu quả từ TW đến địa phương; (2) Thông tin giáo dục truyền thông; (3) Hoạt động liên ngành (huy động các ngành tham gia vào chuỗi cung cấp thực phẩm có trách nhiệm bảo đảm chất lượng ATTP; thiết lập mối quan hệ liên ngành: Y tế, Nông nghiệp, Thuỷ sản, Thương mại, Môi trờng, Giáo dục, Văn hoá thông tin, Công nghiệp thực phẩm, Công an, Tư pháp.; thành lập Hội đồng tư vấn về các lĩnh vực thuộc ATTP); (4) Kiểm tra, thanh tra chuyên ngành thực phẩm; (5) Kiểm nghiệm thực phẩm; (6) Giám sát tình hình ô nhiễm thực phẩm, NĐTP và FBDS; (7) Nghiên cứu khoa học; (8) Hợp tác quốc tế; (9) Đầu tư thoả đáng: về nguồn lực, đặc biệt là con người, trang thiết bị và kinh phí. Luận án Tiến sĩ (2015), Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến ý định mua thực phẩm an toàn của cư dân đô thị - Lấy ví dụ thực tế tại Hà Nội.
Tác giả Lê Thùy Hương, Luận án Tiến sĩ Quản trị Kinh doanh, Đại học Kinh tế quốc dân. Luận án xây dựng được mô hình bao gồm mười nhân tố tác động tới ý định mua thực phẩm an toàn là sự quan tâm tới sức khỏe, nhận thức về chất lượng, sự quan tâm tới môi trường, chuẩn mực chủ quan, nhận thức về sự sẵn có của sản phẩm, nhận thức về giá bán sản phẩm, tham khảo- giá trị bản 13 thân, tham khảo - tuân thủ, tham khảo- thông tin và truyền thông đại chúng. Luận án hoàn thiện các thang đo chuẩn mực chủ quan, thang đo nhận thức về giá bán sản phẩm, thang đo tham khảo- giá trị bản thân cho phù hợp với điều kiện nghiên cứu tại Việt Nam. Tuy nhiên, các lý luận về QLNN đối với ATTP không phải là đối tượng nghiên cứu của Luận án này.
Bên cạnh đó, một số công trình là Luận văn liên quan đến đề tài Luận án như Luận văn thạc sĩ Hành chính công: 1) Trương Thị Thuý Thu (2003), “Quản lý nhà nước về chất lượng an toàn thực phẩm ở Việt Nam từ góc nhìn cải cách hành chính”. Luận văn đã trình bày sự cần thiết như vậy tiếp tục xem xét quá trình nhận thức về chất lượng ATTP ở Việt Nam dưới góc độ pháp lý, xã hội và sự tác động của cải cách hành chính đối với quản lý chất lượng ATTP. 2) Phạm Thanh Bình (2005), “Nâng cao năng lực quản lý nhà nước của đội ngũ cán bộ, công chức Bộ Y tế đáp ứng yêu cầu cải cách hành chính”. Tác giả đã hệ thống hóa cơ sở lý luận của cán bộ, công chức và năng lực cán bộ, công chức.
Đánh giá thực trạng năng lực quản lý nhà nước của đội ngũ cán bộ, công chức Bộ Y tế giai đoạn hiện nay. Luận văn cũng đã đưa ra các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng cán bộ, công chức Bộ Y tế như: đổi mới công tác quy hoạch cán bộ, công chức; đổi mới công tác đào tạo, bồi dưỡng; đổi mới công tác đánh giá cán bộ, công chức.3) Cao Hưng Thái (2002), “Nâng cao hiệu quả hoạt động quản lý của đội ngũ lãnh đạo, quản lý các đơn vị trực thuộc Bộ Y tế”. Tác giả đã phân tích thực trạng đội ngũ quản lý và đội ngũ lãnh đạo quản lý các đơn vị trực thuộc Bộ Y tế đã được tác giả làm rõ trong chương 2 của luận văn. Hoạt động quản lý nhà nước về y tế như: xây dựng hành lang pháp lý về y tế, xây dựng chiến lược, kế hoạch, cung cấp các dịch vụ y tế, hoàn thiện tổ chức bộ máy ngành Y tế từ Trung ương đến địa phương.4) Lê Thị Thanh Thúy (2015), “ Hoàn thiện quản lý nhà nước của Bộ Công thương về an toàn thực phẩm tại các chợ hạng I”, Luận văn thạc sĩ Quản lý kinh tế, Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội.
Luận văn xây 14 dựng được khung lý thuyết, phân tích đánh giá được thực trạng QLNN của Bộ Công thương về ATTP tại chợ hạng 1 và đề xuất một số giải pháp hoàn thiện QLNN về ATTP tại chợ hạng 1 của Bộ Công thương đến năm 2020. Hai là, nhóm công trình liên quan đến thực trạng QLNN về ATTP. Luận án Tiến sĩ (2011), “Thực trạng công tác quản lý an toàn vệ sinh thực phẩm tại tỉnh Tuyên Quang và hiệu quả của một số giải pháp can thiệp”, tác giả Nguyễn Thanh Vân. Luận án Chuyên khoa 2, Trường Đại học Y dược Thái Nguyên.
Công trình đã đề cập đến kinh nghiệm của các nước châu Âu trong việc QLNN về ATTP; phân tích thực trạng các cơ sở tại Tuyên Quang trong việc quản lý ATTP: xây dựng mẫu, xử lý các số liệu thu thập được thông qua kiến thức, thái độ và thực hành đảm bảo ATTP tại thành phố Tuyên Quang; tác giả cũng đã phân tích hiệu quả và đề xuất một số giải pháp nhằm tăng cường quản lý về ATTP. Tuy nhiên, tác giả mới chỉ đi sâu nghiên cứu về chuyên môn lĩnh vực ATTP đối với người sản xuất chế biến kinh doanh thực phẩm, đối với người quản lý cơ sở sản xuất, chế biến, kinh doanh thực phẩm.trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang. Tác giả chưa đề cập đến trách nhiệm của các CBCC, CQHCNN quản lý về ATTP; các nội dung và giải pháp về QLNN đối với ATTP. Luận văn Vũ Thanh Hoa (2011) “Quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm ở Việt Nam hiện nay”.
Tác giả đã đề cập đến khái niệm cơ quan nhà nước, quản lý nhà nước về ATTP. Tuy nhiên, công trình nghiên cứu trong phạm vi hẹp, trên một địa bàn; tác giả cũng các giải pháp được tác giả đề xuất về cơ bản chưa mang tính đột phá để tăng cường quản lý nhà nước về ATTP. Bài viết (2016), Nhận xét và đánh giá Luật An toàn thực phẩm (Luật số 55/2010/QH-12) tác giả Trần Đáng. Bài viết đã đánh giá cơ bản Luật ATTP (mục tiêu, mục đích của luật); nhận xét về bố cục, cấu trúc; về ngôn ngữ luật; Đánh giá về nội dung và kiến thức chuyên môn quản lý; đưa ra một số kết luận và kiến nghị.
Theo tác giả trong Luật cần thiết bổ sung thêm chương 15 trong Luật ATTP như: Chương Thực phẩm chức năng; Cần có một chương xử phạt riêng. Bài viết đã đánh giá một cách khách quan những kết quả đã đạt được, những tồn tại, hạn chế của Luật ATTP. Đây là nguồn tài liệu giúp tác giả hoàn thiện Luận án trong việc đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật về ATTP. Ba là, nhóm công trình liên quan đến giải pháp QLNN về ATTP.
Đề án (2007), “Kiện toàn hệ thống thanh tra chuyên ngành vệ sinh ATTP trong ngành Y tế Việt Nam”. Tác giả Lâm Quốc Hùng, Cục ATTP, Hà Nội. Mục tiêu của đề án: Kiện toàn hệ thống thanh tra chuyên ngành ATTP trong ngành Y tế thống nhất, hoàn chỉnh, có đủ năng lực để kiểm soát một cách có hiệu quả vấn đề vệ sinh ATTP, góp phần tăng cường hiệu lực QLNN trong lĩnh vực ATTP phục vụ thiết thực cho sự nghiệp bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân trong tình hình mới. Đề án (2007), “Kiện toàn tổ chức và hoạt động của bộ máy hành chính bảo đảm ATTP trong ngành Y tế”, tác giả Lâm Quốc Hùng, Cục ATTP, Hà Nội.