Luận án tiến sĩ nghiên cứu giao thông vận tải đường bộ tỉnh thanh hóa dưới góc độ địa lý kinh tế xã hội

Luận án tiến sĩ phân tích giao thông vận tải đường bộ tỉnh Thanh Hóa từ góc độ địa lý kinh tế xã hội, đánh giá hiệu quả và đề xuất giải pháp phát triển bền vững.

• Tác giả: Nguyễn Thị Ngọc
• Người hướng dẫn: Nguyễn Thị Sơn
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Địa lí học
• Đề tài: Nghiên cứu giao thông vận tải đường bộ tỉnh Thanh Hóa dưới góc độ địa lý kinh tế - xã hội
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Giới thiệu chung về giao thông vận tải đường bộ

Luận án tiến sĩ 'Nghiên cứu giao thông vận tải đường bộ tỉnh Thanh Hóa dưới góc độ địa lý kinh tế - xã hội' tập trung vào việc phân tích vai trò của giao thông vận tải trong sự phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Thanh Hóa. Giao thông vận tải đường bộ không chỉ là phương thức vận chuyển chủ yếu mà còn là yếu tố quyết định trong việc kết nối các vùng miền, thúc đẩy sự phát triển kinh tế. Theo nghiên cứu, hệ thống giao thông ở Thanh Hóa đã có những bước tiến đáng kể trong việc hiện đại hóa cơ sở hạ tầng, với nhiều tuyến đường mới được xây dựng và nâng cấp. Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại nhiều vấn đề như phân bố mạng lưới chưa hợp lý và chất lượng một số đoạn đường chưa đạt yêu cầu. Những vấn đề này cần được giải quyết để đảm bảo sự phát triển bền vững của kinh tế xã hội tỉnh Thanh Hóa.

1.1. Tầm quan trọng của giao thông vận tải

Giao thông vận tải đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối các hoạt động sản xuất và tiêu thụ hàng hóa. Theo số liệu thống kê, ngành vận tải đã đóng góp một phần không nhỏ vào tổng sản phẩm trên địa bàn (GRDP) của tỉnh. Sự phát triển của giao thông vận tải đường bộ không chỉ thúc đẩy kinh tế mà còn cải thiện đời sống xã hội, tạo điều kiện cho việc phân công lao động và kết nối các khu vực. Đặc biệt, trong bối cảnh toàn cầu hóa, việc phát triển giao thông vận tải là cần thiết để nâng cao khả năng cạnh tranh của tỉnh trong khu vực và quốc gia.

II. Thực trạng giao thông vận tải đường bộ tỉnh Thanh Hóa

Giai đoạn 2010 - 2016, giao thông vận tải đường bộ tỉnh Thanh Hóa đã có những bước phát triển mạnh mẽ. Mạng lưới đường bộ được mở rộng và nâng cấp, với nhiều tuyến đường huyết mạch như quốc lộ 1A và đường Hồ Chí Minh. Tuy nhiên, thực trạng vẫn cho thấy nhiều vấn đề cần khắc phục. Chất lượng một số đoạn đường chưa đạt tiêu chuẩn, tình trạng ách tắc giao thông vẫn thường xuyên xảy ra. Theo báo cáo, hoạt động vận tải cũng gặp khó khăn do thiếu bến bãi và đầu mối giao thông hợp lý. Những vấn đề này ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả của kinh tế vận tải và sự phát triển bền vững của tỉnh.

2.1. Cơ sở hạ tầng giao thông

Cơ sở hạ tầng giao thông tỉnh Thanh Hóa đã được đầu tư mạnh mẽ trong những năm qua. Tuy nhiên, sự phân bố chưa đồng đều giữa các khu vực, dẫn đến tình trạng một số vùng còn thiếu đường giao thông. Theo số liệu, mật độ đường bộ ở các huyện miền núi thấp hơn so với các huyện đồng bằng. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến hoạt động vận tải mà còn làm giảm khả năng kết nối giữa các vùng. Cần có những giải pháp cụ thể để cải thiện tình hình này, đảm bảo mọi khu vực đều có thể tiếp cận được hệ thống giao thông hiện đại.

III. Các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển giao thông vận tải

Nhiều nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển của giao thông vận tải đường bộ tỉnh Thanh Hóa. Các yếu tố tự nhiên như địa hình, khí hậu có tác động lớn đến việc xây dựng và duy trì hệ thống giao thông. Bên cạnh đó, các yếu tố kinh tế - xã hội như chính sách giao thông, đầu tư từ ngân sách nhà nước và sự tham gia của các doanh nghiệp tư nhân cũng đóng vai trò quan trọng. Việc phân tích các nhân tố này giúp xác định được những điểm mạnh và điểm yếu trong hệ thống giao thông hiện tại, từ đó đưa ra các giải pháp phát triển hiệu quả hơn.

3.1. Yếu tố tự nhiên

Địa hình và khí hậu của tỉnh Thanh Hóa có ảnh hưởng lớn đến việc xây dựng và duy trì hệ thống giao thông. Các khu vực miền núi thường gặp khó khăn trong việc xây dựng đường do địa hình phức tạp. Điều này dẫn đến việc cần có các giải pháp kỹ thuật phù hợp để đảm bảo an toàn và hiệu quả cho giao thông vận tải. Việc nghiên cứu kỹ lưỡng các yếu tố tự nhiên sẽ giúp đưa ra các phương án thiết kế và thi công hợp lý, đảm bảo sự phát triển bền vững cho hệ thống giao thông.

IV. Giải pháp phát triển giao thông vận tải đường bộ đến năm 2030

Để phát triển giao thông vận tải đường bộ tỉnh Thanh Hóa đến năm 2030, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Trước hết, cần tăng cường đầu tư cho cơ sở hạ tầng giao thông, đặc biệt là các tuyến đường huyết mạch. Bên cạnh đó, cần cải thiện chất lượng các đoạn đường hiện có, đảm bảo an toàn cho người tham gia giao thông. Ngoài ra, việc quy hoạch lại các đầu mối giao thông và bến bãi cũng là một yếu tố quan trọng để nâng cao hiệu quả của hoạt động vận tải. Các chính sách hỗ trợ từ chính phủ cũng cần được triển khai để khuyến khích đầu tư từ khu vực tư nhân.

4.1. Đầu tư cơ sở hạ tầng

Đầu tư cho cơ sở hạ tầng giao thông là yếu tố then chốt để phát triển giao thông vận tải. Cần xác định các tuyến đường ưu tiên để đầu tư, đảm bảo kết nối giữa các khu vực kinh tế trọng điểm. Việc xây dựng các cầu cứng, cầu bê tông sẽ giúp cải thiện đáng kể chất lượng giao thông. Đồng thời, cần có kế hoạch bảo trì và nâng cấp định kỳ để đảm bảo các tuyến đường luôn trong tình trạng tốt nhất, phục vụ cho kinh tế vận tải và đời sống xã hội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, phần nội dung và phần kết luận Trong phần nội dung gồm có 4 chƣơng: + Chƣơng 1. Cơ sở khoa học về giao thông vận tải đƣờng bộ. Các nhân tố ảnh hƣởng tới sự phát triển và phân bố giao thông vận tải đƣờng bộ tỉnh Thanh Hóa. Thực trạng giao thông vận tải đƣờng bộ tỉnh Thanh Hoá.

Giải pháp và khuyến nghị phát triển giao thông vận tải đƣờng bộ tỉnh Thanh Hoá đến năm 2030. 11 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ GIAO THÔNG VẬN TẢI ĐƢỜNG BỘ 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu về giao thông vận tải đƣờng bộ Theo quan điểm của Jean-Paul [125], GTVT đƣờng bộ là lĩnh vực đa ngành và liên ngành, liên quan đến nhiều hƣớng tiếp cận. Vì vậy, đây là ngành đƣợc nhiều nhà khoa học ở trong và ngoài nƣớc quan tâm, nghiên cứu dƣới những lĩnh vực chuyên môn khác nhau nhƣ: kỹ thuật GTVT (liên quan đến các kỹ sƣ giao thông), kinh tế GTVT (liên quan nhiều đến các nhà kinh tế), tổ chức và quản lí GTVT (gắn với các nhà quản lí), địa lý GTVT (thuộc các nhà khoa học địa lý kinh tế).

Đặc biệt trong xu thế hội nhập và phát triển bền vững hiện nay, vai trò, vị thế và tình hình phát triển của ngành GTVT trong nền kinh tế có nhiều thay đổi thì các hƣớng nghiên cứu về GTVT (trong đó có GTVT đƣờng bộ) càng đƣợc chú ý. 1 1 1 Các nghi n cứu tr n thế giới - GTVT đƣờng bộ đã đƣợc xem xét từ những năm trƣớc công nguyên với “con đƣờng tơ lụa”. Đến thế kỷ XIX - XX những nghiên cứu về GTVT đƣờng bộ đã rất phát triển. Hầu hết các nghiên cứu đều cho rằng GTVT đường bộ là một phân ngành trong nhóm ngành dịch vụ [137], [146] và “nó không thua kém so với các ngành kinh tế khác” [44].

Theo WTO, dịch vụ vận tải là một trong 12 nhóm ngành dịch vụ, trong đó dịch vụ vận tải đƣợc chia thành 9 phân ngành: dịch vụ vận tải biển, dịch vụ vận tải đƣờng sông nội địa, dịch vụ vận tải đƣờng không, dịch vụ vận tải vũ trụ, dịch vụ vận tải đƣờng sắt, dịch vụ vận tải đƣờng bộ, dịch vụ vận tải đƣờng ống, các dịch vụ phụ trợ cho mọi phƣơng thức vận tải và các dịch vụ vận tải khác. Trong đó, dịch vụ vận tải đƣờng bộ thuộc phân ngành thứ 6, gồm: vận chuyển hành khách, vận chuyển hàng hóa, thuê xe tải thƣơng mại có kèm ngƣời lái, bảo dƣỡng và sửa chữa thiết bị vận tải đƣờng bộ, các dịch vụ hỗ trợ cho vận tải đƣờng bộ [146].Tarski trong nghiên cứu “Vận tải – nhân tố quy hoạch sản xuất” [60] thì: ngành GTVT tạo ra giá trị mới tƣơng ứng với lực lƣợng lao động xã hội trung bình cần thiết để thực hiện dịch vụ vận tải. Giá trị này đƣợc cộng vào giá trị của bản thân hàng hóa vận chuyển và đƣợc sử dụng cùng với nó; trong khi đó chính dịch vụ vận tải đƣợc sử dụng ngay tại thời điểm thực hiện dịch vụ đó. Nhƣ vậy, ngành GTVT đƣờng bộ là một mắt xích trong chuỗi sản xuất hàng hóa và dịch vụ.

- GTVT là ngành kinh tế đặc biệt. Trên thế giới, các nghiên cứu về đặc điểm ngành GTVT đều cho rằng sự chuyên chở là sản phẩm đặc thù của ngành.Rôzin [44], công việc chính của GTVT (trong đó có GTVT đƣờng bộ) là lƣu thông hàng hóa và hành khách, do đó sản phẩm của ngành cũng mang tính đặc trƣng riêng. Ông so sánh sản phẩm của ngành nông nghiệp và công nghiệp với GTVT để thấy đƣợc sự đặc thù của ngành kinh tế này: nếu nhƣ sản phẩm của ngành nông nghiệp và công nghiệp là hữu hình thì sản phẩm ngành GTVT là vô hình, giá trị của nó đƣợc tính bằng cƣớc phí vận tải của sự chuyển dịch hàng hóa và hành khách. Bên cạnh đó, tác giả còn đƣa ra những chỉ tiêu tổng hợp phản ánh mức bảo đảm về giao thông trong một lãnh thổ nghiên cứu gồm: Hệ số Enghel đƣợc tính toán nhƣ là trung bình nhân của các chỉ tiêu cơ bản: chiều dài mạng lƣới đƣờng, diện tích lãnh thổ và dân số; Hệ số Uxpenxki thể hiện nhu cầu về giao thông phụ thuộc không những về diện tích lãnh thổ, dân số mà còn phụ thuộc vào cả sự phát triển kinh tế, trƣớc hết là vào khối lƣợng vật lý của sản phẩm….

Jean-Paul Rodrigue [125] thì cho rằng GTVT chỉ tồn tại khi nó di chuyển ngƣời và hàng hóa và các thông tin xung quanh. Nếu không thì nó không có mục đích. Vì vậy, khi nền KT - XH càng phát triển thì sự tiến bộ của GTVT càng đƣợc coi trọng hơn bao giờ hết để đáp ứng tốt nhất cho nhu cầu. Ông phân tích để thấy đƣợc trong thế kỷ IX, sự chuyên chở chủ yếu qua đƣờng sắt và hàng hải nhằm mở rộng phạm thị trƣờng và củng cố các mối quan hệ quốc gia.

Trong thế kỷ XX, mục tiêu chuyển sang lựa chọn hành trình, ƣu tiên phƣơng thức vận tải, tăng cƣờng năng lực của các mạng giao thông hiện có và đáp ứng nhu cầu di chuyển ở quy mô toàn cầu. Thế kỷ XXI, vận chuyển phải đáp ứng với hệ thống kinh tế toàn cầu theo định hƣớng kịp thời và tiết kiệm chi phí một cách hiệu quả. Trong “Vận tải – nhân tố quy hoạch sản xuất” [60] I.Tarski phân tích cho ngƣời đọc thấy rõ đƣợc vận tải sẽ hợp lý khi nó căn cứ trên nhu cầu của xã hội và đƣợc thực hiện bằng công việc vận chuyển. Sự vận chuyển này càng hợp lý thì giá trị ngành của GTVT càng cao.

Theo ông, sự hợp lý trong vận chuyển phụ thuộc nhiều vào các yếu tố nhƣ: kế hoạch phân phối hàng hóa, sự bố trí của các cơ sở sản xuất kinh doanh, sự lựa chọn phƣơng tiện vận tải thích hợp hoặc sự lựa chọn những tuyến đƣờng hợp lý. Jonathan Cowie trong “The Economics of Transport”[127] cũng đã giúp ngƣời đọc hiểu rõ hơn về các yếu tố quan trọng của hệ thống vận tải và thị trƣờng vận chuyển. Điều này đƣợc thực hiện thông qua sự tƣơng tác giữa hành vi của khách hàng, nhà cung cấp dịch vụ vận chuyển và hành động của cơ quan vận tải thông qua việc thực hiện chính sách giao thông. Tác giả cũng xem xét những cải cách đang diễn ra trong việc tổ chức tất cả các khía cạnh về nhu cầu và cung cấp dịch vụ vận tải, cơ 13 cấu thị trƣờng và đặc điểm kinh tế cơ bản của thị trƣờng vận tải, kinh tế vận tải và môi trƣờng, trợ cấp vận chuyển và quy định, dự báo và đánh giá giao thông.

Trong cuốn “The Geography of Urban Transportation Geography, urban studies” [130], Susan Hanson, Genevieve Giuliano đã đƣa ra các khái niệm cơ bản và các công cụ, phƣơng pháp mà độc giả cần để tham gia vào các vấn đề chính sách giao thông đô thị cấp bách hiện nay nhƣ: động lực vận chuyển hành khách và hàng hóa trong đô thị; quy trình lập kế hoạch vận chuyển địa phƣơng và khu vực; và các câu hỏi liên quan đến giao thông công cộng. - Đặc điểm về sự phân bố và tính kết nối cũng là nét đặc trưng của ngành GTVT đƣờng bộ. Đặc điểm này đƣợc thể hiện qua nghiên cứu của M.Rôzin trong những năm 80 của thế kỷ XX. Với ấn phẩm: “Địa lí kinh tế thế giới ngày nay” [44], M.Rôzin đã cho ngƣời đọc thấy rõ về kiểu phân bố có tính ƣu thế đặc trƣng cho ngành GTVT đƣờng bộ là kiểu phân bố tuyến tính.

Do đó, những phƣơng pháp bản đồ biểu hiện cho ngành GTVT là những đƣờng thẳng và dải chuyển động phù hợp với mỗi kiểu phân bố trên từng địa bàn. Cũng trong nghiên cứu này, M.Rôzin đã phác thảo cho ngƣời đọc thấy đƣợc toàn cảnh bức tranh về sự phân bố mạng lƣới GTVT thế giới trong thời kì đó. Ở đây, ông cũng đã dựa vào đặc điểm nhu cầu phục vụ giao thông theo lãnh thổ để phân loại GTVT thành: GTVT quốc tế, giao thông nội bộ quốc gia. Trong ấn phẩm “The Geography of Transport System” [125], các tác giả Jean- Paul Rodrigue, Claude Comtois, Brian Slack chỉ rõ hệ thống giao thông đƣờng bộ thƣờng đƣợc đại diện bằng cách sử dụng mạng nhƣ là cấu trúc và dòng chảy của nó, trong đó có các nút, các đầu mối giao thông.

Theo đó, sự phân bố của mạng lƣới GTVT đƣờng bộ là rất đặc thù, sự đặc thù này đƣợc thiết lập bởi kết quả của các chiến lƣợc phát triển kinh tế của các lãnh thổ. Các tác giả nhấn mạnh mục đích duy nhất của GTVT là phải vƣợt qua không gian (thƣờng bị hạn chế bởi khoảng cách, đơn vị hành chính và địa hình). Bởi vậy, GTVT tạo ra các liên kết có giá trị giữa các vùng và các hoạt động kinh tế, giữa con ngƣời và phần còn lại của thế giới.Tarski trong công trình “Vận tải - nhân tố quy hoạch sản xuất” [60] cũng phân tích rõ “khoảng cách là thành phần của nhân tố vận tải”, trong đó gồm: khoảng cách không gian (cự li giữa hai điểm sản xuất), khoảng cách thời gian (thời gian cần thiết để vƣợt qua khoảng cách không gian), khoảng cách kinh tế (chi phí để chuyển một lƣợng hàng hóa hay hành khách giữa hai điểm vận tải); giữa ba khái niệm trên luôn có mối quan hệ ràng buộc và tỷ lệ thuận với nhau.Tarski còn nghiên cứu về ảnh hƣởng của cự li vận tải, vai trò của vận tải với chuyên môn hóa hoặc hậu quả của việc vận chuyển không hợp lí. từ đó đƣa ra những phƣơng án tối ƣu cho quy hoạch sản xuất.

14 - Cũng nhƣ các ngành kinh tế khác, sự phát triển và phân bố của GTVT đường bộ chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ các yếu tố tự nhiên và KT - XH. Các tác giả Jean-Paul Rodrigue, Claude Comtois trong “The Geography of Transport System” [125] cho rằng ba yếu tố cơ bản của tự nhiên ảnh hƣởng lớn đến GTVT là: địa hình, thủy văn và khí hậu. Trong đó, địa hình và khí hậu ảnh hƣởng mạnh đến GTVT đƣờng bộ. Các tác giả chỉ ra: Các dạng địa hình nhƣ núi và thung lũng đã ảnh hƣởng mạnh mẽ cấu trúc của mạng, chi phí và tính khả thi của các dự án GTVT đƣờng bộ.

Địa hình có thể quy định sự có mặt của các tuyến đƣờng tự nhiên hoặc có thể phức tạp, trì hoãn hoặc ngăn chặn các hoạt động của ngành GTVT. Trong khi đó, khí hậu tác động đến các phƣơng tiện và CSHT GTVT đƣờng bộ. Vận tải hàng hóa và hành khách thƣờng bị chi phối bởi các điều kiện độc hại nhƣ tuyết, mƣa lớn, nƣớc đá hay sƣơng mù.