Mô hình tố tụng hình sự việt nam và vấn đề áp dụng tố tụng tranh tụng

Luận án tiến sĩ về mô hình tố tụng hình sự Việt Nam. Nghiên cứu cơ sở lý luận, thực tiễn và định hướng áp dụng tố tụng tranh tụng hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Đình Nhâm
• Người hướng dẫn: GS.TSKH Đào Trí Úc
• Trường học: Đại học Thiên
• Chuyên ngành: Luật Hình Sự
• Đề tài: Mô Hình Tố Tụng Hình Sự Việt Nam Và Vấn Đề Áp Dụng Tố Tụng Tranh Tụng
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.2. Tình hình nghiên cứu ngoài nước
• 1.3. Những vấn đề đặt ra cần được tiếp tục nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ MÔ HÌNH TỐ TỤNG HÌNH SỰ
• 2.1. Khái niệm và các yếu tố phân loại mô hình tố tụng hình sự
• 2.2. Các mô hình tố tụng hình sự và những đặc trưng chủ yếu
• 2.3. Mô hình tố tụng hình sự Việt Nam trong lịch sử hiện đại
• 3. CHƯƠNG 3: CƠ SỞ PHÁP LÝ VÀ THỰC TIỄN CỦA MÔ HÌNH TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM HIỆN HÀNH
• 3.1. Cơ sở pháp lý của mô hình tố tụng hình sự Việt Nam hiện hành
• 3.2. Thực tiễn áp dụng mô hình tố tụng hình sự ở nước ta hiện nay
• 3.3. Nguyên nhân của những hạn chế, bất cập trong mô hình tố tụng hình sự Việt Nam
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỊNH HƯỚNG VÀ NỘI DUNG TIẾP THU TỐ TỤNG TRANH TỤNG TRONG QUÁ TRÌNH ĐỔI MỚI MÔ HÌNH TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 4.1. Những tiền đề và thách thức đối với áp dụng tố tụng tranh tụng ở Việt Nam
• 4.2. Cải cách tư pháp và những yêu cầu cơ bản đối với đổi mới mô hình tố tụng hình sự Việt Nam
• 4.3. Những yếu tố của tố tụng tranh tụng cần được tiếp thu trong quá trình đổi mới mô hình tố tụng hình sự Việt Nam
• 4.4. Các biện pháp bảo đảm về thể chế và áp dụng tố tụng tranh tụng trong mô hình tố tụng hình sự Việt Nam
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Luận Án Tiến Sĩ Tổng Quan Nghiên Cứu Mô Hình Tố Tụng

Luận án tiến sĩ về Mô Hình Tố Tụng Hình Sự Việt Nam và áp dụng Tố Tụng Tranh Tụng là một chủ đề cấp thiết. Nghiên cứu này hướng đến mục tiêu hoàn thiện hệ thống tư pháp hình sự. Tuy nhiên, ở Việt Nam, việc hoàn thiện mô hình TTHS chưa được xem xét đúng mức. Nhận thức về mô hình TTHS chưa thật rõ nét và đầy đủ. Về mặt lý luận, các công trình nghiên cứu khoa học chưa khai thác một cách tổng thể, sâu sắc. Về thực tiễn xây dựng và áp dụng pháp luật, các quy định của BLTTHS năm 2003 về vị trí, vai trò, trách nhiệm, quyền hạn của các cơ quan tố tụng chưa thật sự rõ ràng. Quyền thu thập chứng cứ duy nhất thuộc các cơ quan tiến hành tố tụng. Tranh tụng mới chỉ được thể hiện một phần ở phiên tòa. Vì vậy, cần có những nghiên cứu sâu sắc hơn về chủ đề này để thúc đẩy cải cách tư pháp.

1.1. Tình hình nghiên cứu trong nước về tố tụng hình sự

Cải cách tư pháp hình sự và đổi mới mô hình TTHS được coi là những nội dung quan trọng của cải cách tư pháp nói chung. Nhiều vấn đề của chủ đề này đã thu hút sự quan tâm nghiên cứu của giới luật học nước ta trong những năm đổi mới vừa qua. Có thể chia các công trình theo những nhóm sau: các công trình nghiên cứu về đổi mới tổ chức và hoạt động của các thiết chế tư pháp và bổ trợ tư pháp ở Việt Nam, các công trình bàn về đổi mới tố tụng hình sự, luật tố tụng hình sự. Các công trình này đã góp phần quan trọng vào việc xác định các hướng đi trong cải cách tư pháp.

1.2. Nghiên cứu ngoài nước về mô hình tố tụng hình sự

Nghiên cứu ngoài nước tập trung vào so sánh các mô hình tố tụng hình sự, đặc biệt là so sánh giữa mô hình thẩm vấn và mô hình tranh tụng. Các nghiên cứu này giúp làm rõ ưu điểm và nhược điểm của từng mô hình, từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm cho Việt Nam. Nhiều quốc gia đã thực hiện cải cách tư pháp, chuyển đổi mô hình TTHS để đảm bảo tính công bằng, minh bạch. Nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế là rất quan trọng cho quá trình cải cách tư pháp ở Việt Nam.

II. Thách Thức Bất Cập Mô Hình Tố Tụng Việt Nam Hiện Tại

Mô hình Tố Tụng Hình Sự ở Việt Nam hiện nay vẫn còn nhiều hạn chế và bất cập. Tòa án là cơ quan xét xử nhưng lại có trách nhiệm chứng minh tội phạm. Quyền thu thập chứng cứ duy nhất thuộc các cơ quan tiến hành tố tụng, người bào chữa chưa được tạo các điều kiện đầy đủ để thực hiện tốt chức năng bào chữa. Tranh tụng mới chỉ được thể hiện một phần ở phiên tòa. Viện kiểm sát (VKS) là cơ quan thực hành quyền công tố song nhiều yêu cầu của VKS về chứng minh tội phạm không được Cơ quan điều tra (CQĐT) thực hiện. Những hạn chế nêu trên đã ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng, hình ảnh của nền tư pháp, đến các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Cần khắc phục những tồn tại này để xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN.

2.1. Thực trạng áp dụng pháp luật tố tụng hình sự hiện nay

Thực tiễn thi hành BLTTHS cho thấy, chất lượng hoạt động xét hỏi, hàm lượng tranh tụng trong phiên tòa được tăng cường hơn. Mặc dù vậy, thực tiễn cũng còn nhiều hạn chế, bất cập. Hội đồng xét xử dành thời lượng cho việc xét hỏi nhiều hơn thời lượng nghe hai bên tranh luận, đối đáp. Tình trạng luật sư tố khổ vẫn diễn ra khá phổ biến. Chất lượng hoạt động điều tra, truy tố, xét xử cần được nâng cao hơn nữa.

2.2. Nguyên nhân của những hạn chế trong tố tụng hình sự

Những hạn chế trong mô hình TTHS hiện hành xuất phát từ nhiều nguyên nhân. Nhận thức về vai trò của tranh tụng chưa đầy đủ. Cơ chế bảo đảm quyền bào chữa còn yếu. Sự phối hợp giữa các cơ quan tiến hành tố tụng chưa chặt chẽ. Nguồn lực đầu tư cho hoạt động tư pháp còn hạn chế. Cần có những giải pháp đồng bộ để khắc phục những nguyên nhân này.

III. Áp Dụng Tố Tụng Tranh Tụng Hướng Cải Cách Tư Pháp

Việc áp dụng Tố Tụng Tranh Tụng là một trong những hướng cải cách tư pháp quan trọng ở Việt Nam. Tố Tụng Tranh Tụng giúp bảo đảm tính công khai, dân chủ, nghiêm minh trong hoạt động xét xử. Tăng cường trách nhiệm công tố trong hoạt động điều tra, thực hiện cơ chế công tố gắn với điều tra. Hoàn thiện các cơ chế để bảo đảm luật sư thực hiện tốt việc tranh tụng tại phiên tòa. Hiến pháp đã Hiến định nguyên tắc tranh tụng trong xét xử được bảo đảm. Để thực hiện yêu cầu cải cách tư pháp, về phương diện lý luận đã đặt ra nhiều vấn đề về mô hình TTHS cần được nghiên cứu, hoàn thiện.

3.1. Những tiền đề cho việc áp dụng tố tụng tranh tụng

Việc áp dụng tố tụng tranh tụng ở Việt Nam có nhiều tiền đề thuận lợi. Đảng và Nhà nước đã có chủ trương cải cách tư pháp mạnh mẽ. Nhận thức về vai trò của tranh tụng ngày càng được nâng cao. Đội ngũ luật sư ngày càng lớn mạnh. Tuy nhiên, cũng còn nhiều thách thức cần vượt qua để áp dụng thành công tố tụng tranh tụng.

3.2. Thách thức khi áp dụng tố tụng tranh tụng ở Việt Nam

Việc áp dụng tố tụng tranh tụng ở Việt Nam đối mặt với nhiều thách thức. Nhận thức của một bộ phận cán bộ về vai trò của tranh tụng chưa đầy đủ. Cơ chế bảo đảm quyền bào chữa còn yếu. Sự phối hợp giữa các cơ quan tiến hành tố tụng chưa chặt chẽ. Nguồn lực đầu tư cho hoạt động tư pháp còn hạn chế. Cần có những giải pháp đồng bộ để vượt qua những thách thức này.

3.3. Giải pháp đảm bảo về thể chế áp dụng tố tụng tranh tụng

Cần có các giải pháp đồng bộ về thể chế để đảm bảo áp dụng thành công tố tụng tranh tụng. Sửa đổi, bổ sung Bộ luật Tố tụng Hình sự để phù hợp với yêu cầu tranh tụng. Nâng cao năng lực của đội ngũ luật sư. Tăng cường trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng. Đảm bảo quyền bào chữa của bị can, bị cáo. Tăng cường công khai, minh bạch trong hoạt động tố tụng.

IV. Cải Cách Tư Pháp Yêu Cầu Đổi Mới Mô Hình Tố Tụng

Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày 24/5/2005 và Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị chỉ rõ các yêu cầu đối với cải cách tư pháp hình sự nói chung và cải cách mô hình TTHS nói riêng. Đổi mới việc tổ chức phiên tòa xét xử, xác định rõ hơn vị trí, quyền hạn, trách nhiệm của người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng theo hướng bảo đảm tính công khai, dân chủ, nghiêm minh. Nâng cao chất lượng tranh tụng tại các phiên tòa xét xử, coi đây là khâu đột phá của cải cách tư pháp. Cần thực hiện những yêu cầu này để xây dựng nền tư pháp công bằng, dân chủ.

4.1. Các yếu tố của tố tụng tranh tụng cần tiếp thu

Cần tiếp thu những yếu tố hợp lý của tố tụng tranh tụng để hoàn thiện mô hình TTHS Việt Nam. Bảo đảm quyền bào chữa của bị can, bị cáo. Tăng cường trách nhiệm của luật sư trong việc thu thập chứng cứ. Đảm bảo tính độc lập của thẩm phán. Công khai chứng cứ tại phiên tòa. Tạo điều kiện cho các bên tranh luận bình đẳng.

4.2. Biện pháp bảo đảm thể chế và áp dụng tố tụng tranh tụng

Cần có các biện pháp đồng bộ để bảo đảm thể chế và áp dụng thành công tố tụng tranh tụng. Sửa đổi, bổ sung Bộ luật Tố tụng Hình sự để phù hợp với yêu cầu tranh tụng. Nâng cao năng lực của đội ngũ luật sư. Tăng cường trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng. Đảm bảo quyền bào chữa của bị can, bị cáo. Tăng cường công khai, minh bạch trong hoạt động tố tụng.

V. Tiếp Thu Tố Tụng Tranh Tụng Nội Dung Đổi Mới TTHS

Luận án đề xuất các nội dung, mức độ tiếp thu những hạt nhân hợp lý của tố tụng tranh tụng vào mô hình TTHS Việt Nam. Cần có sự đổi mới toàn diện về tư duy, nhận thức về vai trò của tranh tụng. Sửa đổi các quy định của pháp luật để phù hợp với yêu cầu tranh tụng. Nâng cao năng lực của đội ngũ luật sư và thẩm phán. Đảm bảo sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan tiến hành tố tụng. Tạo điều kiện cho người dân tham gia vào quá trình tố tụng.

5.1. Phương hướng hoàn thiện mô hình tố tụng hình sự

Luận án đề xuất phương hướng hoàn thiện mô hình TTHS theo hướng tăng cường tính tranh tụng. Bảo đảm quyền bào chữa của bị can, bị cáo. Tăng cường trách nhiệm của luật sư trong việc thu thập chứng cứ. Đảm bảo tính độc lập của thẩm phán. Công khai chứng cứ tại phiên tòa. Tạo điều kiện cho các bên tranh luận bình đẳng.

5.2. Điều kiện bảo đảm áp dụng tố tụng tranh tụng thành công

Cần có các điều kiện cần thiết để bảo đảm áp dụng thành công tố tụng tranh tụng. Nâng cao nhận thức của cán bộ và người dân về vai trò của tranh tụng. Xây dựng đội ngũ luật sư đủ năng lực tham gia tranh tụng. Hoàn thiện cơ sở vật chất, kỹ thuật cho hoạt động tố tụng. Tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực tư pháp.

VI. Luận Án Tiến Sĩ Đánh Giá Kết Luận Mô Hình Tố Tụng

Luận án là công trình đầu tiên nêu lên yêu cầu đổi mới toàn diện mô hình TTHS Việt Nam theo hướng áp dụng các yếu tố của tố tụng tranh tụng một cách phù hợp. Luận án đã nghiên cứu một cách có hệ thống và tương đối toàn diện về mô hình TTHS nói chung và mô hình TTHS Việt Nam, phân tích một cách có hệ thống những vấn đề lý luận cơ bản về mô hình TTHS, đưa ra khái niệm mô hình TTHS. Luận án đã làm rõ những đặc điểm của mô hình TTHS Việt Nam và nhận định mô hình TTHS nước ta thuộc mô hình TTHS pha trộn thiên về thẩm vấn.

6.1. Đóng góp mới của luận án về tố tụng tranh tụng

Luận án đã phân tích một cách có hệ thống những vấn đề lý luận cơ bản về mô hình TTHS, đưa ra khái niệm mô hình TTHS, phân tích và nêu bật những đặc trưng chủ đạo nhất của từng mô hình TTHS đã hình thành và phát triển trong lịch sử, những bài học kinh nghiệm của các cuộc cải cách TTHS của một số quốc gia.

6.2. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án tiến sĩ

Luận án góp phần làm rõ tính chất, nội dung và đặc điểm các yếu tố cơ bản làm nên diện mạo của một hệ thống TTHS của một quốc gia, cũng đồng thời là những tiêu chí để đánh giá về mô hình tố tụng của hệ thống đó. Kết quả nghiên cứu có thể phục vụ cho việc đánh giá một cách khá toàn diện và khoa học về mô hình TTHS Việt Nam, làm căn cứ cho việc đề xuất các nội dung đổi mới TTHS đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp ở nước ta hiện nay.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và cải cách tư pháp theo tinh thần Nghị quyết số 08-NQ/TW (2002), Nghị quyết số 49-NQ/TW (2005) cùng việc hiến định nguyên tắc tranh tụng trong Hiến pháp năm 2013 đặt hệ thống tư pháp hình sự Việt Nam trước yêu cầu chuyển đổi mang tính lịch sử. Luận án tiến sĩ luật học "Mô hình tố tụng hình sự Việt Nam và vấn đề áp dụng tố tụng tranh tụng" do NCS. Nguyễn Đình Nhâm thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TSKH. Đào Trí Úc (2024) là công trình nghiên cứu tiên phong giải quyết điểm nghẽn mang tính nền tảng: nhận diện bản chất cấu trúc mô hình tố tụng hình sự (TTHS) quốc gia và thiết lập lộ trình tiếp thu các giá trị phổ quát của tố tụng tranh tụng.

Khoảng trống học thuật (research gap) mà luận án định vị bắt nguồn từ thực trạng các công trình trước đây chỉ tập trung vào các chế định kỹ thuật lập pháp cục bộ (như thẩm quyền điều tra, quyền của người bào chữa, thủ tục xét hỏi) hoặc nghiên cứu tranh tụng thuần túy ở giai đoạn xét xử sơ thẩm (Nguyễn Văn Hiển, 2010; Trịnh Tiến Việt, 2004) mà thiếu vắng một khung lý thuyết chỉnh thể để giải mã mô hình tố tụng. Luận án giải quyết 03 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. RQ1: Cấu trúc nội hàm và các tiêu chí phân loại khoa học của mô hình TTHS là gì trong bức tranh lý luận tư pháp hình sự thế giới?
2. RQ2: Mô hình TTHS Việt Nam từ năm 1945 đến nay mang những đặc trưng bản chất nào khi đối chiếu qua 04 yếu tố cấu trúc cốt lõi và thực tiễn thi hành pháp luật?
3. RQ3: Những tiền đề, thách thức và phương thức tối ưu để tiếp thu các hạt nhân hợp lý của mô hình tố tụng tranh tụng nhằm hoàn thiện mô hình TTHS Việt Nam là gì?

Khung lý thuyết của công trình được định vị trên sự tích hợp giữa Lý thuyết Mô hình TTHS (Herbert Packer, 1968 với hai mô hình Crime Control Model và Due Process Model), Lý thuyết Phân định chức năng tố tụng (M. Xtrôgôvich, 1979; V. Xavitxki, 1971; Đào Trí Úc, 2011) và Lý thuyết Tiếp biến tư pháp so sánh (Comparative Procedural Convergence). Về phạm vi nghiên cứu, luận án khảo sát toàn diện tiến trình lập pháp TTHS từ năm 1945 đến Bộ luật TTHS năm 2003, kết hợp khảo sát thực tiễn tại các cơ quan tiến hành tố tụng trung ương và địa phương, đối chiếu với dữ liệu thống kê xét xử, các chỉ số về tỷ lệ hủy án, trả hồ sơ điều tra bổ sung và thực trạng oan sai qua các giai đoạn cải cách.

Literature Review và Positioning

Tổng quan nghiên cứu trong nước cho thấy sự phân hóa rõ rệt thành hai mạch học thuật chính. Mạch thứ nhất tập trung vào đổi mới thiết chế và các chức năng tư pháp, tiêu biểu với các công trình của Trần Văn Độ (2007) về đổi mới Tòa án, Phan Trung Hoài (2009) về vai trò của luật sư, Đỗ Ngọc Quang (2004) về Cơ quan điều tra, và Đào Trí Úc (2011) về thiết chế Viện kiểm sát. Mạch thứ hai đi sâu vào nguyên tắc tranh tụng và bảo vệ quyền con người, với các đóng góp nổi bật từ Lê Hữu Thể (2011), Lê Văn Cảm và Nguyễn Ngọc Chí (2004), Nguyễn Thái Phúc (2007, 2008), và Nguyễn Hòa Bình (2014). Tuy nhiên, các tranh luận học thuật trong nước tồn tại xung đột sâu sắc giữa hai quan điểm đối nghịch: (1) Quan điểm duy trì mô hình thẩm vấn truyền thống nhấn mạnh mục tiêu tìm kiếm "sự thật khách quan tuyệt đối" và hiệu quả trấn áp tội phạm; (2) Quan điểm cải cách cấp tiến yêu cầu chuyển đổi toàn diện sang mô hình tranh tụng kiểu Anglo-Saxon để triệt tiêu nguy cơ oan sai.

Trên trường quốc tế, các công trình kinh điển của Philip Reichel (2005), Richard Vogler (2005), E.A. Tomlinson (1983), Phil Fennell (1995), và Mirjan Damaška (1986) đã chứng minh xu thế hội tụ (convergence) giữa hai truyền thống pháp luật Civil Law và Common Law. Nghiên cứu đối chiếu kinh nghiệm quốc tế làm nổi bật hai trường hợp cải cách điển hình:

1. Cộng hòa Pháp: Một quốc gia Civil Law điển hình với chế định Thẩm phán điều tra (juge d'instruction). Từ đầu những năm 2000, Pháp thực hiện cuộc cải cách tư pháp được xem là "tham vọng nhất kể từ năm 1958" nhằm phá vỡ tính khép kín của giai đoạn tiền xét xử, mở rộng quyền tiếp cận chứng cứ và tranh luận bình đẳng cho bên bào chữa (Vogler, 2005).
2. Cộng hòa Liên bang Đức: Quá trình cải cách TTHS liên tục qua các mốc 1964 (mở quyền tiếp cận hồ sơ cho luật sư), 1974 (cho phép luật sư tham gia lấy lời khai bị can), và 1986-1997 (bảo vệ quyền nạn nhân và chỉ định người bào chữa bắt buộc), qua đó dung hòa giữa mục tiêu điều tra chính thức và bảo đảm tranh tụng thực chất.
3. Liên bang Nga: Cuộc đại cải cách tư pháp khởi xướng từ Báo cáo "Quan điểm cải cách tư pháp hình sự" của GS. M. Savitski và Viện Hàn lâm Khoa học Nga, dẫn tới Bộ luật TTHS năm 2001 chuyển đổi dứt khoát sang mô hình bảo đảm tính độc lập của Tòa án và nguyên tắc tranh tụng hiến định.

Luận án của Nguyễn Đình Nhâm định vị chính xác khoảng trống học thuật: vượt qua cách tiếp cận đơn lẻ để xây dựng một mô hình lý luận tổng thể, luận giải bản chất mô hình TTHS Việt Nam là "mô hình pha trộn thiên về thẩm vấn" và đề xuất giải pháp tiếp thu có chọn lọc các yếu tố tranh tụng mà không làm phá vỡ nền tảng thể chế chính trị - pháp lý quốc gia.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mang lại bước tiến lý luận quan trọng thông qua việc mở rộng và tái định nghĩa hệ khái niệm về mô hình TTHS. Tác giả đưa ra định nghĩa mang tính chuẩn mực:

"Mô hình tố tụng hình sự là sự khái quát cao những đặc trưng cơ bản, phổ biến, phản ánh cách thức tổ chức hoạt động tố tụng hình sự, cách thức tìm đến sự thật khách quan của vụ án. Cách thức tổ chức này quyết định địa vị tố tụng của các chủ thể trong quá trình giải quyết vụ án, có thể là hoạt động tích cực của các bên tranh tụng hoặc là hoạt động tích cực của Tòa án và các cơ quan tiến hành tố tụng khác hoặc là sự kết hợp của cả hai." (Luận án, tr. 36)

Công trình đã phát triển lý thuyết của Herbert Packer bằng việc chứng minh rằng "Mục tiêu kiểm soát tội phạm" và "Mục tiêu bảo đảm quyền con người/tố tụng công bằng" không hoàn toàn loại trừ lẫn nhau mà có thể được tích hợp trong một mô hình pha trộn hiện đại. Luận án đã phản biện trực tiếp quan điểm học thuật bi quan cho rằng "việc đặt cả hai mục tiêu không bỏ lọt và không làm oan trong cùng một hệ thống tố tụng là vấn đề không tưởng, không có tính khả thi" (Luận án, tr. 40), khẳng định rằng sự khác biệt bản chất giữa các mô hình nằm ở phương thức đạt tới mục tiêu: tìm kiếm "sự thật pháp lý/hình thức" (thông qua tranh tụng đối đẳng) hay "sự thật khách quan/tuyệt đối" (thông qua điều tra, thẩm vấn của bộ máy nhà nước).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được thiết lập dựa trên sự tích hợp của 04 tiêu chí cấu trúc nền tảng:

1. Tính chất của TTHS: Giải quyết tranh chấp, xung đột pháp lý bình đẳng giữa các bên hay quá trình điều tra - xử lý đơn phương của quyền lực công nhằm bảo vệ trật tự xã hội.
2. Mục tiêu và cách thức đạt mục tiêu: Phương thức vận hành để đạt tới chân lý (cân bằng quyền năng chứng minh giữa các bên hay huy động tối đa sức mạnh cơ quan tố tụng chuyên nghiệp).
3. Cơ chế phân định 03 chức năng cơ bản: Mức độ độc lập, chuyên biệt giữa chức năng Buộc tội (Cơ quan công tố, Cơ quan điều tra), Bào chữa (Người bị buộc tội, Người bào chữa), và Xét xử (Tòa án). Luận án khẳng định nguyên tắc bất biến: Tòa án tuyệt đối không kiêm nhiệm chức năng buộc tội.
4. Bản chất của chứng cứ và giá trị pháp lý của hồ sơ vụ án: Đối chiếu giữa nguyên tắc tài liệu hóa bằng văn bản (dossier-based) và nguyên tắc thẩm tra trực tiếp bằng lời nói (cross-examination) tại phiên tòa công khai.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: áp dụng cho hệ thống TTHS của quốc gia đơn nhất, theo thể chế chính trị - pháp lý xã hội chủ nghĩa, đang trong quá trình chuyển đổi tư pháp và hội nhập chuẩn mực quốc tế về quyền con người.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng lập trường nhận thức luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử (Marxist Legal Epistemology) kết hợp với chủ nghĩa hiện thực pháp lý (Legal Realism). Thiết kế nghiên cứu tích hợp đa phương pháp (Mixed-method Doctrinal & Empirical Legal Research):

• Phương pháp phân tích quy phạm (Doctrinal Legal Analysis): Rà soát, giải mã hệ thống văn bản quy phạm pháp luật TTHS Việt Nam từ Sắc lệnh số 13/SL (1945), Sắc lệnh số 85/SL (1950), Pháp lệnh Tổ chức điều tra hình sự (1989), BLTTHS năm 1988, BLTTHS năm 2003 và định hướng BLTTHS năm 2015.
• Phương pháp luật học so sánh (Comparative Law): Sử dụng phương pháp đối chiếu chức năng (functional comparative method) để phân tích mô hình tố tụng của Pháp, Đức, Nga, Anh và Hoa Kỳ.
• Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm và lịch sử pháp lý (Historical & Empirical Inquiry): Khảo sát đa tầng từ thể chế quy định đến thực tiễn vận hành tại Tòa án và Viện kiểm sát.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu tuân thủ nghiêm ngặt chuẩn mực học thuật thông qua tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation):

• Nguồn sơ cấp (Primary Sources): Văn bản luật thực định, nghị quyết chỉ đạo cải cách tư pháp của Đảng (Nghị quyết 08, Nghị quyết 49), số liệu thống kê tư pháp chính thức từ Tòa án nhân dân tối cao (TANDTC) và Viện kiểm sát nhân dân tối cao (VKSNDTC).
• Nguồn thứ cấp (Secondary Sources): Các công trình nghiên cứu chuyên khảo, luận án tiến sĩ, bài báo khoa học trên các tạp chí chuyên ngành luật học trong nước và quốc tế (Ashgate, HeinOnline, LexisNexis).
• Thu thập dữ liệu chuyên gia: Khảo sát thực tế, phỏng vấn sâu cá nhân là những người tiến hành tố tụng (Thẩm phán, Kiểm sát viên, Điều tra viên) và người tham gia tố tụng (Luật sư thuộc Liên đoàn Luật sư Việt Nam).

Data và phân tích

Dữ liệu thực nghiệm của luận án tập trung làm sáng tỏ sự xung đột giữa quy định pháp luật và thực tiễn thi hành qua các chỉ số định lượng then chốt:

• Chất lượng xét xử và thực trạng án bị hủy/sửa: Phân tích dữ liệu từ Bảng 3.1 (Chất lượng xét xử của Tòa án), Biểu đồ 3.2 (Số quyết định khởi tố bị can bị VKS hủy bỏ) và Biểu đồ 3.3 (Tỷ lệ bản án, quyết định của Tòa án bị hủy bỏ).
• Tình trạng trả hồ sơ điều tra bổ sung: Phân tích Bảng 3.4 (Số vụ án Tòa án trả hồ sơ yêu cầu Viện kiểm sát điều tra bổ sung), chỉ ra căn bệnh ỷ lại vào hồ sơ giấy tờ và sự đứt gãy giữa giai đoạn công tố và điều tra.
• Tình trạng oan sai và đình chỉ điều tra: Phân tích Bảng 3.3 (Số bị can bị cáo bị oan), Biểu đồ 3.4 (Số bị can bị đình chỉ điều tra vì không phạm tội), và Biểu đồ 3.5 (Số bị cáo bị Tòa án tuyên không phạm tội), làm minh chứng cho thấy hệ lụy của việc thiếu vắng tranh tụng thực chất.
• Sự phát triển của chế định luật sư: Khảo sát Bảng 3.2 (Sự phát triển về số lượng của đội ngũ luật sư) để chứng minh khoảng trống giữa năng lực hỗ trợ pháp lý và rào cản tham gia tố tụng tiền xét xử.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Nhận diện bản chất lai ghép bất đối xứng: Luận án chứng minh mô hình TTHS Việt Nam hiện hành là mô hình pha trộn thiên về thẩm vấn (hybrid model with inquisitorial dominance). Tố tụng thẩm vấn chi phối toàn diện giai đoạn tiền xét xử, trong khi yếu tố tranh tụng mới chỉ xuất hiện cục bộ ở phần tranh luận tại phiên tòa sơ thẩm.
2. Chỉ ra sự chồng lấn và xung đột chức năng tố tụng nghiêm trọng: Pháp luật TTHS (cụ thể là BLTTHS 2003) phân giao thẩm quyền trái với nguyên tắc tam giác tố tụng độc lập. Tòa án vừa giữ vai trò phán quyết vừa kiêm nhiệm nghĩa vụ chứng minh tội phạm (Điều 10), có quyền khởi tố vụ án hình sự tại phiên tòa (Điều 104), và có quyền tiếp tục xét xử ngay cả khi Viện kiểm sát đã rút toàn bộ quyết định truy tố (Điều 221).
3. Hiện tượng "Hồ sơ vụ án dẫn dắt phán quyết": Phán quyết của Hội đồng xét xử chủ yếu dựa trên tập hồ sơ điều tra được lập từ trước thay vì kết quả thẩm tra công khai tại phiên tòa. Thẩm phán đóng vai trò người thẩm tra chính dựa trên tài liệu viết, thời lượng xét hỏi lấn át hoàn toàn thời lượng tranh luận đối đáp.
4. Tình trạng bất bình đẳng vũ khí (Inequality of Arms): Bên bào chữa bị hạn chế nghiêm trọng về quyền thu thập chứng cứ độc lập, bị cản trở tiếp cận hồ sơ vụ án ở giai đoạn sớm, dẫn tới thực trạng "luật sư tố khổ" phổ biến trong thực tiễn xét xử.
5. Đánh giá thực trạng quyền con người: Luận án đưa ra nhận định mang tính phê phán sâu sắc:

"Mô hình TTHS ở nước ta chưa thực sự lấy việc bảo đảm quyền con người làm mục đích tối thượng của mình mà vẫn còn trong trạng thái dành thế chủ động cho các cơ quan tố tụng của Nhà nước." (Luận án, tr. 11)

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Khẳng định tính tất yếu của việc tái cấu trúc các chức năng tố tụng; phân định rạch ròi giữa việc thực hành quyền công tố của Viện kiểm sát và thẩm quyền xét xử độc lập của Tòa án; xác lập nguyên tắc Tòa án chỉ xét xử trong phạm vi truy tố và lấy kết quả tranh tụng tại phiên tòa làm căn cứ tối hậu của phán quyết.
• Về cải cách lập pháp: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp phục vụ việc sửa đổi toàn diện Bộ luật TTHS; đề xuất bãi bỏ quyền khởi tố vụ án của Tòa án, bãi bỏ trách nhiệm chứng minh tội phạm của Tòa án, chuyển giao toàn diện trách nhiệm buộc tội cho cơ quan công tố.
• Về phương diện thể chế và thực thi: Đề xuất cơ chế "công tố gắn liền với hoạt động điều tra", tăng cường quyền hạn độc lập của luật sư trong việc thu thập chứng cứ và triệu tập nhân chứng, thiết lập các bảo đảm thực chất cho nguyên tắc suy đoán vô tội.

Tiêu chí cấu trúc	Mô hình Tranh tụng (Adversarial)	Mô hình Thẩm vấn (Inquisitorial)	Mô hình TTHS Việt Nam (Thực trạng phân tích)	Hướng hoàn thiện đề xuất
Tính chất TTHS	Giải quyết tranh chấp đối đẳng giữa các bên	Quá trình nhà nước điều tra, xử lý vi phạm	Mô hình pha trộn, quyền lực công chủ đạo	Tăng cường tính đối tụng, bình đẳng vũ khí
Mục tiêu chân lý	Sự thật pháp lý / Sự thật hình thức	Sự thật khách quan tuyệt đối	Sự thật khách quan (dễ dẫn tới thiên vị buộc tội)	Kết hợp bảo đảm quy trình công bằng và sự thật khách quan
Vai trò Thẩm phán	Trọng tài trung lập, thụ động lắng nghe	Chủ động điều tra, xét hỏi toàn diện	Đóng vai trò xét hỏi chính, kiêm chứng minh tội phạm	Trở về vị trí trọng tài độc lập, điều hành tranh tụng
Vị thế Bên bào chữa	Bình đẳng tuyệt đối về quyền thu thập chứng cứ	Phụ thuộc, hỗ trợ làm rõ vụ án	Bị hạn chế quyền tiếp cận hồ sơ, chứng cứ sớm	Mở rộng quyền thu thập chứng cứ và tranh luận đối đáp
Giá trị Hồ sơ vụ án	Không có giá trị chứng minh nếu không thẩm tra miệng	Là nguồn chứng cứ chính chi phối phán quyết	Bản án phụ thuộc nặng nề vào hồ sơ điều tra viết	Phán quyết duy nhất dựa trên chứng cứ thẩm tra tại tòa

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn dữ liệu thực nghiệm: Các số liệu thống kê tư pháp chi tiết về oan sai và bồi thường nhà nước còn chịu sự bảo mật nhất định, chưa thể tiếp cận trọn vẹn ở cấp độ từng địa bàn huyện/thị đặc thù.
• Giới hạn thời điểm: Công trình tập trung chủ yếu vào việc đánh giá thi hành BLTTHS 2003 và chuẩn bị cơ sở cho việc triển khai Hiến pháp 2013, do đó các tác động thực tiễn sâu rộng sau khi BLTTHS 2015 đi vào vận hành lâu dài cần thêm thời gian để tích lũy dữ liệu kiểm chứng.
• Điều kiện biên: Khung đề xuất tiếp thu tranh tụng bị giới hạn bởi cấu trúc chính trị một đảng lãnh đạo và nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất, không áp dụng cơ chế "bồi thẩm đoàn công dân" (jury system) thuần túy kiểu Mỹ.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Đánh giá tác động định lượng (Quantitative Empirical Legal Studies) về hiệu quả tranh tụng của luật sư đối với mức án sau khi thi hành BLTTHS 2015.
2. Nghiên cứu khả năng thiết lập thiết chế "Thẩm phán giám sát tư pháp/Thẩm phán điều tra" phụ trách phê chuẩn các biện pháp ngăn chặn hạn chế quyền con người trong giai đoạn tiền xét xử tại Việt Nam.
3. Nghiên cứu cơ chế tiếp nhận chế định "Thương lượng nhận tội" (plea bargaining) có kiểm soát đối với các vụ án kinh tế, chức vụ nhằm giảm tải áp lực tư pháp.
4. Tác động của chuyển đổi số và chứng cứ điện tử (digital evidence) đối với nguyên tắc trực tiếp, bằng lời nói trong tranh tụng hình sự.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình của NCS. Nguyễn Đình Nhâm tạo lập tầm ảnh hưởng đa chiều sâu sắc:

• Ảnh hưởng học thuật: Thiết lập hệ tiêu chuẩn phân tích mô hình TTHS tại Việt Nam, đóng vai trò tài liệu tham khảo nền tảng cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Tư pháp hình sự.
• Tác động lập pháp và chính sách: Đóng góp trực tiếp các luận cứ khoa học thực tiễn phục vụ Ban Chỉ đạo Cải cách Tư pháp Trung ương, Ủy ban Tư pháp của Quốc hội và VKSNDTC trong quá trình xây dựng, sửa đổi Bộ luật TTHS năm 2015 và các đạo luật tổ chức tư pháp liên quan.
• Lợi ích xã hội: Góp phần chuyển hóa nhận thức xã hội về bảo vệ quyền con người, thúc đẩy sự tôn trọng đối với nghề luật sư và củng cố niềm tin của nhân dân vào sự công minh, liêm chính của nền tư pháp quốc gia.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học thuật pháp lý: Tiếp cận khung phân tích lý luận có cấu trúc hoàn chỉnh về mô hình tố tụng và phương pháp luật học so sánh chuyên sâu.
• Thẩm phán & Hội thẩm nhân dân: Nhận thức rõ sự chuyển dịch từ vai trò "người điều tra tại tòa" sang vị trí "trọng tài phán quyết độc lập", nâng cao kỹ năng điều hành tranh tụng dân chủ.
• Kiểm sát viên: Xác định rõ trọng tâm nâng cao năng lực tranh tụng, loại bỏ thói quen đọc cáo trạng thụ động, bảo đảm trách nhiệm công tố gắn liền với điều tra.
• Luật sư & Giới bổ trợ tư pháp: Nắm vững cơ sở pháp lý và lý luận để kiên định bảo vệ các quyền tố tụng của thân chủ, từng bước hiện thực hóa nguyên tắc bình đẳng vũ khí.
• Cơ quan hoạch định chính sách: Sở hữu bằng chứng thực nghiệm vững chắc để thiết kế các chính sách tư pháp tiến bộ, tương thích với các công ước quốc tế về nhân quyền (ICCPR).

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã giải mã thành công bản chất mô hình TTHS Việt Nam bằng khung 04 tiêu chí cấu trúc, bác bỏ cách nhìn nhận đơn giản hóa và khẳng định mô hình Việt Nam là "mô hình pha trộn thiên về thẩm vấn", đồng thời đặt nền móng lý luận cho việc tiếp thu các hạt nhân hợp lý của mô hình tranh tụng trong khuôn khổ Nhà nước pháp quyền XHCN.

2. Đổi mới phương pháp luận nổi bật so với các nghiên cứu trước đây? Không tiếp cận TTHS theo từng điều luật hay giai đoạn tố tụng biệt lập, luận án sử dụng phương pháp phân tích hệ thống cấu trúc kết hợp luật học so sánh đối chiếu đa quốc gia (Pháp, Đức, Nga, Mỹ) và tam giác hóa dữ liệu thực nghiệm tư pháp tại Việt Nam.

3. Phát hiện gây bất ngờ nhất có dữ liệu chứng minh? Quy định Tòa án có trách nhiệm chứng minh tội phạm (Điều 10 BLTTHS 2003) và quyền xét xử ngoài phạm vi truy tố đã tạo ra sự thiên vị buộc tội vô thức, biến phiên tòa thành quá trình hợp thức hóa hồ sơ điều tra thay vì một diễn đàn xác định sự thật độc lập, minh chứng qua tỷ lệ hủy án và trả hồ sơ điều tra bổ sung kéo dài (Bảng 3.4).

4. Quy trình nhân rộng và kiểm chứng nghiên cứu (Replication Protocol)? Khung 04 tiêu chí cấu trúc của luận án có thể được nhân rộng hoàn hảo để đánh giá bất kỳ hệ thống TTHS nào thuộc khối các quốc gia đang chuyển đổi (transitional jurisdictions) hoặc các ngành luật tố tụng khác (tố tụng dân sự, tố tụng hành chính).

5. Lộ trình học thuật 10 năm được định hình thế nào? Công trình mở đường cho chuỗi nghiên cứu tiếp nối về: (1) Kiểm soát quyền lực tư pháp tiền xét xử; (2) Cơ chế loại trừ chứng cứ bất hợp pháp (exclusionary rule); và (3) Xây dựng Tòa án điện tử thích ứng với chuẩn mực tranh tụng hiện đại.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Nguyễn Đình Nhâm đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 05 đóng góp mang tính bước ngoặt:

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về mô hình TTHS và xác lập khung 04 tiêu chí phân loại khoa học chuẩn mực.
2. Định vị chính xác bản chất mô hình TTHS Việt Nam là mô hình pha trộn thiên về thẩm vấn, chỉ rõ các khiếm khuyết cơ cấu gây cản trở công lý.
3. Luận giải sâu sắc sự tương thích giữa việc tiếp thu hạt nhân tranh tụng với mục tiêu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
4. Kiến nghị lộ trình tiếp thu khả thi: chuyển hóa Tòa án thành trọng tài độc lập, tăng cường trách nhiệm công tố trong điều tra, và bảo đảm bình đẳng vũ khí cho bên bào chữa.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành đột phá về tư pháp hình sự so sánh và bảo vệ quyền con người trong kỷ nguyên cải cách thể chế toàn diện.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề khá hệ thống về mô hình TTHS, tiếp cận cụ thể hơn với các mô hình TTHS trên thế giới, đề xuất hoàn thiện mô hình TTHS từ khía cạnh tiếp cận về mô hình TTHS theo hướng tăng cường các yếu tố tranh tụng, loại bỏ những yếu tố không đáp ứng yêu cầu "dân chủ, bình đẳng, công khai, minh bạch" như đã được xác định tại Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày 24/5/2005 của Bộ Chính trị về chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật. Về vấn đề tố tụng tranh tụng Yêu cầu chung nhất đối với giai đoạn hiện nay là làm rõ những giá trị ưu việt mà tranh tụng sẽ mang lại cho TTHS Việt Nam. Vì vậy, tính chất tiếp cận giá trị là yếu tố nổi bật trong các đề xuất đổi mới mô hình TTHS Việt Nam. Một điều đáng chú ý là vào thời điểm trước khi Đảng ta ban hành các Nghị quyết quan trọng về cải cách pháp luật và cải cách tư pháp đã có nhiều công trình đi tiên phong trong việc tìm hiểu về tố tụng tranh tụng và nguyên tắc tranh tụng trong TTHS.

Điều đó thể hiện trong nội dung nghiên cứu của các tác giả cuốn chuyên khảo "Cải cách tư pháp ở Việt Nam trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền" do GS.TSKH Lê Văn Cảm và PGS. Nguyễn Ngọc Chí đồng chủ biên (bài của PGS. Nguyễn Ngọc Chí: "Tố tụng tranh tụng 18 và vấn đề cải cách tư pháp ở Việt Nam theo kiểu tranh tụng"; bài của TS. Trịnh Tiến Việt: "Nâng cao chất lượng tranh tụng tại phiên tòa hình sự trước yêu cầu của cải cách tư pháp").

Không thể không kể đến các công trình và bài viết từ rất sớm của nhiều tác giả như: của PGS.TS Nguyễn Mạnh Kháng: "Cải cách tư pháp và vấn đề tranh tụng" đăng trong Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 10/2003; của PGS.TS Nguyễn Thái Phúc: "Dự thảo Bộ luật tố tụng hình sự sửa đổi và nguyên tắc tranh tụng"; của GS.TSKH Lê Văn Cảm: "Nguyên tắc tranh tụng trong hệ thống các nguyên tắc cơ bản của luật tố tụng hình sự Việt Nam", đăng trong Đặc san Luật học, số 6/2004… Đặc biệt, từ sau khi có chủ trương của Đảng về cải cách tư pháp hình sự theo hướng mở rộng tranh tụng, đã có hàng loạt các bài viết, các luận án tiến sĩ và luận văn thạc sĩ về đề tài này. Trong số đó, có bài của PGS.TS Trần Văn Độ: "Bản chất tranh tụng tại phiên tòa", Tạp chí Khoa học pháp lý, số 4/2004; của ThS. Võ Thị Kim Oanh: "Nguyên tắc tranh tụng - giải pháp nâng cao chất lượng xét xử sơ thẩm vụ án hình sự", Tạp chí Kiểm sát, số 17/2006; của PGS.TS Nguyễn Thái Phúc: "Vấn đề tranh tụng và tăng cường tranh tụng trong tố tụng hình sự theo yêu cầu của cải cách tư pháp", Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 8/2008; Luận án tiến sĩ Luật học của Nguyễn Văn Hiển: "Nguyên tắc tranh tụng trong tố tụng hình sự Việt Nam - những vấn đề lý luận và thực tiễn", 2010… Các công trình này đã từng bước phân biệt sự khác nhau giữa mô hình TTHS tranh tụng với nguyên tắc tranh tụng trong TTHS; làm rõ hơn nội hàm của nguyên tắc tranh tụng trong TTHS và đề xuất một số giải pháp để thể hiện nguyên tắc tranh tụng trong TTHS Việt Nam. Về các nguyên tắc của tố tụng hình sự Khi bàn về mô hình TTHS và đổi mới mô hình TTHS đã có một số công trình đi sâu làm rõ hiện trạng và nội dung của các nguyên tắc TTHS, coi đó là bộ phận cần được đổi mới của TTHS nước ta.

Các tác giả đã xác định những nguyên tắc chủ đạo của mô hình tố tụng thẩm vấn và các nguyên tắc chủ đạo của mô hình tố tụng tranh tụng, từ đó đã đề xuất xây dựng hệ thống các nguyên tắc 19 đặc trưng mới cho TTHS Việt Nam. Đó là: nguyên tắc tranh tụng, nguyên tắc suy đoán vô tội, nguyên tắc công tố, nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa của bị can, bị cáo; nguyên tắc tự do trình bày chứng cứ; nguyên tắc minh oan. Có thể tìm thấy những đề xuất này trong các công trình như: bài của GS.TSKH Đào Trí Úc: "Các nguyên tắc của tố tụng hình sự Việt Nam", Tạp chí Khoa học (Luật học), Tập 27, số 1/2011; PGS. Nguyễn Ngọc Chí: "Các nguyên tắc cơ bản trong Luật tố tụng hình sự-những đề xuất sửa đổi, bổ sung", Tạp chí Khoa học (Kinh tế - Luật), Đại học Quốc gia Hà Nội, số 24/2008; GS.TSKH Lê Cảm: "Các nguyên tắc cơ bản của cải cách tư pháp trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam", Tạp chí Tòa án nhân dân, số 1/2006; PGS.TS Trịnh Quốc Toản: "Cải cách luật tố tụng hình sự với việc hoàn thiện nguyên tắc suy đoán vô tội", đăng trong cuốn chuyên khảo: "Cải cách tư pháp ở Việt Nam trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền" đã nêu ở trên; Chuyên khảo của PGS.

Hoàng Thị Sơn và TS. Bùi Kiên Điện: "Những nguyên tắc cơ bản của Luật tố tụng hình sự Việt Nam", Nxb Công an nhân dân, 1999… Khi bàn về các nguyên tắc của TTHS, ở Việt Nam hiện có hai luồng ý kiến khác nhau. Loại ý kiến thứ nhất cho rằng, nguyên tắc pháp lý và những nguyên tắc được pháp luật điều chỉnh, nhờ đó, các nguyên tắc cũng có tính quy phạm và được bảo đảm thực hiện bởi sức mạnh của quyền lực nhà nước. Loại ý kiến thứ hai cho rằng, nguyên tắc chỉ là những tư tưởng chỉ đạo chung, phản ánh quy luật khách quan của quá trình phát triển xã hội, có mức độ phổ quát hơn so với các quy định của pháp luật, do đó, nó có khả năng chỉ đạo cả hoạt động lập pháp, định hướng thực tiễn và định hướng nhận thức về pháp luật, áp dụng pháp luật.

Tuy nhiên, nhận định về khả năng điều chỉnh ở cả hai mức độ này của nguyên tắc TTHS Việt Nam hiện hành, các tác giả đều thống nhất nhận thấy rằng, các nguyên tắc được ghi nhận trong BLTTHS Việt Nam năm 2003 chưa phản ánh đầy đủ những đổi mới quan trọng trong quan điểm chỉ đạo về đổi mới các hoạt động tư pháp nói chung và các hoạt động TTHS nói riêng trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN và hội nhập quốc tế. Về địa vị pháp lý tố tụng của các chủ thể Đây cũng là một bộ phận quan trọng của các vấn đề về TTHS được các nhà nghiên cứu quan tâm trong quá trình tìm kiếm những giải pháp đổi mới TTHS và pháp luật TTHS nước ta. Các công trình nghiên cứu đã có những đánh giá xác đáng về địa vị pháp lý hiện hành của các chủ thể quan hệ tố tụng và thống nhất nhận định rằng, sự thiếu độc lập và chưa bình đẳng trong địa vị pháp lý của các chủ thể tố tụng là yếu tố cản trở quá trình thực hiện những mục tiêu xây dựng một mô hình tố tụng dân chủ, bình đẳng, bảo đảm yêu cầu tranh tụng, bảo đảm một cách hữu hiệu quyền con người trong TTHS nước ta. Có thể nêu những công trình tiêu biểu trong nhóm các công trình nghiên cứu vấn đề này như: Nguyễn Văn Du: "Vị trí của Tòa án trong hoạt động tố tụng hình sự", Tạp chí Tòa án nhân dân, số 3/1999; PGS.TS Phạm Hồng Hải: "Mấy ý kiến về hoàn thiện mối quan hệ giữa Viện kiểm sát và Tòa án cùng cấp trước và trong giai đoạn xét xử vụ án hình sự", Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 11/1998, "Vai trò của luật sư trong hoạt động tố tụng: thực trạng và phương hướng đổi mới", Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, Đặc san số 4, tháng 3/2003; Sách tham khảo của tập thể tác giả do TS.

Lê Hữu Thể chủ biên: "Thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp trong giai đoạn điều tra" Nxb Tư pháp, 2005; Nguyễn Tiến Long: "Một số giải pháp để bảo đảm quyền và nghĩa vụ của người bào chữa khi tranh tụng tại phiên tòa xét xử", Tạp chí Kiểm sát, số 17, tháng 9/2005; Sách chuyên khảo của TS.Uông Chu Lưu - Hà Mạnh Trí: "Bộ luật tố tụng hình sự mới, Bộ luật của tiến trình dân chủ, bình đẳng, bảo vệ quyền con người", Nxb Tư pháp, 2004… e. Về các chức năng tố tụng Các nhà nghiên cứu nước ta đã thể hiện cách nhìn mới, đề xuất các giải pháp đổi mới các chức năng đó gắn với yêu cầu về tranh tụng và sự độc lập của Tòa án trong TTHS. Chẳng hạn, bài của PGS.TS Nguyễn Thái Phúc: "Những chức năng cơ bản trong tố tụng hình sự", Tạp chí Nhà nước và pháp 21 luật, số 12/2005. Tuy nhiên, việc nghiên cứu mới chủ yếu tập trung vào từng chức năng: chức năng xét xử, chức năng công tố (buộc tội) và chức năng bào chữa, ví dụ bài: "Xác định chức năng, nhiệm vụ thẩm quyền của Tòa án trong tố tụng hình sự" của PGS.

Một số công trình tạo ra một cách nhìn tổng thể, toàn diện về mối liên hệ giữa các chức năng trong TTHS như bài viết của TS. Phan Trung Hoài "Bàn về mối quan hệ giữa chức năng buộc tội, bào chữa, xét xử trong xét xử hình sự" (Đề tài cấp Bộ của VKSNDTC, 1998) và bài viết của TS. Hoàng Thị Sơn: "Các chức năng buộc tội, bào chữa và xét xử trong tố tụng hình sự", Tạp chí Luật học, số 2/2000. Hoặc chỉ nhìn nhận chức năng tố tụng trong khi bàn về giai đoạn tố tụng cụ thể, chẳng hạn, Luận án tiến sĩ Luật học của Võ Thị Kim Oanh: "Xét xử sơ thẩm trong tố tụng hình sự Việt Nam" của Lê Tiến Châu: "Chức năng xét xử trong tố tụng hình sự Việt Nam" (2008) có thể được coi là một trong những công trình nghiên cứu theo hướng tạo ra một cái nhìn xuyên suốt về sự thể hiện của những chức năng tố tụng trong toàn bộ tiến trình TTHS.

Các công trình nghiên cứu theo hướng này đã góp phần khẳng định rõ hơn về các chức năng cơ bản của TTHS; nhiệm vụ của từng chức năng TTHS; đánh giá việc tổ chức vận hành các chức năng cơ bản của TTHS ở nước ta và bước đầu đề xuất hoàn thiện địa vị pháp lý của các chủ thể gắn với các chức năng của TTHS. Vấn đề bảo đảm quyền con ngƣời trong tố tụng hình sự Hệ thống tư pháp hình sự Việt Nam cần được đổi mới theo hướng bảo vệ tốt hơn quyền con người, tiếp cận đầy đủ hơn với các chuẩn mực pháp lý quốc tế. Đó là nhận định chung trong những công trình nghiên cứu gần đây nhất ở nước ta khi đề cập đến yêu cầu đổi mới TTHS.