CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Các công trình nghiên cứu trong nước: Từ cuối thế kỷ 20 và đầu thế kỷ 21, ngành CN CĐT bắt đầu được quan tâm ở Việt Nam, các nhà nghiên cứu trong nước đã thực hiện nhiều báo cáo, đề tài khoa học về vấn đề này, tuy nhiên phần lớn là những nghiên cứu khoa học kỹ thuật tập trung vào thiết kế, ứng dụng các hệ thống, sản phẩm CĐT và ít báo cáo nghiên cứu khoa học tập trung vào khía cạnh quản lý kinh tế cũng như những tác động tương hỗ giữa các yếu tố cấu thành nên ngành CN CĐT, các chính sách quản lý, hỗ trợ của Nhà nước và tác động của ngành CN CĐT đối với nền kinh tế CN của Việt Nam nói chung. Sau đây là một số nghiên cứu trong nước đã đề cập đến vấn đề này: - Tác giả Trần Thanh Thủy (2008), với công trình "Nghiên cứu hiện trạng và xây dựng giải pháp phát triển ngành CN CĐT Việt Nam đến năm 2010, tầm nhìn 2020" đã đưa ra một số khái niệm về CĐT và CN CĐT, các thành phần chủ yếu, một số đặc trưng cơ bản và vai trò của CĐT đối với phát triển kinh tế - xã hội. Ngoài ra, tác giả có một số đánh giá về các chính sách của Nhà nước liên quan đến phát triển ngành CN CĐT Việt Nam.
[60] - Tác giả Phạm Cẩm Vân (2011), trong báo cáo "Hoạt động mở rộng thị trường lĩnh vực CĐT của Viện IMI-Công ty cổ phần 3B" đã phân tích cơ hội và thách thức của quá trình phát triển CĐT Việt Nam, thực trạng hoạt động mở rộng thị trường của Viện IMI và Công ty cổ phần 3B, qua đó đưa ra định hướng cho sự phát triển của CĐT Việt Nam cũng như định hướng phát triển tại Công ty cổ phần 3B, đó là: Nhà nước cần có những chính sách, cơ chế, đầu tư cho đào tạo ngành CĐT; đưa công nghệ CĐT vào chương trình nghiên cứu trọng điểm; đổi mới trong việc xây dựng đề tài cấp Nhà nước, lựa chọn và đưa ra các sản phẩm tầm cỡ của ngành CĐT. Về nghiên cứu phát triển CN CĐT cần tập trung theo các hướng: phát triển phần mềm; chế tạo các modun nhỏ của CĐT; cần đi vào nghiên cứu, ứng dụng trong lĩnh vực vi CĐT và nano CĐT. [67] - Tác giả Phạm Thượng Cát, với đề tài "Cơ Điện tử - Cơ hội và thách thức trong quá trình hội nhập nền kinh tế toàn cầu của Việt Nam" đã làm rõ về CĐT bằng cách đưa ra các khái niệm về CĐT, so sánh CĐT với tự động hóa; đồng thời đưa ra một số nhận định như sau: 9 CĐT là một ngành khoa học và công nghệ nổi trội đang làm thay đổi thế giới mang lại cho chúng ta nhiều cơ hội và không ít thách thức trong quá trình hội nhập. CĐT tạo ra nhiều cơ hội cho sự phát triển, phồn thịnh của đất nước đồng thời đòi hỏi nhiều sự thay đổi ở nhiều lĩnh vực.
Nhiệm vụ của chúng ta là tạo được sự phát triển hài hòa và bền vững trong quá trình chuyển đổi từ tư duy chuyên môn hóa sang tư duy cộng năng đa ngành. CĐT được xem là một chiến lược phát triển công nghệ kỹ thuật trong tương lai của Việt Nam, nên trong tương lai ngành CĐT là ngành rất tiềm năng. [10] - Tác giả Trần Anh Quân và Đỗ Văn Vũ (2012), với bài báo "Xây dựng và phát triển CN CĐT Việt Nam" đã tóm tắt: "CĐT là một xu thế phát triển tất yếu của ngành chế tạo thiết bị thế kỉ XXI. Bài báo bàn về các nội dung xoay quanh nội hàm CĐT, vị trí vai trò trong nền kinh tế quốc dân, xu thế phát triển trên thế giới, cũng như giới thiệu một số nét chính của quy hoạch phát triển CĐT giai đoạn đến 2015, có xét đến 2025".
Mặc dù đi sau trong phát triển CN CĐT, Việt Nam có những lợi thế nhất định do có thể kế thừa kinh nghiệm phát triển của thế giới và được Đảng và Nhà nước dành sự quan tâm thông qua các cơ chế chính sách khuyến khích phát triển. Tiêu biểu nhất là ngành CN CĐT đã được đưa vào Danh mục ngành CN ưu tiên mũi nhọn của Quốc gia theo Quyết định số 55/2007/QĐ-TTg ngày 23/4/2007 của Chính Phủ. [21], [48] - Cũng không thể không nhắc đến kỷ nguyên CMCN 4.0, trong đó CĐT được coi là một trong những trụ cột của thời kỳ sản xuất thông minh và số hóa một cách toàn diện các hoạt động sản xuất. Trong năm 2018, nhiều hội thảo đã được tổ chức như hội thảo về Công nghệ Robotics – Mechatronics trong CMCN 4.0: nhu cầu và giải pháp cho doanh nghiệp Việt Nam, hay Hội thảo về Cơ học trong cuộc CMCN lần thứ tư … với mục tiêu định hướng phát triển cho ngành CN CĐT.
Với tỷ trọng lớn các doanh nghiệp trong nước là doanh nghiệp vừa và nhỏ, việc ứng dụng công nghệ CĐT và 10 robot vào sản xuất sẽ là thách thức lớn. Theo kết quả điều tra nghiên cứu của Bộ Công thương phối hợp với Tổ chức phát triển CN của Liên Hợp quốc (UNIDO) về mức độ sẵn sàng của doanh nghiệp Việt Nam với CMCN 4.0 năm 2018, nhiều doanh nghiệp Việt Nam vẫn chưa có đủ tiềm lực trong đầu tư ứng dụng những công nghệ của CMCN 4.0 vào sản xuất [13], [15]. Từ đó có thể thấy cần những chính sách hỗ trợ cũng như cơ chế để tăng cường hợp tác với các cơ sở nghiên cứu và các doanh nghiệp công nghệ. - Tại Báo cáo "Vai trò của Nhà nước trong Phát triển kinh tế Việt Nam" (2017) thuộc chương trình nghiên cứu của Ngân hàng thế giới (World bank), các tác giả đã có nhận định rằng: Nhà nước đóng vai trò quan trọng trong hệ thống kinh tế thị trường hiện đại hoạt động hiệu quả (với cốt lõi là khu vực tư nhân), với vai trò thúc đẩy, điều tiết trong việc khắc phục các thất bại của thị trường và cung cấp một sân chơi bình đẳng cho mọi doanh nghiệp và cá nhân.
Trong một số lĩnh vực, vai trò của nhà nước cần được nâng cao, đặc biệt trong việc xây dựng các thể chế kinh tế thị trường và tạo điều kiện phát triển các nhân tố thị trường. [36] - “Báo cáo Phát triển Việt Nam 2019 (VDR 2019) – Việt nam – Kết nối vì Phát triển và Thịnh vượng chung” do nhóm chuyên gia của Ngân hàng thế giới đưa ra bản phân tích toàn diện năng lực cạnh tranh của Việt nam, phân tích đặc điểm kết nối về mặt không gian, thời gian, các tác động kinh tế của kết nối và báo cáo chính sách để đề xuất các khuyến nghị cho các chính sách kết nối để hội nhập với thị trường nội địa, thị trường toàn cầu, phát triển về không gian và nâng cao khả năng phục hồi. Đây cũng sẽ là cơ sở tốt để các nhà hoạch định chiến lược phát triển kinh tế xã hội cho giai đoạn 2021-2030 [88]. - Như đã trình bày trong "Kỷ yếu hội thảo Phát triển ngành công nghiệp Cơ Điện tử trên địa bàn Hà Nội nhằm đảm bảo tăng trưởng kinh tế Thủ Đô bền vững" (2013) [21] về các thách thức và khó khăn gặp phải trong phát triển ngành CN CĐT, có thể thấy vì ngành CN hỗ trợ chuyên sản xuất các linh kiện CĐT cơ bản còn sơ khai, số lượng doanh nghiệp ít, nên giá trị gia tăng của sản phẩm không cao, năng lực cạnh tranh bị ảnh hưởng.
Do đó áp dụng cách tiếp cận phân tích cluster ngành của tác giả Trương Hồng Trình, Nguyễn Thanh Liêm (2008) tại nghiên cứu "Tiếp cận lý thuyết và thực tiễn cluster ngành cho phát triển kinh tế khu vực" [62] có thể được coi là công cụ 11 giúp các nhà hoạch định chính sách có thể đưa ra các giải pháp thích hợp về tài chính, đào tạo, hỗ trợ công nghệ, kinh doanh để phát triển ngành CN CĐT ở nước ta. Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài: Như đã đề cập, Ngành CĐT từ khi xuất hiện đã nhanh chóng khẳng định vai trò quan trọng của mình và những quan điểm về phát triển ngành CN CĐT cũng như vai trò của chính sách Nhà nước trong việc thúc đẩy phát triển ngành CN CĐT đã được đề cập khá đa dạng trong các nghiên cứu khoa học trên thế giới, cụ thể như sau: - Có thể thấy được yếu tố thị trường là một nhân tố quan trọng đối với tất cả các ngành CN, bao gồm CN CĐT. Trong nghiên cứu " Mechatronics and the design of intelligent machines and systems", Bradley, Seward, Dawson, và Burge (2018) đã công bố rằng các doanh nghiệp nếu muốn có sức cạnh tranh trong một thị trường toàn cầu và đầy tính cạnh tranh, doanh nghiệp đó cần áp dụng CĐT trong sự vận hành. Qua đó, nhu cầu về số lượng và sự sáng tạo của sản phẩm CĐT ngày càng tăng [78].
Tác giả Milecki (2015) tại nghiên cứu "45 Years of Mechatronics–History and Future. In International Conference on Automation" đã tổng kết và đánh giá ngành CĐT trong khoảng 45 năm, bắt đầu từ năm 1970 cho đến 2015 và kết luận rằng thị trường toàn cầu hóa cũng như yêu cầu ngày càng cao của người tiêu dùng đã tạo ra nhiều doanh nghiệp thành công trong ngành CĐT và trong tương lai, đây vẫn sẽ là một ngành phát triển và một thị trường càng ngày càng được mở rộng [97]. - Trong nghiên cứu “Use of Mechatronics in Today’s Industry: A Review” [83], các tác giả Gurjeevan Singh, Kamal Khanna, Gazal Preet Arneja, Sukhjinder Singh đã đi từ định nghĩa và miêu tả hệ thống CĐT và các thành phần của chúng đến các lĩnh vực ứng dụng của hệ thống CĐT trong CN nói riêng và trong cả nền kinh tế nói chung. Có thể thấy các sản phẩm CĐT có mặt trong các hệ thống điều khiển tự động, hệ robot, các hệ thống gia công cơ khí, trong ngành CN ô tô, trong ngành công nghệ thông tin và phát triển trí tuệ nhân tạo, thị giác máy (machine vision) và hệ cảm biến., cho đến các thiết bị gia dụng, máy móc thiết bị y tế.
Trong nghiên cứu "Evolution of the Mechatronic systems and its Overview; International Journal for Research in Applied Science & Engineering Technology (IJRASET)" (2016) [69], các tác giả Akshay B. Gawali đã trình bày quá trình phát triển của các hệ CĐT, các bước thiết kế hệ thống CĐT, đồng thời cũng nêu ra các hướng phát triển và ứng dụng của chúng trong 12 hiện tại và tương lai. Cụ thể ở đây là các ứng dụng trong CN, thương mại dân dụng và quốc phòng. - Tại hội nghị quốc tế lần thứ 4 về robot và trí tuệ nhân tạo được tổ chức tại Osaka năm 2017, Kulkani A.