Luận án tiến sĩ nghiên cứu quan hệ kinh tế giữa Myanmar, Ấn Độ và Trung Quốc giai đoạn 1991-2016

Luận án tiến sĩ phân tích quan hệ kinh tế Myanmar với Ấn Độ và Trung Quốc giai đoạn 1991-2016, làm rõ tác động và xu hướng phát triển.

• Tác giả: Dương Thị Thúy Hiền
• Người hướng dẫn: PGS. Hoàng Văn Hiển
• Trường học: Đại học Huế
• Chuyên ngành: Lịch sử thế giới
• Đề tài: Quan hệ kinh tế của Myanmar với Ấn Độ và Trung Quốc (1991 - 2016)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Nguồn tư liệu
• 1.5. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
• 2. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. Tình hình nghiên cứu vấn đề ở Việt Nam
• 2.2. Tình hình nghiên cứu vấn đề ở nước ngoài
• 2.3. Nhận xét về các kết quả nghiên cứu và vấn đề đặt ra cho luận án
• 2.4. Tiểu kết chương 1
• 3. NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN QUAN HỆ KINH TẾ CỦA MYANMAR VỚI ẤN ĐỘ VÀ TRUNG QUỐC (1991 - 2016)
• 3.1. Từ cấp độ toàn cầu và khu vực
• 3.2. Những xu hướng phát triển mới của thế giới và khu vực sau Chiến tranh lạnh
• 3.3. Mỹ, EU và Nhật Bản điều chỉnh chính sách đối với Myanmar
• 3.4. Chính sách của ASEAN đối với Myanmar
• 3.5. Từ cấp độ quốc gia
• 3.6. Cơ sở lợi ích và lịch sử
• 3.7. Tình hình trong nước và chính sách kinh tế đối ngoại của Myanmar, Ấn Độ và Trung Quốc
• 3.8. Tiểu kết chương 2
• 4. TIẾN TRÌNH QUAN HỆ KINH TẾ CỦA MYANMAR VỚI ẤN ĐỘ VÀ TRUNG QUỐC TRÊN CÁC LĨNH VỰC CHỦ YẾU (1991 - 2016)
• 4.1. Trong giai đoạn 1991 - 2010
• 4.1.1. Lĩnh vực thương mại
• 4.1.2. Lĩnh vực đầu tư
• 4.2. Trong giai đoạn 2011 - 2016
• 4.2.1. Lĩnh vực thương mại
• 4.2.2. Lĩnh vực đầu tư
• 4.3. Tiểu kết chương 3
• 5. MỘT SỐ NHẬN XÉT VỀ QUAN HỆ KINH TẾ CỦA MYANMAR VỚI ẤN ĐỘ VÀ TRUNG QUỐC (1991 - 2016)
• 5.1. Những thành tựu và hạn chế cơ bản
• 5.1.1. Những thành tựu
• 5.1.2. Những hạn chế
• 5.2. Những tương đồng và khác biệt trong quan hệ
• 5.2.1. Những tương đồng
• 5.2.2. Những khác biệt
• 5.3. Tác động của quan hệ đối với mỗi nước và khu vực
• 5.3.1. Đối với mỗi nước
• 5.3.2. Đối với khu vực
• 5.4. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về quan hệ kinh tế Myanmar

Myanmar, với vị trí địa lý đặc biệt, đóng vai trò cầu nối giữa Ấn Độ và Trung Quốc. Quan hệ kinh tế Myanmar với hai quốc gia này đã trở thành một chủ đề quan trọng trong bối cảnh chính trị và kinh tế toàn cầu. Từ năm 1991 đến 2016, Myanmar đã trải qua nhiều biến động, từ chính quyền quân sự đến cải cách dân chủ. Những thay đổi này đã ảnh hưởng sâu sắc đến chính sách kinh tế của Myanmar, đặc biệt là trong việc phát triển quan hệ quốc tế Myanmar với Ấn Độ và Trung Quốc. Nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về tình hình kinh tế Myanmar mà còn cung cấp cái nhìn sâu sắc về cách mà Myanmar đã tận dụng các mối quan hệ này để phát triển kinh tế và chính trị.

1.1. Lịch sử quan hệ Myanmar Ấn Độ và Trung Quốc

Lịch sử quan hệ giữa Myanmar với Ấn Độ và Trung Quốc đã có từ lâu, nhưng giai đoạn 1991-2016 là thời điểm quan trọng. Myanmar đã phải đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm cả lệnh cấm vận từ phương Tây. Trong bối cảnh đó, hợp tác kinh tế Myanmar với Ấn Độ và Trung Quốc trở thành một chiến lược quan trọng để duy trì sự ổn định và phát triển. Chính sách kinh tế Ấn Độ và chính sách kinh tế Trung Quốc đã có những tác động lớn đến Myanmar, từ việc đầu tư đến thương mại. Sự cạnh tranh giữa hai nước này cũng đã tạo ra những cơ hội và thách thức cho Myanmar trong việc duy trì độc lập và phát triển kinh tế.

II. Các nhân tố tác động đến quan hệ kinh tế Myanmar

Nhiều nhân tố đã tác động đến quan hệ kinh tế Myanmar với Ấn Độ và Trung Quốc trong giai đoạn 1991-2016. Từ cấp độ toàn cầu, sự thay đổi trong chính sách của các cường quốc như Mỹ, EU và Nhật Bản đã tạo ra những ảnh hưởng lớn đến Myanmar. Chính sách kinh tế Trung Quốc và chính sách kinh tế Ấn Độ cũng đã được điều chỉnh để phù hợp với bối cảnh mới. Từ cấp độ quốc gia, tình hình chính trị nội bộ và các chính sách kinh tế đối ngoại của Myanmar đã quyết định hướng đi của quan hệ này. Việc Myanmar mở cửa và cải cách từ năm 2011 đã tạo điều kiện thuận lợi cho việc tăng cường hợp tác kinh tế Myanmar với hai nước láng giềng lớn.

2.1. Tác động từ chính sách quốc tế

Chính sách của các cường quốc như Mỹ và EU đã có tác động lớn đến quan hệ quốc tế Myanmar. Sự cấm vận và cô lập đã khiến Myanmar phải tìm kiếm các đối tác mới, trong đó Ấn Độ và Trung Quốc trở thành lựa chọn hàng đầu. Tác động kinh tế Ấn Độ và tác động kinh tế Trung Quốc đã giúp Myanmar duy trì sự ổn định trong bối cảnh khó khăn. Sự cạnh tranh giữa hai nước này cũng đã tạo ra những cơ hội cho Myanmar trong việc tối đa hóa lợi ích quốc gia.

III. Tiến trình quan hệ kinh tế Myanmar Ấn Độ và Trung Quốc

Tiến trình quan hệ kinh tế giữa Myanmar với Ấn Độ và Trung Quốc đã diễn ra qua hai giai đoạn chính: 1991-2010 và 2011-2016. Trong giai đoạn đầu, thương mại giữa Myanmar và Ấn Độ chủ yếu tập trung vào hàng hóa cơ bản, trong khi thương mại với Trung Quốc lại đa dạng hơn với nhiều mặt hàng khác nhau. Giai đoạn 2011-2016 chứng kiến sự gia tăng đầu tư từ cả hai nước, đặc biệt là trong lĩnh vực hạ tầng và năng lượng. Hợp tác kinh tế Myanmar với Ấn Độ và Trung Quốc đã không chỉ giúp Myanmar phát triển kinh tế mà còn tạo ra những cơ hội mới cho các nhà đầu tư nước ngoài.

3.1. Thương mại và đầu tư

Thương mại giữa Myanmar và Ấn Độ đã tăng trưởng mạnh mẽ trong giai đoạn 2011-2016, với nhiều sản phẩm xuất khẩu chủ yếu là nông sản và hàng tiêu dùng. Trong khi đó, thương mại giữa Myanmar và Trung Quốc chủ yếu tập trung vào hàng hóa công nghiệp và nguyên liệu thô. Đầu tư từ Trung Quốc vào Myanmar cũng gia tăng đáng kể, đặc biệt trong lĩnh vực năng lượng và hạ tầng. Sự gia tăng này không chỉ giúp Myanmar cải thiện cơ sở hạ tầng mà còn tạo ra nhiều cơ hội việc làm cho người dân địa phương.

IV. Đánh giá quan hệ kinh tế Myanmar với Ấn Độ và Trung Quốc

Đánh giá tổng thể về quan hệ kinh tế Myanmar với Ấn Độ và Trung Quốc cho thấy nhiều thành tựu đáng kể, nhưng cũng không thiếu những hạn chế. Myanmar đã thành công trong việc thu hút đầu tư và tăng cường thương mại với hai nước này. Tuy nhiên, sự phụ thuộc vào một trong hai nước có thể dẫn đến những rủi ro về chính trị và kinh tế. Việc duy trì độc lập kinh tế Myanmar trong bối cảnh cạnh tranh giữa Ấn Độ và Trung Quốc là một thách thức lớn. Myanmar cần có những chính sách hợp lý để cân bằng lợi ích từ cả hai phía.

4.1. Thành tựu và hạn chế

Myanmar đã đạt được nhiều thành tựu trong việc phát triển quan hệ kinh tế với Ấn Độ và Trung Quốc, như tăng trưởng thương mại và đầu tư. Tuy nhiên, những hạn chế như sự phụ thuộc vào nguồn vốn và công nghệ từ Trung Quốc cũng cần được xem xét. Myanmar cần phải xây dựng một chiến lược phát triển bền vững hơn, nhằm giảm thiểu rủi ro và tối đa hóa lợi ích từ các mối quan hệ này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Nghiên cứu về Myanmar đã, đang và có lẽ sẽ tiếp tục nhận được nhiều sự quan tâm của các học giả trong và ngoài nước bởi sự phát triển khá đặc thù của Myanmar trong suốt tiến trình lịch sử cũng như trong bối cảnh chung của khu vực Đông Nam Á (ĐNA). Đã có nhiều công trình khoa học nghiên cứu về các vấn đề đối nội, đối ngoại của Myanmar nói chung và quan hệ kinh tế đối ngoại của nước này nói riêng. Trong phạm vi những công trình và tài liệu mà chúng tôi tiếp cận được, chúng tôi tổng quan về vấn đề này với những nội dung cụ thể như sau: 1.

Tình hình nghiên cứu vấn đề ở Việt Nam Những năm gần đây, nghiên cứu về Myanmar và các mối quan hệ quốc tế của quốc gia này thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu Việt Nam. Điều đó được phản ánh qua các công trình nghiên cứu mang tính tổng quát, các công trình chuyên khảo và tham khảo, các luận án và các bài viết đăng trên nhiều tạp chí khoa học chuyên ngành. Chúng tôi khái quát tình hình nghiên cứu vấn đề ở trong nước thành hai nhóm lớn như sau: Nhóm thứ nhất: Các công trình nghiên cứu về tình hình nội tại và chính sách đối ngoại của Myanmar, Ấn Độ, Trung Quốc trong đó có nội dung liên quan đến quan hệ kinh tế của Myanmar với Ấn Độ và Trung Quốc Về Myanmar, có thể kể ra các công trình tiêu biểu như: Myanmar - Lịch sử và hiện tại (2011) của Chu Công Phùng; Myanmar: Cuộc cải cách vẫn đang tiếp diễn (2013) của Nguyễn Duy Dũng; Biến đổi chính trị, kinh tế ở Myanmar từ 2011 đến nay: Bối cảnh, nội dung và tác động (2015) của Võ Xuân Vinh. Các tác giả đã phác họa một bức tranh khá rõ nét về Myanmar, nhất là trong trong giai đoạn nước này có những biến chuyển trọng đại để thực hiện công cuộc cải cách trên nhiều lĩnh vực.

Đặc biệt, tác giả Võ Xuân Vinh đã làm rõ những nội dung về sự biến đổi của Myanmar khi nước này thực hiện cải cách, nhất là trên lĩnh vực kinh tế. Bên cạnh đó, luận án tiến sĩ Lịch sử thế giới Sự phát triển chính trị của Myanmar (từ 1988 đến 2016) của Văn Trung Hiếu (2019), Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Thành phố Hồ Chí Minh đã làm rõ quá trình chuyển biến nền chính trị của Myanmar 8 từ chế độ độc tài quân sự đến chế độ dân chủ. Trên cơ sở đó, luận án rút ra những nguyên nhân, lý giải bản chất của quá trình phát triển chính trị ở Myanmar; thuận lợi và khó khăn tác động đến cuộc cải cách cũng như những điều chỉnh trong chính sách đối ngoại giữa Myanmar với các nước lớn và ASEAN. Ngoài ra, nhiều bài viết trên các tạp chí chuyên ngành trong nước như Tạp chí Nghiên cứu ĐNA, Tạp chí Nghiên cứu Quốc tế, Tạp chí Quan hệ quốc phòng… cũng đã bàn về một số vấn đề cụ thể của Myanmar.

Về Ấn Độ, có thể kể đến các công trình như: Sự điều chỉnh chính sách đối ngoại của Cộng hòa Ấn Độ từ 1991 đến 2000 (2002) của Trần Thị Lý; Hướng về phía Đông - Một chiến lược lớn của Ấn Độ (2015) của Nguyễn Trường Sơn; Ấn Độ với ĐNA trong bối cảnh quốc tế mới (2016) do Trần Nam Tiến chủ biên… Điểm chung của những công trình này là tập trung phân tích những điều chỉnh và những nội dung cơ bản trong chính sách đối ngoại của Ấn Độ sau Chiến tranh lạnh cũng như ưu tiên đối ngoại mới của Ấn Độ trước những biến chuyển mới của tình hình thế giới và khu vực. Ngoài ra còn có Những vấn đề kinh tế - chính trị cơ bản của Ấn Độ thập niên đầu thế kỉ XXI và dự báo xu hướng đến năm 2020 (2013) do Ngô Xuân Bình (cb) và một số bài viết về Ấn Độ trên các tạp chí chuyên ngành như: Tạp chí Nghiên cứu ĐNA; Tạp chí Những vấn đề kinh tế và chính trị thế giới; Tạp chí Nghiên cứu Ấn Độ và Châu Á… Về Trung Quốc, các công trình nghiên cứu cũng khá phong phú gồm: Quan hệ kinh tế đối ngoại Trung Quốc thời kỳ mở cửa (1996) do Nguyễn Minh Hằng chủ biên (cb); Điều chỉnh một số chính sách kinh tế ở Trung Quốc (giai đoạn 1992 - 2010) (2004) do Nguyễn Kim Bảo (cb); Trung Quốc những năm đầu thế kỷ XXI (2008) do Đỗ Tiến Sâm và M.Titarenko (đồng cb); Ngoại giao Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa hai mươi năm đầu thế kỷ XXI (2011) của Lê Văn Mỹ; Những vấn đề kinh tế xã hội nổi bật của Trung Quốc trong 10 năm đầu thế kỷ XXI và triển vọng đến năm 2020 (2012) của Hoàng Thế Anh… đã làm nổi bật nhiều vấn đề về tình hình kinh tế - xã hội (KT - XH) cũng như chính sách đối ngoại của Trung Quốc, trong đó có chính sách với các nước láng giềng ĐNA. Bên cạnh đó, liên quan đến những nghiên cứu tổng thể về Trung Quốc cũng còn một loạt các bài viết trên Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc; Tạp chí Nghiên cứu Quốc tế; Tạp chí Nghiên cứu 9 Đông Bắc Á; Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam… Đáng chú ý, nghiên cứu về chính sách của Trung Quốc đối với Myanmar đã có một số công trình nghiên cứu. Tiêu biểu nhất trong số đó là luận án tiến sĩ Quan hệ quốc tế Chính sách của Trung Quốc đối với Myanmar từ sau Chiến tranh lạnh đến 2015 (2016) của Nguyễn Khánh Nguyên Sơn, Học viện Ngoại giao.

Đây là công trình đầu tiên khảo cứu một cách quy mô và đầy đủ nhất về chính sách Myanmar của Trung Quốc, từ nền tảng hình thành đến nội dung chính sách, cũng như những tác động từ chính sách này đối với mỗi chủ thể và khu vực. Tuy nhiên, do luận án tập trung vào phân tích chính sách Myanmar của Trung Quốc nên các nội dung liên quan đến quan hệ kinh tế còn ở mức độ vừa phải. Ngoài ra, về chính sách của Trung Quốc đối với Myanmar còn có: “Myanmar trong chính sách của Trung Quốc thập niên cuối thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI” (2012) của Hoàng Thị Minh Hoa, Phạm Văn Mười, Tạp chí Nghiên cứu Ấn Độ và Châu Á; “Cạnh tranh chiến lược của Mỹ, Trung Quốc, Ấn Độ ở Myanmar: Thực trạng và triển vọng” (2012) của Trần Khánh, Tạp chí Nghiên cứu quốc tế… Đặc biệt, có hai công trình nghiên cứu về cả Ấn Độ và Trung Quốc trong mối quan hệ đối sánh, đó là: Nghiên cứu so sánh tăng trưởng kinh tế của Trung Quốc và Ấn Độ (2008) và Trung Quốc và Ấn Độ trỗi dậy: Tác động và đối sách của các nước Đông Á (2013) đều do Phạm Quốc Thái chủ biên. Các tác giả đã đưa ra những nhận định, đánh giá sâu sắc về sự phát triển kinh tế của Trung Quốc và Ấn Độ cũng như những tác động của sự phát triển này đến các nước trong khu vực.

Nhóm thứ hai: Các công trình nghiên cứu về quan hệ của Ấn Độ, Trung Quốc với Myanmar trên các lĩnh vực nói chung và quan hệ kinh tế nói riêng Trong nhóm này, đáng chú ý nhất là luận án tiến sĩ Lịch sử Quan hệ Ấn Độ - Myanmar (1962 - 2011) của Nguyễn Tuấn Bình (2017), Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế. Tại Việt Nam hiện nay, đây là công trình khảo cứu một cách quy mô và đầy đủ nhất về quan hệ Ấn Độ - Myanmar giai đoạn 1962 - 2011. Công trình này đã tái hiện một bức tranh toàn cảnh có tính hệ thống, khách quan, khoa học về lịch sử quan hệ giữa hai nước trên nhiều lĩnh vực, trong đó có lĩnh vực kinh tế. Tuy nhiên, do thời gian nghiên cứu của luận án đến năm 2011 nên quan hệ kinh tế giữa hai nước giai đoạn sau năm 2011 chưa được khai thác.

Để đảm bảo tính lôgic và tính 10 chuyên sâu trong việc tái hiện quan hệ kinh tế của Myanmar với Ấn Độ giai đoạn 1991 - 2016, việc tham khảo và kế thừa có chọn lọc những kết quả của công trình nói trên là rất cần thiết đối với tác giả luận án. Qua tra cứu, chúng tôi thấy, tại Việt Nam, nghiên cứu về các lĩnh vực cụ thể trong quan hệ của Myanmar với các đối tác chưa thực sự được khai thác đúng mức và đầu tư chuyên sâu. Nghiên cứu trực tiếp về quan hệ kinh tế Ấn Độ - Myanmar mới chỉ có một số ít công trình và chủ yếu là các bài viết đăng trên Tạp chí Nghiên cứu ĐNA như: “Quan hệ Ấn Độ - Myanmar trong lĩnh vực dầu khí những năm đầu thế kỷ XXI” (2016) của Nguyễn Tuấn Bình; “Quan hệ thương mại và đầu tư giữa Ấn Độ và Myanmar từ năm 2010 đến 2015” (2016) của Lê Thế Cường, Phan Thị Châu. Nhìn chung, các công trình nghiên cứu ở trong nước đã mô tả tương đối cụ thể về tiến trình quan hệ song phương nhưng chủ yếu là giữa Ấn Độ, Trung Quốc với Myanmar trên một số lĩnh vực (còn chiều ngược lại của Myanmar với hai nước này rất hiếm).

Bởi vậy, quá trình khảo cứu tư liệu cho thấy, quan hệ kinh tế của Myanmar với Ấn Độ và Trung Quốc giai đoạn 1991 - 2016 còn khá khiêm tốn, chưa được đầu tư nghiên cứu kỹ lưỡng, chưa nêu bật được các thành tựu, hạn chế; các tương đồng, khác biệt giữa quan hệ kinh tế Myanmar - Ấn Độ và Myanmar - Trung Quốc; các tác động nhiều chiều từ hai mối quan hệ này đến bản thân mỗi chủ thể và khu vực. Tình hình nghiên cứu vấn đề ở nước ngoài So với tình hình nghiên cứu vấn đề này ở trong nước, tình hình nghiên cứu ở nước ngoài phong phú hơn nhiều. Sở dĩ, Myanmar được các học giả quốc tế quan tâm nghiên cứu là do vị trí địa - chiến lược của Myanmar, tính chất đặc thù của chính quyền quân sự Myanmar và mối quan hệ chặt chẽ của Myanmar với Trung Quốc cũng như ảnh hưởng mạnh mẽ của Trung Quốc tại Myanmar. Trên cơ sở khảo cứu và tập hợp các nguồn tài liệu nước ngoài có được (chủ yếu là tiếng Anh), chúng tôi cũng chia thành hai nhóm lớn như sau: Nhóm thứ nhất: Các công trình nghiên cứu về tình hình nội tại và chính sách đối ngoại của Myanmar, Ấn Độ, Trung Quốc trong đó có nội dung liên quan đến quan hệ kinh tế của Myanmar với Ấn Độ và Trung Quốc Về Myanmar Hầu hết các công trình đều tập trung trình bày tình hình kinh tế, chính trị, xã 11 hội của Myanmar và những biến chuyển trên chính trường Myanmar, trong đó có một số công trình có nội dung liên quan ở mức độ nhất định đến đề tài luận án.