Luận án: Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp tại Việt Nam

Phân tích các yếu tố chính ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động doanh nghiệp Việt Nam. Khám phá chiến lược quản lý, tài chính và marketing hiệu quả cho doanh

• Tác giả: Lý Phương Thùy
• Người hướng dẫn: PGS. Vương Quốc Duy
• Trường học: Trường Đại học Cần Thơ
• Chuyên ngành: Tài chính Ngân hàng
• Đề tài: Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Cần Thơ

Tóm tắt

I. Tổng quan về hiệu quả hoạt động doanh nghiệp tại Việt Nam

Hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp là một khái niệm cốt lõi trong nghiên cứu kinh tế và quản trị kinh doanh. Khái niệm này thể hiện khả năng sử dụng các nguồn lực đầu vào để tạo ra sản lượng đầu ra tối ưu. Tại Việt Nam, nghiên cứu về hiệu quả hoạt động doanh nghiệp thu hút sự quan tâm lớn từ giới học thuật và thực tiễn. Luận án tiến sĩ của Lý Phương Thùy năm 2021 tại Đại học Cần Thơ đã phân tích sâu sắc vấn đề này. Nghiên cứu sử dụng dữ liệu bảng của 19.451 doanh nghiệp thuộc các ngành nông lâm thủy sản, công nghiệp chế biến chế tạo, xây dựng và bất động sản. Dữ liệu được trích từ Điều tra Doanh nghiệp Việt Nam do Tổng cục Thống kê thực hiện giai đoạn 2010 đến 2017. Phương pháp tiếp cận bao gồm hàm sản xuất biên ngẫu nhiên Cobb-Douglas và mô hình hệ phương trình đồng thời. Chỉ số ROA được sử dụng để đo lường hiệu quả hoạt động. Kết quả nghiên cứu cho thấy mức hiệu quả hoạt động trung bình của các doanh nghiệp Việt Nam còn nhiều hạn chế. Sự khác biệt giữa các ngành và quy mô doanh nghiệp là đáng kể.

1.1. Khái niệm hiệu quả hoạt động doanh nghiệp

Hiệu quả hoạt động doanh nghiệp được định nghĩa là khả năng chuyển đổi các yếu tố đầu vào thành đầu ra một cách tối ưu. Trong nghiên cứu tài chính, hiệu quả thường được đo bằng chỉ số ROA là tỷ suất lợi nhuận trên tài sản. Chỉ số này phản ánh khả năng sinh lời từ tổng tài sản của doanh nghiệp. ROA cao cho thấy doanh nghiệp sử dụng tài sản hiệu quả để tạo ra lợi nhuận. Ngoài ra, hiệu quả kỹ thuật từ hàm sản xuất biên cũng là thước đo quan trọng. Hiệu quả kỹ thuật đo lường khoảng cách giữa sản lượng thực tế và sản lượng tiềm năng. Doanh nghiệp đạt hiệu quả kỹ thuật tối đa khi sản xuất trên đường biên sản xuất.

1.2. Bối cảnh nghiên cứu tại Việt Nam

Việt Nam đang trong quá trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa nền kinh tế. Doanh nghiệp đóng vai trò then chốt trong sự phát triển kinh tế quốc gia. Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp Việt Nam đối mặt với thách thức về hiệu quả hoạt động. Nghiên cứu sử dụng dữ liệu từ 19.451 doanh nghiệp giai đoạn 2010 đến 2017 cho thấy bức tranh đa chiều. Các ngành công nghiệp chế biến chế tạo và bất động sản có sự khác biệt lớn về hiệu quả. Quy mô doanh nghiệp cũng tạo ra sự phân hóa rõ rệt. Doanh nghiệp lớn thường có lợi thế về vốn và công nghệ. Doanh nghiệp nhỏ gặp nhiều khó khăn trong việc tiếp cận nguồn lực.

II. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động doanh nghiệp

Nghiên cứu xác định nhiều yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động doanh nghiệp. Cấu trúc vốn là yếu tố quan trọng hàng đầu. Tỷ lệ nợ cao có thể làm tăng chi phí tài chính và rủi ro phá sản. Tuy nhiên, nợ cũng có tác dụng đòn bẩy tài chính khi được sử dụng đúng mức. Quy mô doanh nghiệp tác động đáng kể đến hiệu quả. Doanh nghiệp lớn có lợi thế kinh tế quy mô nhưng cũng đối mặt với chi phí quản lý cao hơn. Tuổi đời doanh nghiệp phản ánh kinh nghiệm tích lũy. Doanh nghiệp lâu năm thường có mạng lưới khách hàng ổn định. Cường độ vốn thể hiện đặc tính ngành công nghiệp. Tài sản hữu hình tham gia trực tiếp vào quá trình sản xuất kinh doanh. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy mối quan hệ ngược chiều giữa cường độ vốn và hiệu quả. Đầu tư quá nhiều vào tài sản cố định mà không khai thác hết tiềm năng sẽ gây lãng phí. Tốc độ tăng trưởng cũng là yếu tố tác động dương đến hiệu quả hoạt động.

2.1. Ảnh hưởng của cấu trúc vốn đến hiệu quả hoạt động

Cấu trúc vốn là tỷ trọng giữa nợ và vốn chủ sở hữu trong tổng nguồn vốn doanh nghiệp. Nghiên cứu sử dụng mô hình hệ phương trình đồng thời để xác định mối quan hệ tương tác giữa cấu trúc vốn và hiệu quả hoạt động. Kết quả cho thấy cấu trúc vốn có tác động đáng kể đến ROA. Doanh nghiệp có tỷ lệ nợ hợp lý thường đạt hiệu quả cao hơn. Tuy nhiên, khi tỷ lệ nợ vượt ngưỡng tối ưu, hiệu quả hoạt động giảm dần. Điều này phù hợp với lý thuyết đánh đổi về cấu trúc vốn trong tài chính doanh nghiệp.

2.2. Vai trò của tài sản hữu hình và cường độ vốn

Tài sản hữu hình là tư liệu lao động quan trọng trong sản xuất kinh doanh. Cường độ vốn được đo bằng tỷ trọng tài sản cố định trong tổng tài sản. Nghiên cứu quốc tế và trong nước đều chỉ ra mối quan hệ ngược chiều giữa cường độ vốn và hiệu quả. Tại Việt Nam, nhiều doanh nghiệp đầu tư lớn vào tài sản cố định công nghệ cao. Tuy nhiên, trình độ quản lý và vận hành chưa tương xứng. Kết quả là tiềm năng của tài sản cố định không được khai thác hết. Tình trạng lãng phí này làm giảm hiệu quả hoạt động đáng kể.

III. Phương pháp nghiên cứu đánh giá hiệu quả hoạt động doanh nghiệp

Luận án áp dụng phương pháp hàm sản xuất biên ngẫu nhiên SFA kết hợp với mô hình hệ phương trình đồng thời. Phương pháp SFA tách sai số thành hai thành phần gồm nhiễu ngẫu nhiên và hiệu quả kỹ thuật. Điều này cho phép đánh giá chính xác hơn so với các phương pháp truyền thống. Mô hình Cobb-Douglas được sử dụng với lợi nhuận trước thuế là biến số đầu ra. Vốn, lao động và chi phí là các yếu tố đầu vào. Phương pháp bình phương nhỏ nhất ba bước 3SLS với hiệu ứng cố định được áp dụng. Phương pháp này xử lý hiệu quả vấn đề nội sinh trong mối quan hệ giữa cấu trúc vốn và hiệu quả. Ưu điểm của SFA là có thể kiểm định các tham số thống kê. Kết quả nghiên cứu có độ tin cậy cao hơn khi sử dụng dữ liệu bảng lớn. Bộ dữ liệu VES với gần 20.000 doanh nghiệp đảm bảo tính đại diện cho nền kinh tế.

3.1. Phương pháp hàm sản xuất biên ngẫu nhiên SFA

Hàm sản xuất biên ngẫu nhiên SFA là phương pháp tiếp cận tham số trong đo lường hiệu quả. SFA phân tích mối quan hệ giữa đầu vào và đầu ra của quá trình sản xuất. Phương pháp này được Aigner và cộng sự phát triển năm 1977. SFA tách biệt hiệu quả kỹ thuật khỏi nhiễu ngẫu nhiên. Giả định rằng nhiễu tuân theo phân phối chuẩn đối xứng. Hiệu quả kỹ thuật tuân theo phân phối chuẩn cụt. SFA phù hợp với dữ liệu bị ảnh hưởng bởi sai số ngẫu nhiên lớn. Đây là lý do luận án chọn SFA thay vì phương pháp DEA.

3.2. Mô hình hệ phương trình đồng thời và phương pháp 3SLS

Mô hình hệ phương trình đồng thời được ước lượng bằng phương pháp 3SLS. Phương pháp này xử lý mối quan hệ tương tác hai chiều giữa cấu trúc vốn và hiệu quả hoạt động. Hiệu ứng cố định kiểm soát các yếu tố không quan sát được theo thời gian. Điều này giúp loại bỏ sai lệch do biến số bị bỏ sót. Mô hình cho phép đánh giá đồng thời tác động của nhiều yếu tố. Kết quả có tính nhất quán và hiệu quả thống kê cao. Phương pháp 3SLS được đánh giá vượt trội hơn 2SLS trong trường hợp hệ phương trình.

IV. Kết luận và ứng dụng nghiên cứu hiệu quả doanh nghiệp

Kết quả nghiên cứu mang lại nhiều hàm ý quan trọng cho quản trị doanh nghiệp và hoạch định chính sách. Doanh nghiệp cần tối ưu hóa cấu trúc vốn để đạt hiệu quả hoạt động cao nhất. Việc cân bằng giữa vốn nợ và vốn chủ sở hữu là yếu tố then chốt. Đầu tư vào tài sản cố định cần đi kèm với nâng cao trình độ quản lý. Đào tạo nhân lực và cải thiện công nghệ quản lý là giải pháp thiết yếu. Chính phủ cần tạo môi trường kinh doanh thuận lợi cho doanh nghiệp. Hỗ trợ tiếp cận nguồn vốn với chi phí hợp lý giúp doanh nghiệp phát triển bền vững. Nghiên cứu cũng chỉ ra tầm quan trọng của quy mô doanh nghiệp. Doanh nghiệp nhỏ cần được hỗ trợ đặc biệt về mặt chính sách. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn giúp nâng cao hiệu quả hoạt động doanh nghiệp tại Việt Nam.

4.1. Hàm ý cho quản trị doanh nghiệp

Doanh nghiệp nên thường xuyên đánh giá và điều chỉnh cấu trúc vốn. Tỷ lệ nợ cần được duy trì ở mức tối ưu theo đặc thù ngành. Quản lý tài sản cố định cần gắn liền với chiến lược kinh doanh. Đầu tư công nghệ phải đi kèm với đào tạo nhân sự. Doanh nghiệp cần xây dựng hệ thống kiểm soát nội bộ hiệu quả. Đo lường hiệu quả hoạt động định kỳ giúp phát hiện kịp thời các vấn đề. Sử dụng chỉ số ROA và các chỉ số tài chính khác để theo dõi thường xuyên.

4.2. Khuyến nghị về chính sách hỗ trợ doanh nghiệp

Chính phủ cần hoàn thiện khung pháp lý hỗ trợ doanh nghiệp phát triển. Chính sách tín dụng ưu đãi cho doanh nghiệp nhỏ và vừa là cần thiết. Chương trình đào tạo quản trị kinh doanh giúp nâng cao năng lực lãnh đạo. Đầu tư hạ tầng công nghệ thông tin hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi số. Môi trường kinh doanh minh bạch và công bằng khuyến khích cạnh tranh lành mạnh. Hợp tác công tư trong nghiên cứu và phát triển công nghệ mang lại hiệu quả cao cho nền kinh tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Giới thiệu. Chương này trình bày lý do chọn chủ đề của luận án, mục tiêu nghiên cứu, nội dung, phạm vi nghiên cứu, cấu trúc của luận án, ý nghĩa, đóng góp và hạn chế của luận án. Chương 2: Cơ sở lý thuyết và tổng quan tài liệu. Chương 2 sẽ trình bày cơ sở lý luận về hiệu quả hoạt động, cấu trúc vốn và mối quan hệ tương tác giữa các yếu tố này.

Đồng thời, chương này sẽ hệ thống hóa kết quả của các nghiên cứu trong và ngoài nước có liên quan đến nội dung nghiên cứu nhằm đúc kết các luận điểm chính, từ đó phục vụ cho việc phân tích, lý giải, lựa chọn mô hình nghiên cứu thực nghiệm phù hợp. Chương 3: Phương pháp nghiên cứu. Chương này trình bày nội dung về phương pháp thu thập và xử lý dữ liệu, vận dụng các luận điểm lý thuyết phối hợp với kết quả của các nghiên cứu thực nghiệm từ Chương 2 để xây dựng cơ sở lý thuyết cho mô hình xác định các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp, cũng như mối quan hệ giữa hiệu quả hoạt động và cấu trúc vốn của các doanh nghiệp tại Việt Nam. Chương 4: Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của các DN Việt Nam.

Chương này phân tích thực trạng và kết quả hoạt động sản xuất – kinh doanh của các doanh nghiệp thuộc ngành nông, lâm, thủy sản; chế biến, chế tạo; xây dựng và bất động sản nhằm cung cấp cái nhìn khái quát về tình hình hoạt động của các doanh nghiệp. Đồng thời, ước tính mức hiệu quả hoạt động, xác định các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp và phân tích mối quan hệ tương tác qua lại giữa hiệu quả hoạt động và cấu trúc vốn của các doanh nghiệp ở Việt Nam. Chương 5: Kết luận, giải pháp và kiến nghị. Từ những kết quả đạt được ở các chương trước, chương này kết luận và kiến nghị các giải pháp nhằm giúp 5 các doanh nghiệp nâng cao hiệu quả hoạt động của mình, từ đó góp phần thúc đẩy tăng trưởng nền kinh tế của nước nhà.

6 CHƯƠNG 2 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN TÀI LIỆU Phần này trình bày các nội dung chính như sau: cơ sở lý luận về hiệu quả hoạt động, cấu trúc vốn và mối quan hệ tương tác giữa các yếu tố này; tổng quan các tài liệu có liên quan đến nội dung nghiên cứu nhằm cung cấp những thông tin cơ bản về nội dung và lĩnh vực nghiên cứu, đồng thời, trình bày tổng quan các nghiên cứu thực nghiệm trong và ngoài nước về hiệu quả hoạt động, cấu trúc vốn, các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động và cấu trúc vốn của doanh nghiệp để làm cơ sở cho việc xây dựng mô hình nghiên cứu và thiết kế phương pháp nghiên cứu.1 Cơ sở lý thuyết Để ước tính hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp ta phải bắt đầu từ quá trình sản xuất cho đến quá trình tiêu thụ sản phẩm. Hoạt động sản xuất có liên quan đến việc xác định sản lượng đầu ra và mức lợi nhuận thu được từ những yếu tố đầu vào của quá trình sản xuất đó. Vì thế, nghiên cứu về hiệu quả thường được bắt đầu từ việc nghiên cứu hàm sản xuất.1 Lý thuyết về hàm sản xuất Sản xuất: là quá trình kết hợp các yếu tố đầu vào và các nguồn lực cần thiết khác để tạo ra sản phẩm, hàng hóa một cách có hiệu quả nhất (Cobb và Douglas, 1928). Hàm sản xuất của một loại sản phẩm nào đó biểu diễn về mặt toán học mối quan hệ giữa đầu vào và đầu ra của một quá trình sản xuất.

Vì thế, hàm sản xuất thông thường được biểu diễn như sau: Y = f(x1, x2, …, xn) (2.1) Trong đó: số lượng sản phẩm đầu ra tối đa có thể được sản xuất, Y, là một hàm số của các đầu vào, xi.1) cho thấy sự tồn tại một số dạng hàm toán học về mối quan hệ giữa biến phụ thuộc Y và số lượng của các yếu tố đầu vào (biến độc lập). Các biến số trong hàm sản xuất được giả định là biến có giá trị liên tục, mang giá trị dương và có thể được phân chia vô hạn. Đồng thời, các đầu vào được xem là có thể thay thế được cho nhau tại mọi mức sản lượng. Mỗi một phối hợp có thể có của các đầu vào được giả định là tạo ra một mức sản lượng tối đa.

Hàm sản xuất phải được xác định sao cho sản phẩm biên của các đầu vào luôn dương và giảm dần. Dạng hàm chính xác của phương trình (2.1) phụ thuộc vào những đặc điểm sinh học, kỹ thuật và kinh tế của quá trình sản xuất. Việc ước lượng ra những hàm số đó là một nhiệm vụ quan trọng của các nhà kinh tế (Griffin và cộng sự, 1987). 7 Mặc dù có nhiều dạng hàm sản xuất được ứng dụng trên các nghiên cứu thực nghiệm trong và ngoài nước, tuy nhiên dạng hàm Cobb-Douglas thường được sử dụng phổ biến nhất.

Các ông Cobb và Douglas (1928) thấy rằng logarit của sản lượng, Y, và của các đầu vào, xi, thường có quan hệ với nhau theo dạng tuyến tính. Do vậy, hàm sản xuất này thường được viết dưới dạng: ln Y  ln  0  1 ln x1   2 ln x2  .3) Trong đó: Y và xi (i = 1 , 2, …, n) lần lượt là các lượng đầu ra và đầu vào của quá trình sản xuất. Hằng số  0 được gọi là tổng năng suất nhân tố (total factor productivity),  0 biểu diễn tác động của những yếu tố nằm ngoài những yếu tố đầu vào có trong hàm sản xuất. Những yếu tố này có thể là sự tiến bộ công nghệ, tăng trưởng kinh tế, chiến lược kinh doanh.

 0 càng lớn thì sản lượng tối đa có thể đạt được sẽ càng lớn với cùng lượng đầu vào xi. Các tham số  i đo lường hệ số co giãn của sản lượng theo các yếu tố đầu vào.  i được giả định là cố định và có giá trị nằm trong khoảng (0, 1). Hiệu suất theo quy mô (returns to scale) của hàm sản xuất này có thể được tính theo công thức sau:  dY xi  Hiệu suất theo quy mô:   .

 (i = 1, 2, 3, …, n) i  dxi Y  Áp dụng công thức này đối với công thức (3.3) ta có: Hiệu suất theo quy mô =   i i Cho nên, tổng các mũ số của những yếu tố đầu vào đo lường hiệu suất theo quy mô của hàm sản xuất dạng Cobb-Douglas. Nếu   i > 1, hàm sản xuất có i hiệu suất theo quy mô tăng, ngược lại,   i < 1, hàm sản xuất có hiệu suất theo i quy mô giảm, và   i = 1, hiệu suất theo quy mô cố định. i Do hàm sản xuất dạng Cobb-Douglas đơn giản và bảo đảm những thuộc tính quan trọng của quá trình sản xuất nên thường được dùng nhiều trong nghiên cứu thực nghiệm.2 Lý thuyết về hiệu quả hoạt động Doanh nghiệp: Là tổ chức kinh tế có tên riêng, có trụ sở giao dịch, có tài sản, được đăng ký thành lập theo quy định của pháp luật nhằm mục đích kinh doanh, bao gồm: công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần, công ty hợp danh, doanh nghiệp tư nhân (Tổng cục thống kê, 2019a). Hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp tạo ra các sản phẩm đáp ứng cho nhu cầu thiết yếu của con người.

Hiệu quả trong hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp đóng vai trò quan trọng trong sự tăng trưởng của các doanh nghiệp và nền kinh tế của đất nước. Hiệu quả hoạt động là một đặc điểm quan trọng của các doanh nghiệp. Nó được xem như mức độ đo lường hiệu quả của việc sử dụng các yếu tố đầu vào để sản xuất ra các đầu ra của một doanh nghiệp. Koopmans (1951) là tác giả đầu tiên đề xuất khái niệm về “hiệu quả”.

Một nhà sản xuất được xem là hiệu quả nếu quy mô đầu ra được tối đa hóa ứng với đầu vào cho trước. Trong kinh tế học, “hiệu quả” được định nghĩa là “mối tương quan giữa đầu vào (các yếu tố khan hiếm) với đầu ra hàng hóa, dịch vụ” và “khái niệm hiệu quả được dùng để xem xét nguồn tài nguyên được thị trường phân phối tốt như thế nào” (Nguyễn Khắc Minh, 2004). Đồng thời, Coelli và cộng sự (2005) cho rằng một đơn vị kinh tế được cho là hiệu quả hơn cho xã hội so với đơn vị khác khi nó có thể cung cấp hàng hóa dịch vụ nhiều hơn cho xã hội mà không cần sử dụng nhiều tài nguyên hơn đơn vị khác. Bên cạnh đó, Machmud và cộng sự (2018) nhận định rằng hiệu quả là thước đo quan trọng để đo lường hiệu suất hoạt động của một DN, một DN được xem là hoạt động hiệu quả khi DN sử dụng đầu vào để sản xuất đầu ra tối ưu nhất.

Trong hoạt động của một đơn vị sản xuất, hiệu quả được định nghĩa là khả năng tạo ra mức đầu ra cao nhất từ một tập hợp đầu vào nhất định (Farrell, 1957). Hiệu quả, theo định nghĩa này, liên quan đến sự chuyển hóa về mặt kỹ thuật các yếu tố đầu vào thành các đầu ra nên còn được gọi là hiệu quả kỹ thuật (technical efficiency). Trong hoạt động của các doanh nghiệp, hiệu quả có thể được hiểu ở hai khía cạnh là khả năng biến đổi các đầu vào thành các đầu ra hay khả năng sinh lời hoặc giảm thiểu chi phí để tăng khả năng cạnh tranh với các doanh nghiệp cùng ngành khác. Tóm lại: hiệu quả hoạt động là một phạm trù rộng, tùy theo mục đích nghiên cứu có thể xét hiệu quả theo những khía cạnh khác nhau.

Tuy nhiên, xuất phát từ hạn chế về thời gian và dữ liệu nên luận án tập trung vào nghiên cứu hiệu quả theo quan điểm đó là: khả năng biến các đầu vào thành các đầu ra (hiệu quả kỹ thuật) và tỷ suất lợi nhuận trên tài sản (ROA). 9 Hiệu quả kỹ thuật (TE – Technical Efficiency) được định nghĩa là “khả năng cực tiểu hóa việc sử dụng các yếu tố đầu vào để sản xuất một lượng đầu ra cho trước, hoặc khả năng thu được đầu ra cực đại từ một nhóm đại lượng đầu vào cho trước”. Một nhà sản xuất được xem là có hiệu quả kỹ thuật nếu một sự gia tăng trong bất kỳ đầu ra đòi hỏi một sự giảm xuống của ít nhất một đầu ra khác hoặc một sự gia tăng của ít nhất một đầu vào (Koopman, 1951).