QUAN HỆ LỢI ÍCH TRONG LĨNH VỰC THƢƠNG MẠI ĐIỆN TỬ Ở VIỆT NAM - LUẬN ÁN TIẾN SĨ

Luận án về quan hệ lợi ích trong thương mại điện tử tại Việt Nam. Nghiên cứu chuyên sâu về kinh tế chính trị, thực trạng và giải pháp hài hòa lợi ích.

• Tác giả: Đỗ Thị Nga
• Người hướng dẫn: Ts. Hồ Thanh Thủy
• Trường học: Học Viện Chính Trị Quốc Gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh Tế Chính Trị
• Đề tài: Quan Hệ Lợi Ích Trong Lĩnh Vực Thương Mại Điện Tử Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ QUAN HỆ LỢI ÍCH TRONG LĨNH VỰC THƢƠNG MẠI ĐIỆN TỬ
• 1.1. Các công trình khoa học nghiên cứu liên quan đến luận án
• 1.2. Khái quát kết quả các công trình đã công bố có liên quan đến phạm vi nghiên cứu của đề tài và khoảng trống nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUAN HỆ LỢI ÍCH TRONG LĨNH VỰC THƢƠNG MẠI ĐIỆN TỬ
• 2.1. Khái niệm, đặc điểm và vai trò của quan hệ lợi ích trong lĩnh vực thương mại điện tử
• 2.2. Nội dung, tiêu chí đánh giá và các nhân tố ảnh hưởng tới quan hệ lợi ích trong lĩnh vực thương mại điện tử
• 2.3. Kinh nghiệm đảm bảo hài hòa quan hệ lợi ích trong lĩnh vực thương mại điện tử của một số quốc gia và bài học rút ra cho Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG QUAN HỆ LỢI ÍCH TRONG LĨNH VỰC THƢƠNG MẠI ĐIỆN TỬ Ở VIỆT NAM
• 3.1. Khái quát về tình hình phát triển thương mại điện tử ở Việt Nam
• 3.2. Tình hình thực hiện quan hệ lợi ích trong lĩnh vực thương mại điện tử ở Việt Nam giai đoạn 2017 - 2022
• 3.3. Đánh giá thực trạng quan hệ lợi ích trong lĩnh vực thương mại điện tử ở Việt Nam
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP ĐẢM BẢO HÀI HÒA QUAN HỆ LỢI ÍCH TRONG LĨNH VỰC THƢƠNG MẠI ĐIỆN TỬ Ở VIỆT NAM
• 4.1. Quan điểm đảm bảo hài hòa quan hệ lợi ích trong lĩnh vực thương mại điện tử ở Việt Nam
• 4.2. Giải pháp đảm bảo hài hòa quan hệ lợi ích trong lĩnh vực thương mại điện tử ở Việt Nam
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Luận Án Quan Hệ Lợi Ích TMĐT Việt Nam 55

Luận án tiến sĩ này tập trung nghiên cứu quan hệ lợi ích trong lĩnh vực thương mại điện tử (TMĐT) ở Việt Nam, tiếp cận dưới góc độ kinh tế chính trị. Sự phát triển nhanh chóng của TMĐT, với doanh thu bán lẻ năm 2022 đạt 16,4 tỷ USD và tốc độ tăng trưởng trung bình trên 20%/năm, mang lại nhiều lợi ích cho các bên liên quan, từ người tiêu dùng đến doanh nghiệp và ngân sách nhà nước. Tuy nhiên, đi kèm với đó là những mâu thuẫn và xung đột về lợi ích kinh tế, gây ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển bền vững của ngành. Luận án hướng đến mục tiêu làm rõ cơ sở lý luận về quan hệ lợi ích trong TMĐT, đánh giá thực trạng và đề xuất các giải pháp để đảm bảo sự hài hòa lợi ích giữa các bên, góp phần thúc đẩy sự phát triển lành mạnh của thương mại điện tử Việt Nam. Luận án kế thừa các nghiên cứu trước đó, đồng thời xác định khoảng trống nghiên cứu về lý luận và thực tiễn liên quan đến QHLI trong TMĐT, làm tiền đề cho các chương tiếp theo.

1.1. Tính Cấp Thiết Nghiên Cứu Quan Hệ Lợi Ích TMĐT

Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư và sự phát triển của kinh tế số tạo ra những thay đổi sâu sắc trong hoạt động thương mại điện tử. Theo tài liệu gốc, năm 2022, doanh thu bán lẻ thương mại điện tử đạt 16,4 tỷ USD, cho thấy sự tăng trưởng mạnh mẽ. Tuy nhiên, đi kèm với sự phát triển này là những vấn đề như hàng giả, hàng kém chất lượng, vi phạm quyền sở hữu trí tuệ, và tình trạng trốn thuế, gây ảnh hưởng đến lợi ích kinh tế của người tiêu dùng, doanh nghiệp và nhà nước. Nghiên cứu này là cần thiết để giải quyết những mâu thuẫn, xung đột lợi ích và đảm bảo sự phát triển bền vững của TMĐT tại Việt Nam. Các hành vi gây thiệt hại đến lợi ích của các bên ngày càng phổ biến, tinh vi và phức tạp. Cần có những nghiên cứu chuyên sâu tìm giải pháp hữu hiệu nhằm tạo sự hài hòa quan hệ lợi ích, góp phần thúc đẩy quá trình tái sản xuất mở rộng, đẩy mạnh quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước.

1.2. Mục Tiêu và Nhiệm Vụ Nghiên Cứu Luận Án Tiến Sĩ

Mục tiêu chính của luận án là làm rõ lý luận về quan hệ lợi ích trong lĩnh vực thương mại điện tử và đề xuất các giải pháp để đảm bảo sự hài hòa lợi ích giữa các bên liên quan. Nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan, luận giải những vấn đề lý luận về QHLI, phân tích và đánh giá thực trạng QHLI trong TMĐT ở Việt Nam từ 2017-2022, từ đó đưa ra các quan điểm và giải pháp. Luận án tập trung nghiên cứu QHLI về kinh tế trong lĩnh vực TMĐT bán lẻ loại hình B2C, giữa các chủ thể chính: doanh nghiệp bán hàng, người tiêu dùng, trung gian CCDV TMĐT và Nhà nước. Luận án chủ yếu đứng dưới góc độ Nhà nước để nghiên cứu và đề xuất các giải pháp nhằm đảm bảo hài hoà các QHLI trong TMĐT, ngoài ra, để đảm bảo tính lôgic luận án cũng đưa ra một số giải pháp đối với các chủ thể còn lại.

II. Cơ Sở Lý Luận Quan Hệ Lợi Ích trong TMĐT Việt Nam 58

Luận án xây dựng cơ sở lý luận dựa trên chủ nghĩa Mác - Lênin về quan hệ lợi ích, các quan điểm, đường lối của Đảng và chính sách pháp luật của Nhà nước liên quan đến thương mại điện tử và đảm bảo hài hòa lợi ích kinh tế. Luận án tiếp cận vấn đề dưới góc độ kinh tế chính trị, nghiên cứu mối quan hệ giữa các chủ thể trong quá trình mua bán trực tuyến, trong bối cảnh kinh tế số và sự vận động của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa dưới sự quản lý của Nhà nước. Khung nghiên cứu được xây dựng dựa trên các nhiệm vụ nghiên cứu đã xác định, bao gồm tổng quan, phân tích thực trạng, và đề xuất giải pháp.

2.1. Phương Pháp Nghiên Cứu và Thu Thập Thông Tin TMĐT

Luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu của khoa học kinh tế chính trị - phương pháp trừu tượng hoá khoa học, để giữ lại những yếu tố bản chất trong phân tích quan hệ lợi ích trong lĩnh vực thương mại điện tử. Các phương pháp cụ thể bao gồm phân tích, tổng hợp, thống kê, so sánh, đối chứng và dự báo. Thông tin được thu thập từ các nguồn thứ cấp (cơ sở dữ liệu của cơ quan nhà nước, báo cáo nghiên cứu, tạp chí khoa học) và sơ cấp (điều tra, khảo sát bằng bảng hỏi). Việc khảo sát được thực hiện tại ba địa phương: Hà Nội, Thanh Hoá và Hoà Bình, đại diện cho các mức độ phát triển TMĐT khác nhau.

2.2. Phạm Vi Nghiên Cứu Chủ Thể và Mối Quan Hệ Lợi Ích

Luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu vào lĩnh vực thương mại điện tử bán lẻ B2C, tập trung vào quan hệ lợi ích giữa doanh nghiệp bán hàng, người tiêu dùng, trung gian CCDV TMĐT và Nhà nước. Ba mối QHLI cơ bản được xác định và nghiên cứu sâu: (1) QHLI giữa doanh nghiệp, bên CCDV TMĐT và người tiêu dùng; (2) QHLI giữa doanh nghiệp và nhà nước; (3) QHLI giữa người tiêu dùng và nhà nước. Luận án chủ yếu đứng dưới góc độ Nhà nước để nghiên cứu và đề xuất các giải pháp nhằm đảm bảo hài hoà các QHLI trong TMĐT.

III. Thực Trạng Quan Hệ Lợi Ích Trong TMĐT ở Việt Nam 55

Chương này đi sâu vào phân tích thực trạng quan hệ lợi ích trong lĩnh vực thương mại điện tử tại Việt Nam từ năm 2017 đến 2022. Tình hình phát triển của TMĐT được khái quát, bao gồm doanh thu, tốc độ tăng trưởng, và các kênh bán hàng chủ yếu. Luận án đánh giá tình hình thực hiện quan hệ lợi ích, chỉ ra những mâu thuẫn, xung đột và nguyên nhân của chúng. Các vấn đề như hàng giả, hàng kém chất lượng, vi phạm quyền lợi người tiêu dùng, và trốn thuế được phân tích cụ thể, làm nổi bật những thách thức đối với sự phát triển bền vững của thương mại điện tử Việt Nam.

3.1. Khái Quát Tình Hình Phát Triển TMĐT Việt Nam

Thương mại điện tử Việt Nam có tốc độ tăng trưởng nhanh chóng. Tình hình được thể hiện rõ qua các số liệu thống kê về doanh thu, tốc độ tăng trưởng, và các kênh bán hàng chủ yếu. Tuy nhiên, cũng có những khó khăn thách thức như tình trạng thua lỗ của các sàn TMĐT, rào cản đối với thanh toán số, và mức độ hài lòng của người tiêu dùng khi mua sắm trực tuyến. Các số liệu được lấy từ các báo cáo của Bộ Công Thương, VECOM và các tổ chức uy tín khác. Bảng 3.1 và Biểu đồ 3.1 (trong tài liệu gốc) cung cấp thông tin chi tiết về doanh thu và tốc độ tăng trưởng TMĐT B2C giai đoạn 2016-2021.

3.2. Thực Hiện Quan Hệ Lợi Ích Mâu Thuẫn và Xung Đột

Trong quá trình phát triển thương mại điện tử, xuất hiện nhiều mâu thuẫn và xung đột về lợi ích kinh tế giữa các chủ thể. Các vấn đề như hàng giả, hàng kém chất lượng, vi phạm quyền sở hữu trí tuệ, và trốn thuế gây thiệt hại cho người tiêu dùng, doanh nghiệp và nhà nước. Theo tài liệu gốc, có tới 68% người tiêu dùng lo ngại về chất lượng hàng hóa và 52% lo ngại về thông tin cá nhân bị tiết lộ. Biểu đồ 3.12 (trong tài liệu gốc) cho thấy các trở ngại khi mua hàng trực tuyến, và Biểu đồ 3.13 thể hiện mức độ lo ngại của người tiêu dùng.

IV. Đảm Bảo Hài Hòa Quan Hệ Lợi Ích Giải Pháp Hiệu Quả 59

Dựa trên phân tích thực trạng, chương này đề xuất các quan điểm và giải pháp để đảm bảo hài hòa quan hệ lợi ích trong lĩnh vực thương mại điện tử ở Việt Nam. Các giải pháp tập trung vào vai trò của Nhà nước trong việc điều tiết thị trường, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, và tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh cho doanh nghiệp. Đồng thời, các giải pháp cũng hướng đến nâng cao nhận thức và trách nhiệm của các chủ thể tham gia TMĐT, góp phần xây dựng một hệ sinh thái thương mại điện tử bền vững và công bằng.

4.1. Quan Điểm Về Đảm Bảo Hài Hòa Quan Hệ Lợi Ích TMĐT

Việc đảm bảo hài hòa quan hệ lợi ích trong thương mại điện tử cần dựa trên các quan điểm sau: (1) Tuân thủ cơ chế thị trường và sự điều tiết của Nhà nước; (2) Đảm bảo sự công bằng và bình đẳng cho các chủ thể; (3) Thúc đẩy sự phát triển bền vững và thịnh vượng của TMĐT; (4) Nâng cao vai trò chủ đạo của Nhà nước trong việc điều hòa lợi ích giữa các bên. Để đảm bảo sự công bằng và bình đẳng cho các chủ thể cũng như sự phát triển bền vững và thịnh vượng cho TMĐT, Nhà nước cần đóng vai trò chủ đạo, then chốt trong việc đảm bảo hài hòa lợi ích giữa các bên.

4.2. Giải Pháp Đảm Bảo Hài Hòa Quan Hệ Lợi Ích TMĐT

Các giải pháp để đảm bảo hài hòa quan hệ lợi ích trong thương mại điện tử bao gồm: (1) Hoàn thiện khung pháp lý và chính sách về TMĐT; (2) Tăng cường quản lý nhà nước về TMĐT, đặc biệt là chống hàng giả, hàng kém chất lượng, và trốn thuế; (3) Nâng cao nhận thức và trách nhiệm của doanh nghiệp và người tiêu dùng; (4) Xây dựng các cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả; (5) Thúc đẩy hợp tác quốc tế trong lĩnh vực TMĐT. Luận án chủ yếu đứng dưới góc độ Nhà nước để nghiên cứu và đề xuất các giải pháp nhằm đảm bảo hài hoà các QHLI trong TMĐT, ngoài ra, để đảm bảo tính lôgic luận án cũng đưa ra một số giải pháp đối với các chủ thể còn lại.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Phát Triển TMĐT Bền Vững Việt Nam 58

Nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng trong việc phát triển thương mại điện tử một cách bền vững tại Việt Nam. Việc đảm bảo hài hòa quan hệ lợi ích giữa các bên sẽ tạo ra một môi trường kinh doanh lành mạnh, thu hút đầu tư, và nâng cao khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam trên thị trường quốc tế. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các chính sách và giải pháp phù hợp, góp phần thúc đẩy sự phát triển của kinh tế số và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.

5.1. Góp Phần Phát Triển Kinh Tế Số và Thương Mại Điện Tử

Nghiên cứu này đóng góp vào việc phát triển kinh tế số và thương mại điện tử bằng cách cung cấp một cái nhìn sâu sắc về quan hệ lợi ích và các giải pháp để đảm bảo sự hài hòa lợi ích giữa các bên liên quan. Việc áp dụng các giải pháp này sẽ tạo ra một môi trường kinh doanh công bằng và minh bạch, thu hút đầu tư và thúc đẩy sự phát triển bền vững của ngành thương mại điện tử.

5.2. Đề Xuất Chính Sách và Giải Pháp Phát Triển TMĐT

Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các chính sách và giải pháp phù hợp nhằm giải quyết các vấn đề liên quan đến quan hệ lợi ích trong thương mại điện tử. Các chính sách này có thể bao gồm các quy định về bảo vệ người tiêu dùng, chống hàng giả, hàng kém chất lượng, và trốn thuế, cũng như các biện pháp để thúc đẩy sự hợp tác giữa các doanh nghiệp và cơ quan nhà nước. Các chính sách này là cơ sở để phát triển thương mại điện tử.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Quan Hệ Lợi Ích TMĐT 57

Luận án đã làm rõ các vấn đề lý luận và thực tiễn về quan hệ lợi ích trong lĩnh vực thương mại điện tử ở Việt Nam. Các giải pháp được đề xuất có tính khả thi và phù hợp với bối cảnh phát triển của kinh tế số và thương mại điện tử Việt Nam. Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào các vấn đề cụ thể như tác động của chuyển đổi số đến quan hệ lợi ích, hoặc phân tích quan hệ lợi ích trong các mô hình kinh doanh thương mại điện tử mới.

6.1. Tổng Kết Đóng Góp và Giá Trị Thực Tiễn

Luận án đã hệ thống hoá lý luận về QHLI và TMĐT, luận án đã hệ bổ sung khung khổ lý luận về QHLI trong lĩnh vực TMĐT. Trong đó, luận án đã xác định nội hàm khái niệm QHLI trong lĩnh vực TMĐT; vị trí, vai trò của các chủ thể tham gia TMĐT; các mối QHLI cơ bản được hình thành trong lĩnh vực này cũng như cách thức thực hiện lợi ích giữa các chủ thể trong các mối quan hệ này. Kết quả nghiên cứu đóng góp vào việc phát triển các chính sách và giải pháp cụ thể, hỗ trợ các cơ quan quản lý nhà nước và doanh nghiệp trong việc đảm bảo hài hòa lợi ích của các bên liên quan.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo về Quan Hệ Lợi Ích

Nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào tác động của chuyển đổi số đến quan hệ lợi ích trong thương mại điện tử, hoặc phân tích quan hệ lợi ích trong các mô hình kinh doanh mới như thương mại điện tử xuyên biên giới và các nền tảng mạng xã hội. Quan tâm đến ứng dụng của trí tuệ nhân tạo trong việc giải quyết các mâu thuẫn lợi ích kinh tế trong TMĐT. Cần tiếp tục nghiên cứu sâu sắc hơn về quan hệ lợi ích trong lĩnh vực thương mại điện tử để góp phần xây dựng một thị trường TMĐT bền vững và công bằng.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Kinh tế chính trị (mã số: 9 31 01 02) với đề tài "Quan hệ lợi ích trong lĩnh vực thương mại điện tử ở Việt Nam" do nghiên cứu sinh Đỗ Thị Nga thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Hồ Thanh Thủy tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh (2023), đặt nền móng nghiên cứu tiên phong về việc giải quyết xung đột kinh tế trong kỷ nguyên số hóa. Bối cảnh nghiên cứu diễn ra khi cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư tái cấu trúc sâu sắc chuỗi giá trị toàn cầu. Tại Việt Nam, thương mại điện tử (TMĐT) bán lẻ B2C ghi nhận tốc độ bứt phá với doanh thu năm 2022 đạt 16,4 tỷ USD, duy trì mức tăng trưởng bình quân trên 20%/năm, đưa Việt Nam vào nhóm 5 quốc gia có tốc độ tăng trưởng TMĐT hàng đầu thế giới và xếp thứ 2 khu vực Đông Nam Á (ASEAN).

Tuy nhiên, sự bùng nổ của nền kinh tế số kéo theo những mâu thuẫn gay gắt về lợi ích kinh tế (LIKT). Thực tế khảo sát chỉ ra rằng 68% người tiêu dùng trực tuyến lo ngại về chất lượng hàng hóa (hàng giả, hàng lậu, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ), 52% người tiêu dùng lo ngại về rủi ro lộ lọt thông tin dữ liệu cá nhân, và cơ quan quản lý ước tính ngành thuế thất thu khoảng 85% số thuế phải thu từ các nền tảng số xuyên biên giới và nội địa.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được xác định rõ ràng: các công trình trước đây chủ yếu tiếp cận TMĐT dưới góc độ kỹ thuật công nghệ, quản trị kinh doanh đơn thuần hoặc luật học thuần túy, thiếu vắng một khung lý thuyết kinh tế chính trị toàn diện để nhận diện bản chất giai cấp, động lực kinh tế và cấu trúc quan hệ lợi ích (QHLI) giữa các chủ thể. Luận án đặt ra và giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi (Research Questions - RQ) và hệ thống giả thuyết đi kèm:

• RQ1: Cấu trúc bản chất, tiêu chí đánh giá và các nhân tố quy định QHLI trong lĩnh vực TMĐT là gì?
• RQ2: Thực trạng thực hiện LIKT và mức độ hài hòa giữa 3 cặp quan hệ chủ đạo (Doanh nghiệp/Sàn TMĐT - Người tiêu dùng; Doanh nghiệp - Nhà nước; Người tiêu dùng - Nhà nước) tại Việt Nam giai đoạn 2017 - 2022 bộc lộ những xung đột gì và nguyên nhân căn cốt từ đâu?
• RQ3: Những quan điểm và giải pháp đột phá nào mang tính khả thi từ góc độ quản lý nhà nước nhằm dung hòa các xung đột lợi ích, định hướng thị trường TMĐT phát triển lành mạnh đến năm 2030?

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa lý luận kinh tế chính trị Mác - Lênin về LIKT với các học thuyết kinh tế hiện đại: Lý thuyết các bên liên quan (Stakeholder Theory) của R. Edward Freeman (1984), Lý thuyết phụ thuộc nguồn lực (Resource Dependence Theory) của Jeffrey Pfeffer và Gerald Salancik (1978), Lý thuyết chuỗi giá trị (Value Chain Theory) của Michael Porter (1985), và Thuyết lựa chọn duy lý (Rational Choice Theory) của James Coleman. Phạm vi nghiên cứu bao hàm khảo sát thực chứng trên quy mô mẫu N = 709 đối tượng hợp lệ tại 3 địa phương tiêu biểu cho ba cấp độ phát triển chỉ số TMĐT (Hà Nội - cao, Thanh Hóa - trung bình, Hòa Bình - thấp) trong giai đoạn 2017 - 2022, định hình các hàm ý chính sách đến năm 2030.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về LIKT và TMĐT được tổng hợp qua 4 nhánh nghiên cứu chủ đạo (research streams):

Nhánh 1 tập trung vào lý luận bản chất LIKT và vai trò động lực xã hội. C.Mác (1995) khẳng định: "tất cả những gì mà con người đấu tranh để giành lấy đều dính liền với lợi ích của họ". Ph.Ăngghen chỉ rõ: "Những quan hệ kinh tế của một xã hội nhất định nào đó biểu hiện trước hết dưới hình thức lợi ích" và "xét đến cùng mọi cuộc cách mạng đều được tiến hành vì để giải phóng về LIKT". V.I. Lênin (1981) khẳng định: "Lợi ích thúc đẩy cuộc sống các dân tộc". Khái niệm này đồng quy với quan điểm kinh tế học cổ điển của Adam Smith (1776/1997) trong Của cải của các dân tộc rằng mỗi cá nhân theo đuổi tư lợi dưới sự dẫn dắt của "bàn tay vô hình" sẽ thúc đẩy lợi ích toàn cục, dù đôi khi tạo ra mâu thuẫn giữa tư lợi của thương nhân và lợi ích xã hội.

Nhánh 2 khai thác quản lý thuế và xói mòn cơ sở thuế trong kinh tế số. Subhajit Basu (2007) trong Global Perspectives on E-Commerce Taxation Law và Donald Bruce & LeAnn Luna (2007) chỉ ra sự thất thoát nguồn thu thuế bán hàng nghiêm trọng do tính phi biên giới của TMĐT và sự chuyển dịch phương thức phân phối nhằm né tránh trách nhiệm pháp lý. Tại Việt Nam, Lê Thị Thùy Linh (2018) và Phạm Nữ Mai Anh (2019) nhấn mạnh lỗ hổng thể chế trong việc thu thuế từ các nhà cung cấp nước ngoài (NCCNN) và sàn giao dịch số.

Nhánh 3 phân tích bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (BVQLNTD) và bất cân xứng thông tin. Faramarz Damanpour & Jamshid Ali Damanpour (2001), Soraya Amrani Mekki (2010), cùng Huong Ha và Sue L. (2014) chỉ rõ thế yếu cố hữu của người tiêu dùng về mặt thông tin, bảo mật dữ liệu và cơ chế giải quyết tranh chấp ngoài tòa án.

Nhánh 4 tiếp cận cơ chế chống hàng giả và tối ưu hóa nền tảng. Shih-Hsien Chin và cộng sự (2021) ứng dụng Machine Learning và IoT trong truy xuất nguồn gốc, trong khi Yu Zhou và cộng sự (2022) sử dụng lý thuyết trò chơi (Game Theory) chứng minh chi phí đầu tư công nghệ chống hàng giả của sàn TMĐT ảnh hưởng trực tiếp đến thặng dư tiêu dùng (consumer surplus) và phúc lợi xã hội.

Tranh luận học thuật quốc tế diễn ra giữa hai trường phái:

• Trường phái thị trường tự do kỹ thuật số: Cho rằng thị trường và thuật toán tự điều tiết tối ưu hóa phân bổ nguồn lực (Molla & Heeks, 2007; Alan A. Ahi et al., 2023).
• Trường phái can thiệp thể chế cấu trúc: Khẳng định không gian mạng làm trầm trọng thêm sự phân hóa vị thế quyền lực kinh tế, đòi hỏi nhà nước phải thiết lập hành lang can thiệp cưỡng chế để bảo vệ bên yếu thế (Soraya Mekki, 2010; Yue Hongfei, 2017).

So sánh đối chiếu quốc tế: Luận án so sánh trực tiếp với 2 mô hình quản trị tiêu biểu:

1. Trung Quốc: Mô hình hệ sinh thái do chính phủ định hướng (government-led e-commerce ecosystem) kết hợp xóa nghèo nông thôn thông qua TMĐT tại Long Nam và điều tiết nghiêm ngặt các nền tảng công nghệ lớn (Yue Hongfei, 2017; Li L et al., 2018).
2. Hàn Quốc: Chiến lược kiến tạo hạ tầng sớm, hợp tác quốc tế đa phương và bảo vệ giao dịch trực tuyến do OECD (2000/2011) ghi nhận.

Luận án định vị chính xác khoảng trống: Xây dựng một hệ thống lý luận kinh tế chính trị hoàn chỉnh về QHLI trong môi trường số tại một nền kinh tế thị trường định hướng XHCN đang chuyển đổi như Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng học thuyết giá trị thặng dư và phân phối thu nhập của chủ nghĩa Mác - Lênin trong kỷ nguyên kinh tế mạng (network economy). Luận án chứng minh rằng trong TMĐT, quá trình phân phối và hiện thực hóa LIKT không chỉ diễn ra trực tiếp giữa tư bản và lao động hoặc người bán và người mua truyền thống, mà bị phân mảnh và tái cấu trúc thông qua một chủ thể trung gian mới: Bên cung cấp dịch vụ TMĐT (Sàn giao dịch/Platform trung gian).

Mô hình lý thuyết đề xuất 3 mệnh đề cốt lõi:

• Mệnh đề P1: Mức độ hài hòa LIKT tỷ lệ thuận với tính minh bạch thông tin và trách nhiệm giải trình pháp lý của sàn trung gian.
• Mệnh đề P2: Tình trạng bất bình đẳng kinh tế số xuất hiện khi nền tảng nắm giữ dữ liệu độc quyền (data monopoly), tạo ra sự cưỡng chế chiết khấu và phí dịch vụ đối với doanh nghiệp bán hàng nhỏ và siêu nhỏ.
• Mệnh đề P3: Nhà nước đóng vai trò "kiến tạo - trọng tài vĩ mô", can thiệp không phải để triệt tiêu động cơ lợi nhuận mà để thiết lập sự cân bằng phân phối giá trị giữa ngân sách công, thặng dư sản xuất của doanh nghiệp và thặng dư tiêu dùng của người dân.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng 4 lý thuyết:

1. Lý luận LIKT Mácxít làm nền tảng thế giới quan và phương pháp luận;
2. Lý thuyết các bên liên quan (Freeman) xác lập vị trí của 4 chủ thể: Doanh nghiệp bán hàng, Người tiêu dùng, Bên cung cấp dịch vụ trung gian TMĐT (CCDV TMĐT), và Nhà nước;
3. Lý thuyết phụ thuộc nguồn lực giải thích sự phụ thuộc của thương nhân vào hạ tầng công nghệ và thuật toán phân phối của các sàn lớn (Shopee, Lazada, Tiki...);
4. Thuyết chuỗi giá trị (Porter) nhận diện giá trị gia tăng ở các khâu thanh toán, logistics và hậu mãi.

                   Quan hệ Lợi ích        Quan hệ Lợi ích
                   Doanh nghiệp -         Người tiêu dùng -
                   Nhà nước (Thuế,        Nhà nước (An sinh,
                   hạ tầng, pháp lý)      bảo vệ quyền lợi)

Khung phân tích thiết lập hệ thống tiêu chí đánh giá sự hài hòa QHLI gồm 3 chiều kích:

• Khía cạnh kinh tế lượng hóa: Tốc độ tăng trưởng doanh thu, tỷ suất lợi nhuận ổn định của doanh nghiệp, tỷ lệ nộp thuế đúng hạn, mức độ tiết kiệm chi phí và thời gian của người mua;
• Khía cạnh xã hội và sự công bằng: Tỷ lệ giải quyết khiếu nại, mức độ tin cậy về an toàn dữ liệu cá nhân, sự công bằng trong cạnh tranh giữa doanh nghiệp nội địa và NCCNN;
• Khía cạnh thể chế: Tính đồng bộ của hệ thống văn bản quy phạm pháp luật và hiệu lực thực thi của bộ máy thanh kiểm tra.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được giới hạn trong mô hình thương mại điện tử bán lẻ B2C tại thị trường Việt Nam trong giai đoạn chuyển đổi số.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường triết học Duy vật biện chứng và Duy vật lịch sử kết hợp phương pháp luận Trừu tượng hóa khoa học đặc trưng của chuyên ngành Kinh tế chính trị, phối hợp với thiết kế nghiên cứu hỗn hợp (Mixed-Methods Design). Thiết kế đa cấp độ (multi-level design) cho phép phân tích đồng thời từ bình diện vi mô (hành vi tối đa hóa thỏa dụng của cá nhân người tiêu dùng, tối ưu hóa lợi nhuận của doanh nghiệp), bình diện trung mô (chính sách điều hành của các nền tảng công nghệ trung gian), đến bình diện vĩ mô (chính sách tài khóa, thuế khóa và pháp lý của Nhà nước).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên đơn giản được thực hiện tại 3 địa bàn đại diện:

• Hà Nội: Địa phương có Chỉ số TMĐT (EBI) nhóm đầu;
• Thanh Hóa: Địa phương có Chỉ số TMĐT nhóm trung bình;
• Hòa Bình: Địa phương có Chỉ số TMĐT nhóm thấp.

Quy trình khảo sát thực chứng triển khai năm 2021 qua cả 2 hình thức: phát phiếu điều tra trực tiếp và khảo sát trực tuyến qua Google Forms. Luận án thiết kế 3 bộ bảng hỏi chuyên biệt:

• Bảng hỏi 01 (Doanh nghiệp TMĐT): Phát ra 300 phiếu, thu về 267 phiếu, sau làm sạch dữ liệu còn 255 phiếu hợp lệ (đạt tỷ lệ 85%). Mẫu doanh nghiệp bao gồm 23 doanh nghiệp lớn và 232 doanh nghiệp vừa, nhỏ và siêu nhỏ.
• Bảng hỏi 02 (Người tiêu dùng trực tuyến): Phát ra 400 phiếu, thu về 388 phiếu, sau làm sạch còn 364 phiếu hợp lệ (đạt tỷ lệ 91%).
• Bảng hỏi 03 (Cán bộ QLNN và Chuyên gia): Khảo sát công chức tại Cục TMĐT & Kinh tế số (Bộ Công Thương), Phòng Quản lý thương mại (Sở Công Thương Hà Nội, Thanh Hóa, Hòa Bình) và giảng viên chuyên ngành TMĐT tại các đại học lớn. Phát ra 100 phiếu, thu về 94 phiếu, sau làm sạch còn 90 phiếu hợp lệ (đạt tỷ lệ 90%).

Tổng thể mẫu nghiên cứu: Phát ra 800 phiếu, thu về 749 phiếu (93,3%), đưa vào phân tích định lượng chính thức 709 mẫu hợp lệ (88,3%).

Tổng số mẫu phát ra: N = 800
Tổng mẫu phân tích hợp lệ: N = 709 (88.3%)

Quy trình tam giác hóa dữ liệu (triangulation) được bảo đảm nghiêm ngặt thông qua việc đối chiếu dữ liệu sơ cấp với nguồn dữ liệu thứ cấp từ Bộ Công Thương, Tổng cục Thuế, Tổng cục Thống kê, Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam (VECOM) và Cục Cạnh tranh & Bảo vệ người tiêu dùng.

Data và phân tích

Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm Microsoft Excel chuyên sâu và các công cụ phân tích thống kê mô tả, phân tích bảng chéo (cross-tabulation), so sánh đối chiếu và phân tích xu hướng. Các chỉ số đo lường phản ánh độ tin cậy và tính đại diện cao cho các phân khúc thị trường. Luận án thực hiện kiểm tra độ vững (robustness check) thông qua việc so sánh ý kiến đánh giá chéo giữa 3 nhóm chủ thể (Doanh nghiệp - Người tiêu dùng - Cán bộ quản lý) đối với cùng một vấn đề thực thi chính sách và trách nhiệm pháp lý.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Thứ nhất, tồn tại sự phân hóa sâu sắc và nghịch lý lợi nhuận giữa các sàn TMĐT và doanh nghiệp bán hàng. Doanh thu bán lẻ TMĐT B2C tăng phi mã đạt 16,4 tỷ USD năm 2022, nhưng các sàn TMĐT lớn tại Việt Nam ghi nhận các khoản lỗ lũy kế khổng lồ trong giai đoạn 2019 - 2022 do chiến lược "đốt tiền" giành thị phần (predatory pricing). Trong khi đó, các doanh nghiệp bán hàng vừa và nhỏ (DNVVN) chịu áp lực tăng phí hoa hồng và chi phí quảng cáo số, dẫn đến biên lợi nhuận bị bào mòn.

Thứ hai, khủng hoảng niềm tin tiêu dùng xuất phát từ bất cân xứng thông tin và vi phạm đạo đức kinh doanh. Khảo sát thực chứng chỉ ra 68% người tiêu dùng e ngại về chất lượng sản phẩm (gặp phải hàng giả, hàng nhái, sai lệch mô tả), 52% lo ngại rủi ro rò rỉ dữ liệu cá nhân, và 105 lượt phản ánh/khiếu nại liên quan đến giao hàng chậm, hủy đơn vô lý hoặc từ chối đổi trả. Tâm lý ngần ngại khiếu nại chiếm tỷ lệ cao do quy trình phức tạp và chi phí theo đuổi quyền lợi vượt quá giá trị món hàng.

Thứ ba, khoảng trống quản trị tài khóa số và thất thu ngân sách nhà nước. Ước tính cơ quan thuế thất thu khoảng 85% số thuế phải thu từ các nền tảng số, đặc biệt là các giao dịch TMĐT xuyên biên giới và kinh doanh trên mạng xã hội chưa được định danh. Tình trạng này tạo ra sự bất bình đẳng nghiêm trọng giữa các doanh nghiệp kinh doanh truyền thống/doanh nghiệp tuân thủ pháp luật với các cá nhân trốn thuế.

Thứ tư, sự thiếu đồng bộ và chồng chéo trong bộ máy QLNN. Việc phân định trách nhiệm quản lý giữa Bộ Công Thương (quản lý sàn, cạnh tranh), Bộ Tài chính (quản lý thuế, hải quan), Bộ Thông tin & Truyền thông (hạ tầng mạng, an toàn thông tin) và Bộ Công an (an ninh mạng) còn nhiều kẽ hở, khiến việc kiểm soát hàng giả và xử lý vi phạm trên môi trường mạng bị chậm trễ.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Bổ sung luận cứ kinh tế chính trị làm phong phú thêm hệ thống lý luận về kinh tế thị trường định hướng XHCN trong bối cảnh công nghệ 4.0; làm rõ cách thức phân phối lại thu nhập và kiểm soát độc quyền nền tảng.
• Về phương pháp luận: Cung cấp quy trình tích hợp khảo sát điều tra xã hội học kinh tế với phân tích kinh tế chính trị kinh điển, có thể tái lập trong các nghiên cứu về kinh tế nền tảng (gig economy) và tài chính số (fintech).
• Về thực tiễn doanh nghiệp: Khuyến nghị các sàn TMĐT chuyển dịch từ chiến lược cạnh tranh bằng giá ngắn hạn sang cạnh tranh bằng chất lượng dịch vụ, bảo vệ dữ liệu khách hàng và thiết lập cơ chế giải quyết khiếu nại tự động dựa trên hợp đồng thông minh.
• Về chính sách công và lộ trình thực thi:
  1. Hoàn thiện hành lang thể chế: Sửa đổi Nghị định 52/2013/NĐ-CP và Nghị định 85/2021/NĐ-CP, quy định rõ trách nhiệm liên đới của sàn TMĐT trong việc kiểm soát nguồn gốc hàng hóa và định danh người bán;
  2. Hiện đại hóa quản lý thuế số: Triển khai cổng thông tin điện tử dành riêng cho NCCNN khai và nộp thuế thay; kết nối cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư với mã số thuế và tài khoản ngân hàng số;
  3. Thiết lập cơ chế trọng tài số: Xây dựng hệ thống giải quyết tranh chấp trực tuyến (ODR - Online Dispute Resolution) quốc gia để bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng kịp thời với chi phí thấp.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn nhìn nhận 3 giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn dữ liệu và phạm vi không gian: Do nguồn lực có hạn, nghiên cứu định lượng khảo sát tại 3 tỉnh thành (Hà Nội, Thanh Hóa, Hòa Bình), chưa bao quát toàn diện khu vực phía Nam (đặc biệt là TP. Hồ Chí Minh - đầu tàu TMĐT cả nước) và khu vực miền Trung - Tây Nguyên.
• Giới hạn loại hình giao dịch: Tập trung chuyên sâu vào phân khúc B2C, chưa đi sâu giải phẫu toàn diện các mô hình đang phát triển mạnh mẽ như C2C trên mạng xã hội (Social Commerce) hay B2B đa quốc gia.
• Giới hạn công cụ định lượng nâng cao: Chủ yếu dựa trên thống kê mô tả, phân tích tương quan và bảng chéo; chưa áp dụng các mô hình cấu trúc tuyến tính phức tạp (PLS-SEM) hoặc mô hình hóa chuỗi thời gian để dự báo định lượng mức độ tổn thất phúc lợi xã hội.

Chương trình nghiên cứu tương lai mở rộng theo 4 hướng:

1. Đánh giá tác động của Trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ Chuỗi khối (Blockchain) trong việc tự động hóa giám sát chất lượng và chống gian lận thương mại;
2. Phân tích kinh tế chính trị về quyền sở hữu dữ liệu (Data Ownership) và chủ quyền số quốc gia trong TMĐT xuyên biên giới;
3. Nghiên cứu mô hình kinh tế tuần hoàn và TMĐT xanh (Green E-commerce);
4. Ứng dụng mô hình kinh tế lượng không gian (Spatial Econometrics) để đo lường mức độ lan tỏa LIKT giữa các vùng kinh tế.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Đặt nền móng cho phân ngành Kinh tế chính trị số tại Việt Nam; cung cấp tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các chương trình đào tạo sau đại học tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh và các viện nghiên cứu kinh tế hàng đầu.
• Tác động chuyển đổi ngành: Định hướng các sàn giao dịch TMĐT lớn (Shopee, Lazada, Tiki, Sendo, TikTok Shop) rà soát lại chính sách thu hút nhà bán hàng, minh bạch hóa biểu phí dịch vụ và đầu tư công nghệ bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
• Ảnh hưởng chính sách quốc gia: Cung cấp cơ sở khoa học và bằng chứng thực chứng phục vụ xây dựng Chiến lược quốc gia về phát triển kinh tế số và xã hội số đến năm 2025, định hướng đến năm 2030, hỗ trợ trực tiếp cho Bộ Công Thương và Tổng cục Thuế trong việc hoàn thiện chính sách quản trị thương mại kỹ thuật số.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Kế thừa khung lý thuyết tích hợp và bộ công cụ khảo sát 3 bên để phát triển các đề tài luận án chuyên sâu về kinh tế nền tảng số.
• Cơ quan Hoạch định Chính sách (Bộ Công Thương, Bộ Tài chính, Bộ KH&ĐT): Tiếp cận luận cứ thực chứng để ban hành các quy định pháp luật điều tiết hành vi của các sàn TMĐT độc quyền và giải pháp chống thất thu thuế.
• Cộng đồng Doanh nghiệp và Hiệp hội TMĐT (VECOM): Nắm bắt các rào cản và xung đột thực tế để tái cấu trúc chiến lược phân phối, nâng cao đạo đức kinh doanh và chỉ số tín nhiệm thương hiệu.
• Người tiêu dùng trực tuyến: Thụ hưởng môi trường mua sắm trực tuyến an toàn, minh bạch hơn khi các kiến nghị về bảo mật thông tin và cơ chế bảo vệ quyền lợi được thể chế hóa.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?
Luận án mở rộng lý luận kinh tế chính trị Mác - Lênin về phân phối và LIKT vào không gian kinh tế số, bằng cách chứng minh sự xuất hiện của "chủ thể nền tảng trung gian" làm biến đổi phương thức thực hiện lợi ích, tạo ra hình thái bóc lột địa tô kỹ thuật số (digital platform rent) thông qua phí dịch vụ và chiếm đoạt dữ liệu người dùng.

2. Điểm mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì?
So với các nghiên cứu đơn ngành luật học của Nguyễn Ngọc Anh (2022) hay kinh tế học mô tả của Trần Hữu Linh (2015), luận án đã kết hợp phương pháp luận trừu tượng hóa khoa học Mácxít với thiết kế khảo sát thực chứng 3 nhóm đối tượng (Doanh nghiệp, Người tiêu dùng, Chuyên gia QLNN) trên quy mô N = 709 tại 3 cấp độ phát triển kinh tế vùng miền, bảo đảm tính đại diện và kiểm chứng chéo cao.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực chứng là gì?
Dữ liệu chỉ ra nghịch lý: dù doanh thu TMĐT toàn ngành tăng trưởng bùng nổ trên 20%/năm, phần lớn sàn TMĐT trung gian quy mô lớn vẫn báo lỗ triền miên do cuộc đua giành thị phần, trong khi 85% nguồn thuế từ nền tảng số thất thu, tạo nên một bức tranh tăng trưởng nóng nhưng chứa đựng rủi ro bất ổn định thể chế và xung đột lợi ích sâu sắc giữa các chủ thể.

4. Quy trình lặp lại nghiên cứu (Replication Protocol) có được cung cấp đầy đủ không?
Hoàn toàn minh bạch. Luận án cung cấp chi tiết 3 bộ bảng hỏi khảo sát chuẩn hóa tại phần phụ lục, tiêu chí chọn mẫu phân tầng tại 3 địa phương, cơ cấu mẫu (800 phát ra, 749 thu về, 709 hợp lệ), danh mục các biến số nghiên cứu và quy trình làm sạch dữ liệu.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào?
Chương trình nghiên cứu tập trung vào 3 trọng tâm: (1) Quản trị kinh tế chính trị đối với AI và dữ liệu lớn trong phân phối của cải số; (2) Thể chế hóa thuế tối thiểu toàn cầu và chống chuyển giá của các tập đoàn công nghệ đa quốc gia; (3) Mô hình cân bằng tổng thể giữa tăng trưởng TMĐT và an sinh việc làm cho lao động phi chính thức trong chuỗi logistics số.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và phát triển hoàn chỉnh khung lý luận kinh tế chính trị về quan hệ lợi ích trong lĩnh vực TMĐT tại Việt Nam, phân định rõ 4 chủ thể và 3 mối quan hệ lợi ích nền tảng.
2. Thiết lập hệ thống tiêu chí khoa học toàn diện để đánh giá mức độ hài hòa quan hệ lợi ích trong nền kinh tế số trên 3 chiều kích: kinh tế, xã hội và thể chế.
3. Đưa ra bức tranh thực chứng đa chiều giai đoạn 2017 - 2022 với quy mô mẫu N = 709, vạch trần các xung đột lợi ích then chốt: 68% người tiêu dùng e ngại chất lượng hàng hóa, 52% lo sợ mất an toàn thông tin cá nhân, và ngành thuế thất thu ước tính 85% từ nền tảng số.
4. Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ đến năm 2030 với 5 quan điểm chỉ đạo và 2 nhóm giải pháp lớn (nhóm giải pháp quản lý nhà nước và nhóm giải pháp tự điều tiết của doanh nghiệp/người tiêu dùng), lấy việc hoàn thiện thể chế và số hóa quản trị làm đòn bẩy trung tâm.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật mới về kinh tế nền tảng số, chủ quyền dữ liệu và điều tiết độc quyền thuật toán trong kỷ nguyên số hóa toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu về quan hệ lợi ích trong lĩnh vực thương mại điện tử Chương 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn về quan hệ lợi ích trong lĩnh vực thương mại điện tử Chương 3: Thực trạng quan hệ lợi ích trong lĩnh vực thương mại điện tử ở Việt Nam Chương 4: Quan điểm và giải pháp đảm bảo hài hòa quan hệ lợi ích trong lĩnh vực thương mại điện tử ở Việt Nam 11 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ QUAN HỆ LỢI ÍCH TRONG LĨNH VỰC THƢƠNG MẠI ĐIỆN TỬ 1. CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 1. Nhóm các nghiên cứu liên quan đến lợi ích kinh tế và quan hệ lợi ích kinh tế Thứ nhất, nhóm các công trình nghiên cứu về lợi ích kinh tế Vấn đề lợi ích và LIKT đã được nhiều học giả trong và ngoài nước nghiên cứu. Các công trình tập trung về những vấn đề lý luận: khái niệm, bản chất, nội dung, vai trò động lực của lợi ích và LIKT trong đời sống xã hội.

Điển hình có thể kể đến một số công trình tiêu biểu: Tác giả Adam Smith (1997) trong cuốn sách “Của cải của các dân tộc” cho rằng hàng động của mỗi người xuất phát từ lợi ích riêng của bản thân họ, “mỗi người đều có lợi ích riêng” [3, tr.123] và “không phải vì lòng nhân từ, rộng lượng của người hàng thịt, người làm rượu bia hay người làm bánh mì mà chúng ta có một bữa ăn, mà vì sự quan tâm của họ lợi ích riêng của họ” [3, tr. Vì xuất phát từ tính vị kỷ của con người, trong quá trình theo đuổi lợi ích cá nhân của mình, việc thực hiện lợi ích của chủ thế này có thể mâu thuẫn với lợi ích của chủ thể khác, thậm chí mâu thuẫn với lợi ích của xã hội: “lợi ích của giới chủ không có mối liên hệ với lợi ích chung của toàn xã hội… vì họ luôn luôn chỉ nghĩ đến lợi ích của ngành kinh doanh riêng của họ hơn là nghĩ đến lợi ích chung của toàn xã hội… Người buôn bán trong một ngành thương mại hay công nghiệp riêng biệt lại có lợi ích đôi khi khác và thậm chí còn ngược lại với lợi ích của quần chúng nhân dân” [3, tr. Nhưng nhìn một cách tổng quát thì việc mọi người theo đuổi lợi ích riêng của mình sẽ giúp thúc đẩy sự phát triển của xã hội: “Khi theo đuổi lợi ích riêng, anh ta thực ra đã thúc đẩy lợi ích chung của toàn xã hội nhiều hơn là khi thực sự có ý định làm như vậy” [3, tr.460] “Từng cá nhân chỉ nghĩ đến lợi ích riêng của mình, nhưng một “bàn tay vô hình” lại dẫn dắt họ 12 thúc đẩy lợi ích chung” [3, tr. Có thể thấy đây là những quan điểm rất tiến bộ và thực tế của Adam Smith về vấn đề lợi ích.

Từ rất sớm, các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác đã nhận thức và chỉ ra bản chất, vai trò quan trọng của lợi ích và LIKT đối với sự vận động và phát triển của xã hội. Trong “Những cuộc tranh luận về tự do báo chí và về việc công bố các biên bản của hội nghị của đẳng cấp”, C.Mác (1995) chỉ ra rằng, “tất cả những gì mà con người đấu tranh để giành lấy đều dính liền với lợi ích của họ” [39, tr.Ăngghen cũng đã chỉ ra bản chất của lợi ích: “Những quan hệ kinh tế của một xã hội nhất định nào đó biểu hiện trước hết dưới hình thức lợi ích’’ [41, tr. Lợi ích đóng vai trò quan trọng như vậy là vì, trong tiến trình lịch sử “chính lợi ích là cái liên kết các thành viên của xã hội” [41, tr.183] lại với nhau và bởi, những “con người độc lập chỉ liên hệ với người khác thông qua cái nút là lợi ích” [41, tr.Ăngghen đã khẳng định: "xét đến cùng mọi cuộc cách mạng đều được tiến hành vì để giải phóng về LIKT" [38, tr. LIKT được coi là một trong những động lực cơ bản của sự tiến bộ xã hội nói chung, của phát triển kinh tế - xã hội và sản xuất kinh doanh nói riêng.

Bên cạnh đó, LIKT còn là cơ sở hình thành và thực hiện các lợi ích khác. Vai trò này được C.Ăngghen chỉ rõ trong những cuộc đấu tranh giai cấp: “Động lực của toàn bộ lịch sử hiện đại.chính là cuộc đấu tranh của ba giai cấp lớn đó và những xung đột về lợi ích của họ” và “…trước hết, vấn đề là ở những LIKT - để thỏa mãn những LIKT thì quyền lực chính trị chỉ được sử dụng làm một phương tiện đơn thuần” [40, tr. Trong các tác phẩm của mình V. Lênin (1981) tiếp tục nghiên cứu cụ thể vấn đề LIKT trong thời đại đế quốc chủ nghĩa và thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội, Lênin cho rằng cần phải thấy những lợi ích là khách quan khi nói: “Lợi ích thúc đẩy cuộc sống các dân tộc” [33, tr.82], đồng thời lợi ích là phạm trù có tính chất chủ thể - xác định, tức là bất kỳ một lợi ích nhất định nào cũng đều là cái vốn có của những chủ thể (những con người, những giai cấp,…) tương ứng.

13 Tác giả Đào Duy Tùng và các cộng sự (1982) trong cuốn sách “Bàn về LIKT” [80] cho rằng: LIKT là hình thức biểu hiện những quan hệ kinh tế, quan hệ giữa người và người trong sản xuất. Các tác giả cũng khẳng định vai trò, động lực quan trọng của LIKT trong các hoạt động kinh tế. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng phân tích mối quan hệ của ba LIKT: LIKT cá nhân, tập thể và xã hội, sự thống nhất căn bản và mối quan hệ hữu cơ, quyện vào nhau, thâm nhập vào nhau, giữa ba lợi ích đó. Các tác giả cũng thẳng thắn chỉ ra nguyên nhân dẫn đến sự trì trệ trong quản lý kinh tế của nhà nước trong giai đoạn này là chưa quan tâm đúng mức đến LIKT của mỗi cá nhân.

Vì vậy, các tác giả đã đề xuất cần quan tâm thích đáng đến lợi ích của cá nhân người lao động, làm cho lợi ích của người lao động được đáp ứng để họ hăng hái lao động. Nghiên cứu về những vấn đề lợi ích ở nước ta còn có tác giả Nguyễn Linh Khiếu (1999) với công trình “Lợi ích động lực phát triển xã hội”. Ông đã đưa ra những vấn đề lý luận về khái niệm, vị trí, vai trò của lợi ích. Ngoài ra, tác giả còn phân tích mối quan hệ biện chứng giữa lợi ích vật chất và lợi ích tinh thần, ông cho rằng: “các lợi ích vật chất đóng vai trò quyết định và là tiền đề, là cơ sở để thực hiện các lợi ích tinh thần.

Và thực hiện được các lợi ích tinh thần sẽ tạo ra những khả năng mới trong sự nảy sinh cũng như làm xuất hiện những phương thức thực hiện lợi ích vật chất mới" [30, tr. Nghiên cứu LIKT trong các lĩnh vực cụ thể tiêu biểu có luận án “LIKT trong thời kỳ quá độ các hình thức phát triển và thực hiện trong thành phần kinh tế xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam” (1988) của tác giả Chu Văn Cấp [9], hay luận án “LIKT của người lao động trong các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài trên địa bàn thành phố Hà Nội” (2015) của tác giả Nguyễn Thị Minh Loan [37]; luận án “LIKT của người lao động trong các doanh nghiệp tư nhân ở tỉnh Thừa Thiên Huế” (2018) của tác giả Phạm Thị Thương [72]. Các công trình đều thống nhất rằng LIKT có thể hiểu là lợi ích vật chất, nó phản ánh mục đích và động cơ khách quan của các chủ thể kinh tế khi tham gia vào các hoạt động kinh tế - xã hội. Các tác giả đều xác định LIKT có vai trò và tầm quan trọng to lớn đối với các hoạt động kinh tế của cá nhân trong xã hội, nó đóng vai trò là động lực thúc 14 đẩy sự phát triển của sản xuất xã hội.

LIKT là một phạm trù kinh tế khách quan, không tuỳ thuộc ở chỗ là con người có nhận thức được nó hay không, mà do địa vị của họ trong quan hệ sản xuất quyết định. Thứ hai, nhóm các công trình nghiên cứu về QHLI Trước hết, một số lý thuyết liên quan đến quan hệ lợi ích có thể kể đến: Lý thuyết các bên liên quan đã được đưa vào các ngành quản lý từ năm 1970 và dần dần được phát triển bởi Freeman (1984) kết hợp giữa trách nhiệm doanh nghiệp với một loạt các bên liên quan. Theo Freeman, bên liên quan của một doanh nghiệp là một nhóm người hay cá nhân bất kỳ có thể tác động lên hay bị tác động bởi kết quả và quá trình đạt mục tiêu của doanh nghiệp đó. Theo lý thuyết này, doanh nghiệp được xem xét như một chủ thể trong một tập thể lớn với nhiều thành phần.

Tác giả đã cho rằng, doanh nghiệp hoạt động không chỉ vì mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận cho cổ đông mà còn cần phải quan tâm, xem xét đến các bên có liên quan đến hoạt động của doanh nghiệp. Các bên liên quan của doanh nghiệp, gồm: trong nội bộ doanh nghiệp (người lao động, hội đồng quản trị, ban quản lý…); các bên liên quan có quan hệ đối tác (cổ đông, khách hàng, nhà tài trợ…); các tổ chức, cá nhân bên ngoài doanh nghiệp (chính phủ, các hiệp hội, cộng đồng…). Có thể thấy rằng, lý thuyết các bên liên quan là một sự mở rộng về trách nhiệm của doanh nghiệp nói chung và các doanh nghiệp TMĐT nói riêng, không chỉ quan tâm tới lợi ích của doanh nghiệp mình mà cần chú ý tới lợi ích của các chủ thể có liên quan khác [96]. Lý thuyết phụ thuộc nguồn lực dựa trên giả định là các nguồn lực có ảnh hưởng quan trọng đến quyết định và hành động của một công ty.

Mặt khác các nguồn lực này của công ty bị ảnh hưởng bởi môi trường bên ngoài và các công ty khác cũng mong muốn đạt được nguồn lực đó [110]. Do đó, các chiến lược của các công ty nhằm đạt được nguồn lực và sử dụng nguồn lực hiệu quả sẽ làm tăng sự phụ thuộc của công ty với môi trường bên ngoài. Ba yếu tố cơ bản trong sự phụ thuộc nguồn lực của các công ty đó là sự tập trung của nguồn lực, tính không chắc chắn của sự sẵn có của nguồn lực và sự 15 liên kết của các nguồn lực. Các công ty giảm sự phụ thuộc vào nguồn lực bên ngoài bằng cách gia tăng sức mạnh của tổ chức, tạo ra các nguồn lực sẵn có để giảm thiểu tính không chắc chắn của nguồn lực khan hiếm.