Tổng quan về luận án

Nghiên cứu "Quan hệ kinh tế của Myanmar với Ấn Độ và Trung Quốc (1991 - 2016)" của nghiên cứu sinh Dương Thị Thúy Hiền (chuyên ngành Lịch sử thế giới, mã số 9229011, Trường Đại học Khoa học - Đại học Huế, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Hoàng Văn Hiển và PGS. Hoàng Thị Minh Hoa) là công trình sử học - kinh tế chính trị tiên phong trong việc tái hiện toàn diện, có hệ thống tiến trình tương tác kinh tế song phương và đa phương giữa Myanmar với hai cường quốc láng giềng châu Á. Đặt trong bối cảnh trật tự thế giới tái định hình sau Chiến tranh Lạnh và những biến động nội tại sâu sắc của Myanmar (từ giai đoạn chính quyền quân sự SLORC/SPDC cầm quyền, chịu cấm vận ngặt nghèo của phương Tây đến tiến trình cải cách dân chủ, mở cửa kinh tế từ năm 2011 dưới thời Tổng thống Thein Sein), luận án giải mã tính chất quyết định của nhân tố kinh tế đối ngoại đối với sự sinh tồn chế độ, phục hồi kinh tế và bảo đảm tự chủ chiến lược của Myanmar.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được xác định rõ: Trước đây, các học giả quốc tế và Việt Nam chủ yếu tiếp cận đơn tuyến từ góc độ chiến lược của Trung Quốc (như Robert Sutter, 2012; Poon Kim Shee, 2002; Nguyễn Khánh Nguyên Sơn, 2016) hoặc từ phía Ấn Độ (như J. Dixit, 2014; Nguyễn Tuấn Bình, 2017), đồng thời thường phân tách rời rạc các giai đoạn trước và sau cải cách 2011. Chưa có công trình sử học độc lập nào tại Việt Nam thực hiện phân tích đối sánh (comparative analysis) đa chiều, xuyên suốt 25 năm (1991 - 2016) trên cả hai trụ cột thương mại hàng hóa và đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), đồng thời kiểm chứng vị thế chủ động của Myanmar trong cấu trúc tam giác quyền lực.

Hệ thống câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu được thiết lập cụ thể:

  • Câu hỏi 1 (RQ1): Quan hệ kinh tế với Ấn Độ và Trung Quốc đóng vai trò như thế nào trong việc giúp chính quyền quân sự Myanmar vượt qua các lệnh bao vây, cấm vận và duy trì sự tồn tại cầm quyền?
  • Câu hỏi 2 (RQ2): Động lực địa - kinh tế và địa - chính trị nào thúc đẩy New Delhi và Bắc Kinh cạnh tranh quyết liệt tại Myanmar trong giai đoạn 1991 - 2016?
  • Câu hỏi 3 (RQ3): Sự chuyển đổi thể chế chính trị và cải cách kinh tế tại Myanmar từ năm 2011 đã tái cấu trúc cán cân quan hệ kinh tế với Ấn Độ và Trung Quốc như thế nào?
  • Giả thuyết 1 (H1): Myanmar không thụ động trở thành "con tốt chiến lược" hay "quốc gia vệ tinh" đơn thuần mà đã chủ động vận dụng đòn bẩy chiến lược từ sự cạnh tranh Trung - Ấn nhằm tối đa hóa lợi ích kinh tế - an ninh quốc gia.
  • Giả thuyết 2 (H2): Tính chất bất đối xứng trong quan hệ kinh tế Myanmar - Trung Quốc vượt trội hơn hẳn so với quan hệ Myanmar - Ấn Độ, tạo ra sự phụ thuộc cấu trúc sâu sắc nhưng đồng thời thúc đẩy nhu cầu đa dạng hóa đối tác sau năm 2011.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp Lý thuyết Chủ nghĩa Hiện thực (Realism - Kenneth Waltz, Hans Morgenthau), Lý thuyết Sự phụ thuộc lẫn nhau phức hợp (Complex Interdependence - Robert Keohane, Joseph Nye), Lý thuyết Tam giác chiến lược (Strategic Triangle Theory - Lowell Dittmer) và Lý thuyết Trung tâm - Ngoại vi (Core-Periphery Structure - Immanuel Wallerstein). Luận án xác lập phạm vi không gian trọng tâm gồm ba chủ thể Myanmar, Ấn Độ, Trung Quốc (mở rộng đối chiếu với ASEAN, Mỹ, EU, Nhật Bản); phạm vi thời gian từ năm 1991 (kết thúc Chiến tranh Lạnh) đến năm 2016 (kết thúc nhiệm kỳ chính phủ Thein Sein và năm tài chính 2015 của Myanmar), phân kỳ qua hai giai đoạn bản lề: 1991 - 2010 và 2011 - 2016. Dữ liệu khảo cứu dựa trên nguồn thống kê chính thức từ Tổng cục Quản lý Đầu tư và Doanh nghiệp Myanmar (DICA), Bộ Kế hoạch và Tài chính Myanmar, UNCTAD, Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) và các cơ quan ngoại giao liên quan.

Literature Review và Positioning

Khảo cứu tổng quan tài liệu quốc tế và trong nước cho thấy ba luồng nghiên cứu học thuật chính:

Luồng thứ nhất tập trung vào quan hệ Myanmar - Trung Quốc và sự phụ thuộc chiến lược. Monique Skidmore & Trevor Wilson (2008) trong Dictatorship, Disorder and Decline in Myanmar và Poon Kim Shee (2002) chỉ ra rằng nền kinh tế Myanmar bị phụ thuộc nặng nề vào Trung Quốc, xem Myanmar như một "trục kinh tế" và "lối thoát" ra biển cho các tỉnh nội địa Tây Nam Trung Quốc như Vân Nam, Tứ Xuyên. Maung Aung Myoe (2007, 2011) trong Sino-Myanmar Economic Relations Since 1988 và In the Name of Pauk-Phaw đã khái quát mối quan hệ này mang đặc trưng "trung tâm - ngoại vi", trong đó Trung Quốc đóng vai trò nguồn cung tài chính, vũ khí và thị trường xuất nhập khẩu tối thượng. Toshihiro Kudo (2007) nhận định thương mại biên giới với Trung Quốc chính là "đường dây nóng" duy trì sự sống còn của chế độ quân sự Yangon. Ngược lại, Yun Sun (2012, 2013) phân tích sự thất bại và "phán đoán sai lầm chiến lược" của Bắc Kinh sau khi Myanmar cải cách năm 2011, dẫn đến việc đình chỉ dự án thủy điện Myitsone trị giá 3,6 tỷ USD.

Luồng thứ hai khảo sát chính sách Hướng Đông và can dự kinh tế của Ấn Độ đối với Myanmar. J. Dixit (2014) trong India's Foreign Policy and Its Neighbours, Marie Lall (2008), và Ram Upendra Das (2016) tập trung vào vai trò cầu nối của Myanmar đối với an ninh khu vực Đông Bắc Ấn Độ và hành lang mở rộng vào ASEAN qua các khuôn khổ BCIM, BIMSTEC và Dự án Giao thông Vận tải Đa phương thức Kaladan. Các công trình của Yogendra Singh (2007) và Azman Ayob (2016) làm nổi bật sự chuyển dịch chính sách của Ấn Độ từ "chủ nghĩa lý tưởng" (Idealpolitik) sang "chủ nghĩa hiện thực" (Realpolitik) nhằm kiềm chế sự hiện diện của Bắc Kinh tại Vịnh Bengal.

Luồng thứ ba tại Việt Nam với các công trình của Chu Công Phùng (2011), Võ Xuân Vinh (2015), Nguyễn Khánh Nguyên Sơn (2016), và Nguyễn Tuấn Bình (2017) đã bước đầu phác họa chính sách đối ngoại của Myanmar hoặc quan hệ song phương riêng rẽ giữa Việt Nam - Myanmar, Ấn Độ - Myanmar, Trung Quốc - Myanmar.

         Quan hệ Kinh tế                      Quan hệ Kinh tế
        (Thương mại, FDI,                    (Thương mại, FDI,
        Hạ tầng, Năng lượng)                 Hành lang Đông Bắc)
                              Cân bằng Ảnh hưởng

Tranh luận học thuật cốt lõi tồn tại giữa hai quan điểm đối lập: Một bên coi Myanmar hoàn toàn bị động, rơi vào quỹ đạo khống chế của Trung Quốc ("chuỗi ngọc trai" bao vây Ấn Độ); bên kia nhận định Myanmar đã khéo léo triển khai chính sách cân bằng quyền lực mềm (soft balancing) và phòng ngừa rủi ro (hedging). Luận án định vị khoảng trống và vượt lên các nghiên cứu đi trước thông qua việc: (1) Khảo sát đồng thời cả Ấn Độ và Trung Quốc trên cùng một trục thời gian 1991 - 2016; (2) Lấy lợi ích quốc gia - dân tộc và góc nhìn nội tại của Myanmar làm trung tâm phân tích; (3) Cung cấp bức tranh đối sánh lượng hóa về hiệu quả thương mại hàng hóa và cơ cấu FDI thực chất.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án bổ sung và mở rộng các luận điểm nền tảng của Chủ nghĩa Hiện thực Cấu trúc (Kenneth Waltz) và Lý thuyết Tam giác Quan hệ (Lowell Dittmer) khi áp dụng vào một quốc gia tầm trung/nhỏ có vị trí địa lý đắc địa nằm giữa hai cường quốc hạt nhân đang trỗi dậy. Công trình chứng minh rằng trong điều kiện bị cấm vận đơn phương bởi các siêu cường phương Tây, sự bất đối xứng về quy mô quyền lực không đồng nghĩa với việc quốc gia nhỏ mất hoàn toàn quyền tự quyết. Bằng việc tận dụng vị thế địa - chiến lược (tiếp giáp 2.185 km biên giới với Trung Quốc và 1.643 km với Ấn Độ, sở hữu 1.930 km bờ biển Vịnh Bengal), Myanmar đã thiết lập thế "mặc cả chiến lược" (strategic bargaining), chuyển hóa sự cạnh tranh ảnh hưởng giữa New Delhi và Bắc Kinh thành lợi ích kinh tế và không gian sinh tồn chính trị.

Mô hình mệnh đề lý thuyết được kiểm chứng:

  • Mệnh đề 1 (P1): Mức độ cạnh tranh quyền lực giữa hai nước lớn tại một địa bàn chiến lược tỷ lệ thuận với khả năng tối đa hóa giá trị mặc cả kinh tế của quốc gia sở tại.
  • Mệnh đề 2 (P2): Khi một quốc gia chuyển dịch từ nền kinh tế khép kín/bị bao vây sang mở cửa đa phương hóa, cơ cấu quan hệ kinh tế chuyển từ "phụ thuộc bất đối xứng tuyệt đối" sang mô hình "phòng ngừa rủi ro đa tầng" (multi-tiered hedging).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành ba trụ cột: Địa - chính trị & Địa - kinh tế (Geopolitics & Geoeconomics), Kinh tế quốc tế (thương mại hàng hóa, luồng vốn FDI, cán cân thanh toán) và Phân tích tiến trình lịch sử (Historical-Process Tracing).

Điều kiện biên (boundary conditions) được xác định chuẩn xác: Khung phân tích giới hạn trong trao đổi thương mại hàng hóa chính thức và dòng vốn FDI được cấp phép bởi chính phủ Myanmar; không bao gồm thương mại phi chính thức/buôn lậu qua biên giới chưa được thống kê, loại trừ số liệu từ Hong Kong, Ma Cao, Đài Loan khi đánh giá Trung Quốc đại lục.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận hành trên nền tảng triết học Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Chủ nghĩa duy vật lịch sử, kết hợp lập trường Thực chứng khoa học (Scientific Positivism) trong đo lường dữ liệu kinh tế và Chủ nghĩa Hiện thực Phê phán (Critical Realism) trong lý giải các xung lực địa chính trị ngầm định. Nghiên cứu sử dụng thiết kế hỗn hợp định tính kết hợp định lượng (mixed-methods design):

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý tư liệu tuân thủ chuẩn mực kiểm định chéo (triangulation):

  • Nguồn sơ cấp: Văn bản pháp quy, báo cáo thường niên của Bộ Thương mại, Bộ Ngoại giao, Bộ Kế hoạch và Tài chính Myanmar; thỏa thuận song phương với Bộ Ngoại giao Trung Quốc, Bộ Phát triển Vùng Đông Bắc Ấn Độ.
  • Nguồn thứ cấp chuẩn hóa: Cơ sở dữ liệu quốc tế từ UNCTADstat, Ngân hàng Thế giới (World Bank), Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB), Ban Thư ký ASEAN, BP Statistical Review of World Energy.
  • Phương pháp xử lý sai lệch số liệu: Luận án giải quyết triệt để vấn đề "độ vênh thống kê" (statistical discrepancy) giữa số liệu hải quan Myanmar và số liệu từ Ấn Độ/Trung Quốc bằng cách lấy số liệu chính thức theo năm tài chính của Myanmar (bắt đầu từ ngày 01/4 đến 31/3 năm sau) làm trục quy chiếu gốc, đồng thời đưa toàn bộ hệ thống số liệu đối ứng của đối tác vào phần Phụ lục để so sánh, kiểm chứng độ tin cậy.

Data và phân tích

Dữ liệu được xử lý qua các công cụ phân tích thống kê mô tả, biểu đồ hóa xu hướng chuỗi thời gian 25 năm và phân tích ma trận đối sánh địa kinh tế:

  • Mẫu quan sát: Toàn bộ 25 năm tài chính (1991 - 2016) trên 2 chỉ số trụ cột: Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa song phương và Tổng vốn FDI đăng ký lũy kế theo ngành/đối tác.
  • Kiểm tra tính vững (robustness checks): Đối chiếu chéo giữa dòng vốn FDI đăng ký tại DICA với dòng vốn giải ngân thực tế được báo cáo qua các dự án BOT năng lượng lớn (như dự án mỏ khí Yadana, Yetagun, đường ống khí Shwe, đập Myitsone, dự án cảng Kyaukphyu).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Thứ nhất, khẳng định quan hệ kinh tế với Trung Quốc và Ấn Độ là "chiếc phao cứu sinh" giúp chính quyền quân sự Myanmar vô hiệu hóa thế bao vây cấm vận của phương Tây. Lệnh cấm vận năm 2003 của Mỹ ("Dự luật Tự do và Dân chủ Myanmar") đã giáng đòn chí mạng vào ngành dệt may nước này, khiến ít nhất 80.000 lao động mất việc làm. Trong hoàn cảnh đó, thương mại và đầu tư từ Trung Quốc, cùng với việc Bắc Kinh hai lần sử dụng quyền phủ quyết tại Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc năm 2007, đã trực tiếp cứu nền kinh tế Myanmar khỏi bờ vực sụp đổ và củng cố vững chắc quyền lực kiểm soát nội bộ của giới quân sự.

Thứ hai, phát hiện sự chênh lệch mang tính cấu trúc sâu sắc giữa tương tác kinh tế Myanmar - Trung Quốc và Myanmar - Ấn Độ.

  • Về thương mại: Trung Quốc nhanh chóng trở thành đối tác thương mại lớn nhất nhưng Myanmar chịu thâm hụt thương mại kéo dài nghiêm trọng; hàng tiêu dùng Trung Quốc tràn ngập thị trường giúp giải quyết khan hiếm nhu yếu phẩm nhưng chèn ép sản xuất nội địa. Ngược lại, thương mại với Ấn Độ có quy mô khiêm tốn hơn nhiều nhưng Myanmar luôn được hưởng thặng dư thương mại bền vững nhờ xuất khẩu nông sản, đậu đỗ và gỗ.
  • Về đầu tư (FDI): Dòng vốn FDI từ Trung Quốc mang tính áp đảo tuyệt đối, tập trung vào các đại dự án chiến lược khai thác tài nguyên và năng lượng quy mô hàng tỷ USD (như dự án đường ống dẫn dầu và khí đốt song song từ Kyaukphyu đến Côn Minh, dự án thủy điện Myitsone, mỏ đồng Monywa). Trong khi đó, FDI từ Ấn Độ vào Myanmar diễn ra chậm chạp, phân tán và quy mô vốn nhỏ, chủ yếu giải ngân qua các công ty nhà nước như GAIL và ONGC Videsh Limited (OVL) trong lĩnh vực thăm dò dầu khí ngoài khơi.

Thứ ba, làm rõ động cơ địa - năng lượng mang tính sống còn của hai cường quốc tại Myanmar. Với trữ lượng khí đốt tự nhiên đã được kiểm chứng đạt 0,5 nghìn tỷ m3 (chiếm 0,3% trữ lượng toàn cầu) và sản lượng khai thác 19,6 tỷ m3/năm cùng 3,2 tỷ thùng dầu thô dự trữ (năm 2015), Myanmar trở thành mắt xích cốt lõi giải tỏa "thế tiến thoái lưỡng nan Malacca" (Malacca Dilemma) của Trung Quốc và "thế tiến thoái lưỡng nan Hormuz" của Ấn Độ. Việc Trung Quốc xây dựng tuyến đường ống dẫn dầu công suất 22 triệu tấn/năm và đường ống khí 12 tỷ m3/năm từ Vịnh Bengal xuyên qua Myanmar sang Vân Nam giúp rút ngắn hàng ngàn hải lý và bảo đảm an ninh năng lượng đường bộ.

Thứ tư, minh chứng năng lực thực thi quyền tự chủ và "mặc cả chiến lược" của Myanmar đối với hai nước lớn. Dữ liệu chỉ ra một hiện tượng thực nghiệm tiêu biểu: Trong khi Ấn Độ đã tiến rất gần đến thỏa thuận nhập khẩu khí đốt từ các mỏ A-1 và A-3 ngoài khơi bang Rakhine, chính quyền Myanmar đã quyết định chuyển hướng, trao quyền độc quyền mua khí đốt cho Tập đoàn Dầu khí Quốc gia Trung Quốc (CNPC). Quyết định này xuất phát từ việc Trung Quốc trả giá cao hơn, sẵn sàng cung cấp khoản vay ưu đãi 83 triệu USD và chấp thuận cam kết đầu tư hạ tầng đồng bộ. Tương tự, việc chính quyền Thein Sein đơn phương đình chỉ dự án thủy điện Myitsone năm 2011 trước làn sóng phản đối của dư luận xã hội đã chứng minh Myanmar sẵn sàng tái lập ranh giới ảnh hưởng với Bắc Kinh khi tiến trình dân chủ hóa mở ra nhiều lựa chọn đối ngoại mới.

Implications đa chiều

  • Về mặt học thuật: Cung cấp khung nghiên cứu mẫu mực cho các phân tích so sánh quan hệ quốc tế và địa kinh tế của các quốc gia đang phát triển tại Đông Nam Á trong mối tương tác với các siêu cường.
  • Về mặt thực tiễn chính sách:
    1. Bài học cho các nước ASEAN trong việc duy trì vai trò trung tâm và thế cân bằng tích cực giữa các trục cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung - Ấn.
    2. Cung cấp luận cứ thực tiễn đắt giá cho Việt Nam trong việc thúc đẩy quan hệ kinh tế với Myanmar, nhận diện cơ hội tham gia chuỗi cung ứng khu vực và đúc rút kinh nghiệm quản trị dòng vốn FDI lớn từ các nước láng giềng vào các lĩnh vực tài nguyên nhạy cảm.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

  1. Giới hạn dữ liệu thống kê thương mại biên giới: Do điều kiện lịch sử và xung đột sắc tộc tại các vùng biên viễn (bang Shan, Kachin tiếp giáp Trung Quốc; bang Chin, Sagaing tiếp giáp Ấn Độ), một khối lượng đáng kể hoạt động buôn bán gỗ, ngọc bích, đá quý và hàng tiêu dùng diễn ra qua đường tiểu ngạch không chính thức chưa thể phản ánh đầy đủ trong số liệu hải quan quốc gia.
  2. Phạm vi đối tượng nghiên cứu: Công trình chỉ tập trung vào Trung Quốc đại lục (loại trừ Hong Kong, Đài Loan) và giới hạn trong phạm vi thương mại hàng hóa cùng đầu tư FDI trực tiếp, chưa đi sâu vào mảng thương mại dịch vụ và dòng viện trợ ODA không hoàn lại.
  3. Khung thời gian kết thúc năm 2016: Do mốc giới hạn nghiên cứu dừng lại ở năm 2016 (thời điểm chuyển giao chính quyền sang đảng NLD của bà Aung San Suu Kyi), luận án chưa bao hàm những biến động phức tạp của cuộc đảo chính quân sự năm 2021 và giai đoạn suy thoái kinh tế sau đó.

Hướng nghiên cứu tiếp nối (Future Research Agenda):

  • Mở rộng phân tích tác động của Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI) với trọng tâm là Hành lang Kinh tế Trung Quốc - Myanmar (CMEC) giai đoạn 2016 - 2026.
  • Đo lường tác động kinh tế lượng đối với dòng chảy thương mại phi chính thức tại các cửa khẩu trọng điểm Muse (biên giới Trung Quốc) và Moreh (biên giới Ấn Độ).
  • Nghiên cứu so sánh chiến lược ứng phó địa kinh tế của Myanmar và các nước tiểu vùng Mekong (Việt Nam, Lào, Campuchia) trước sự cạnh tranh của các nước lớn.

Tác động và ảnh hưởng

  • Giá trị học thuật và trích dẫn: Công trình là tài liệu tham khảo chuẩn mực, có độ tin cậy cao cho các chương trình đào tạo sau đại học ngành Lịch sử thế giới, Quan hệ quốc tế, Kinh tế quốc tế và Đông Nam Á học tại Việt Nam và khu vực.
  • Chuyển đổi kinh tế ngành: Cung cấp bức tranh phân tích toàn cảnh về các ngành then chốt của Myanmar (dầu khí ngoài khơi, thủy điện, khai khoáng kim loại màu, cơ sở hạ tầng giao thông kết nối hành lang kinh tế Đông - Tây).
  • Tư vấn chính sách đối ngoại: Đóng góp cơ sở khoa học trực tiếp cho Bộ Ngoại giao, Bộ Công Thương và các cơ quan nghiên cứu chiến lược của Việt Nam trong việc hoạch định chính sách đối ngoại đa phương hóa, tối ưu hóa lợi ích quốc gia trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương ngày càng gay gắt.

Đối tượng hưởng lợi

  • Nghiên cứu sinh & Giới học giả trẻ: Tiếp cận một khung phân tích đối sánh mẫu mực kết hợp chặt chẽ giữa sử học tư liệu và số liệu địa kinh tế lượng hóa.
  • Giảng viên & Nhà nghiên cứu cấp cao: Kế thừa hệ thống số liệu chuẩn hóa về kinh tế Myanmar giai đoạn 1991 - 2016 và hệ thống lý luận tam giác quyền lực áp dụng cho khu vực Nam Á - Đông Nam Á.
  • Doanh nghiệp & Giới đầu tư quốc tế: Nhận diện rõ đặc tính thị trường, rủi ro thể chế và cơ hội đầu tư hạ tầng, logistics, năng lượng tại Myanmar.
  • Nhà hoạch định chính sách: Tham khảo các mô hình quản trị rủi ro phụ thuộc kinh tế, chính sách thu hút FDI có điều kiện và giải pháp duy trì tự chủ chiến lược.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã mở rộng Lý thuyết Sự phụ thuộc lẫn nhau phức hợp (Keohane & Nye) và Lý thuyết Tam giác chiến lược (Dittmer) bằng việc chứng minh rằng: Một quốc gia quy mô kinh tế nhỏ, bị bao vây cấm vận vẫn có thể thiết lập thế "tự chủ thông qua cạnh tranh bất đối xứng". Bằng cách biến vị trí ngã ba địa chính trị thành tài sản chiến lược, Myanmar đã điều phối sự cạnh tranh giữa hai đối thủ lớn để tránh bị biến thành quốc gia chư hầu hoàn toàn của bất kỳ bên nào.

2. Đột phá về phương pháp luận nghiên cứu so với các công trình tiền nhiệm? Khác với các công trình của Poon Kim Shee (2002) hay Nguyễn Tuấn Bình (2017) chỉ khảo sát đơn tuyến từng cặp quan hệ song phương, luận án thực hiện phương pháp tiếp cận đối sánh đồng thời trên cùng một hệ quy chiếu thời gian 25 năm và chuẩn hóa niên độ tài chính Myanmar (April-to-March Fiscal Year). Đồng thời, luận án xử lý triệt để độ lệch số liệu thống kê giữa các quốc gia bằng ma trận đối chiếu ba bên (Myanmar - Ấn Độ - Trung Quốc).

3. Phát hiện bất ngờ và thú vị nhất có bằng chứng thực nghiệm đi kèm? Phát hiện bất ngờ nhất là: Mặc dù chính quyền quân sự Myanmar phụ thuộc sinh tử vào sự bảo trợ ngoại giao và vũ khí của Trung Quốc, nhưng trong các quyết định kinh tế cốt lõi, Myanmar hành xử hoàn toàn theo chủ nghĩa thực dụng kinh tế chứ không nhượng bộ vô điều kiện. Minh chứng là việc Myanmar hủy bỏ đàm phán đường ống khí đốt với Ấn Độ để chọn Trung Quốc vì yếu tố giá bán và tài chính ưu đãi hơn, nhưng sau đó sẵn sàng đình chỉ dự án Myitsone của chính Trung Quốc vào năm 2011 khi lợi ích quốc gia và sự ủng hộ chính trị nội bộ bị đe dọa.

4. Khả năng tái lập và kiểm chứng dữ liệu của luận án? Luận án cung cấp hệ thống phụ lục bảng biểu minh bạch, toàn bộ nguồn số liệu được trích xuất từ các định chế thống kê chính thức có khả năng truy xuất độc lập (DICA, Ministry of Commerce Myanmar, UNCTADstat, ADB Key Indicators). Quy trình đối chiếu chéo số liệu được mô tả chi tiết, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lập mô hình phân tích.

5. Tầm nhìn chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình ra sao? Mở rộng nghiên cứu sang cấu trúc "Tứ giác kinh tế" (Myanmar - Trung Quốc - Ấn Độ - ASEAN) sau cuộc khủng hoảng chính trị năm 2021; phân tích tác động của các lệnh trừng phạt tài chính thế hệ mới của phương Tây và sự trỗi dậy của các dòng tài chính phi chính thức, tiền tệ kỹ thuật số trong thương mại biên giới khu vực Mekong.

Kết luận

  1. Tái hiện một cách hệ thống, khách quan, chân thực và toàn diện tiến trình quan hệ kinh tế của Myanmar với Ấn Độ và Trung Quốc qua 25 năm đầy biến động (1991 - 2016), phân kỳ chuẩn xác thành hai giai đoạn 1991 - 2010 và 2011 - 2016.
  2. Khẳng định vai trò nền tảng của nhân tố địa - chính trị, địa - kinh tế và nhu cầu an ninh năng lượng của Ấn Độ và Trung Quốc trong việc định hình dòng chảy thương mại và luồng vốn FDI vào Myanmar.
  3. Làm sáng tỏ tính chất bất đối xứng sâu sắc trong quan hệ kinh tế Myanmar - Trung Quốc (áp đảo về quy mô, tập trung vào khai thác tài nguyên chiến lược) so với quan hệ Myanmar - Ấn Độ (khiêm tốn, cân bằng thặng dư thương mại nông sản nhưng hạn chế về nguồn vốn FDI thực chất).
  4. Khái quát thành công các bài học lịch sử về quản trị quan hệ với các nước lớn, cung cấp hệ giải pháp quý báu cho việc bảo vệ tự chủ kinh tế và an ninh quốc gia của các nước đang phát triển trong khu vực.
  5. Mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành mới mẻ giữa Sử học thế giới, Kinh tế chính trị quốc tế và Địa chính trị Đông Nam Á, để lại giá trị khoa học và ứng dụng thực tiễn lâu dài.