Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHỨNG CỨ TRONG LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHỨNG CỨ Chứng cứ (Evidence) đóng vai trò rất quan trọng trong việc làm sáng tỏ sự thật khách quan của bất kỳ sự việc, hiện tượng nào, nhưng đặc biệt hơn cả là trong hoạt động tố tụng hình sự. Bởi lẽ, chỉ có thông qua chứng cứ, các CQĐT, truy tố, xét xử mới có thể xác định các tình tiết của vụ án, đồng thời làm rõ bức tranh, diễn biến của sự việc để từ đó có cơ sở ra các quyết định tương ứng, cũng như giải mã các bí mật của sự việc, hiện tượng, không làm oan người vô tội, làm rõ chân lý và sự thật. Nói một cách khác, chứng cứ là phương tiện khẳng định các sự kiện, hiện tượng nhất định nhằm giải quyết đúng đắn vụ án hình sự, đồng thời loại trừ, phủ định những sự kiện, hiện tượng đã không xảy ra trong thực tế.
Do đó, yêu cầu làm sáng tỏ những vấn đề lý luận chung về chứng cứ như: khái niệm chứng cứ, các thuộc tính của chứng cứ, phân loại chứng cứ và nguồn chứng cứ là công việc cần thiết. Khái niệm chứng cứ Khái niệm chứng cứ là một trong những khái niệm cơ bản của khoa học luật tố tụng hình sự nói chung, lý luận về chứng cứ nói riêng. Lịch sử pháp luật tố tụng hình sự cho thấy, trải qua các thời kỳ phát triển của loài người, có nhiều quan điểm khác nhau về chứng cứ. * Quan điểm thần học, tôn giáo về chứng cứ Xuất phát từ phương pháp luận duy tâm, quan điểm thần học, tôn giáo về chứng cứ cho rằng, "Đấng tối cao", "Thần linh", "Chúa trời" đã tạo ra thế giới vật chất, tạo ra con người, tạo ra tội phạm thì cũng là người phán xét tội phạm.
Đã từng tồn tại những hình thức thử thách đối với người bị tình nghi 15 phạm tội như: Nhúng tay của người bị tình nghi vào nước sôi trong khoảng thời gian nhất định, hoặc buộc họ phải nhảy từ trên cao xuống hoặc phải đập đầu vào đá. Nếu tay không bị bỏng, nhảy từ trên cao xuống không chết hoặc không bị chảy máu khi đập đầu vào đá. thì người đó vô tội và ngược lại thì chứng tỏ người bị tình nghi chính là thủ phạm. Ngoài ra, theo quan điểm này, được coi là chứng cứ khi quan tòa tổ chức cho người tố cáo và bị tố cáo quyết đấu, chiến thắng sẽ được coi là chứng cứ có giá trị nhất và người chiến thắng được tòa án tuyên là tố cáo đúng hoặc vô tội.
Theo một số tôn giáo, như Thiên chúa giáo thì lời sám hối của các con chiên về các hành vi tội lỗi của mình trước bề trên được coi là chứng cứ buộc tội. Quan điểm trên rõ ràng thể hiện tư tưởng thần quyền của các nhà nước thời trung cổ, hoàn toàn sai lầm về mặt khoa học, trái với quy luật khách quan. * Chứng cứ của trình tự tố tụng kiểu tố cáo Trong trình tự tố tụng kiểu tố cáo, toàn bộ trình tự tố tụng được kiến lập trên tính tích cực của các đương sự và trước hết của người tố cáo. Một công thức cổ La Mã đã nêu: "Không có người tố cáo thì không có quan tòa" (Nemo judex sine actore).
Quan điểm về chứng cứ của trình tự tố tụng kiểu tố cáo coi lời tố cáo của người tố cáo là chứng cứ buộc tội đối với người bị tố cáo. Hệ thống chứng cứ của trình tự tố tụng kiểu tố cáo rất đơn giản: quan tòa cho đối chất trực tiếp giữa người tố cáo và người bị tố cáo. Nếu người bị tố cáo không có chứng cứ hoặc không có khả năng bác bỏ lời tố cáo thì họ sẽ bị coi là phạm tội. Lời phản bác của người bị tố cáo nếu có lời thề của bạn bè hoặc láng giềng chứng thực lời phản bác của người bị tố cáo là đúng thì người bị tố cáo được coi là vô tội.
Cũng theo quan điểm này thì Lời nhận tội của bị cáo được coi là chứng cứ tốt nhất, là "vua của các chứng cứ" (regina probationum, theo cách diễn đạt của pháp luật La Mã), vì vậy quan tòa thường áp dụng cực hình đối với người bị tố cáo để lấy được lời nhận tội của người bị tố cáo. Quan điểm này về chứng cứ tạo nên sự bất bình đẳng sâu sắc giữa giai cấp thống trị, tầng lớp trên của xã hội với nhân dân lao động, những 16 người có chức, địa vị cao trong xã hội thì lời tố cáo của họ càng có giá trị chứng minh trong quá trình giải quyết vụ án. * Chứng cứ của trình tự tố tụng kiểu thẩm vấn Theo sự phát triển của pháp luật, trình tự tố tụng kiểu thẩm vấn ra đời, thay thế cho trình tự tố tụng kiểu tố cáo. Trong trình tự tố tụng kiểu thẩm vấn, việc điều tra, xử lý tội phạm do cơ quan xét xử thực hiện; các chức năng buộc tội, xét xử, bào chữa cũng tập trung vào cơ quan xét xử.
Trình tự tố tụng kiểu thẩm vấn phục vụ đắc lực cho chế độ xét xử Trung ương tập quyền của Nhà nước quân chủ chuyên chế. Nhà nước quân chủ chuyên chế đã sử dụng trình tự tố tụng kiểu thẩm vấn để thủ tiêu nền tư pháp của các lãnh chúa phong kiến, đập tan sự phản kháng của các lãnh chúa phong kiến. Lý luận chứng cứ hình thức được sản sinh ra từ trình tự tố tụng kiểu thẩm vấn. * Quan điểm hình thức về chứng cứ Theo lý luận chứng cứ hình thức, ý nghĩa và hiệu lực của chứng cứ được quy định trước trong luật, có tính chất bắt buộc đối với tòa án và CQĐT khi họ điều tra, xét xử vụ án.
Theo quan điểm này, thì những gì là chứng cứ để chứng minh tội phạm và đối với mỗi loại tội phạm cần chứng cứ gì, số lượng bao nhiêu đã được quy định sẵn trong luật. Luật chẳng những quy định các loại chứng cứ hình thức khác nhau, mà còn quy định trước chứng cứ có hiệu lực như thế nào và thẩm phán phải đánh giá nó ra sao. Thẩm phán không được tự do đánh giá chứng cứ theo niềm tin nội tâm, nhiệm vụ của họ là áp dụng một cách máy móc chứng cứ được luật quy định đối với mỗi sự việc mà họ gặp và rút ra kết luận mà luật đã định. Trong lịch sử pháp luật tố tụng hình sự, lý luận chứng cứ hình thức đã hạn chế được sự tùy tiện của Tòa án trong giải quyết vụ án hình sự, buộc Tòa án phải phục tùng những yêu cầu của pháp luật, nhưng nó cũng bộc lộ nhiều tồn tại như hạn chế khả năng thu thập, phân tích, đánh giá chứng cứ của các cơ quan tiến hành tố tụng, dẫn đến bỏ lọt tội phạm hoặc làm oan người vô tội.
Lý luận chứng cứ hình thức phát triển mạnh 17 và có ảnh hưởng lớn đến pháp luật tố tụng hình sự của các nước châu Âu từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XVIII và ngày nay nó vẫn được thể hiện ở các mức độ khác nhau trong pháp luật tố tụng hình sự của một số nước trong hệ thống pháp luật Anglô - Sắcxông. * Quan điểm nhân chủng học về chứng cứ Quan điểm nhân chủng học về chứng cứ cho rằng, quá trình thu thập chứng cứ trong việc giải quyết vụ án hình sự là quá trình xác định cấu trúc, đặc điểm cơ thể và tính cách con người. Quan điểm này dựa trên cơ sở phương pháp nhận dạng và giám định pháp y, cho nên về hình thức nó có căn cứ khoa học, nhưng nhược điểm của nó là cấu trúc cơ thể, tính cách con người không phải là nguyên nhân làm phát sinh tội phạm và do vậy không thể lấy cấu trúc cơ thể con người thông qua giám định pháp y làm chứng cứ để chứng minh tội phạm. * Quan điểm niềm tin nội tâm tự do của Thẩm phán về chứng cứ Đến giữa thế kỷ XVIII, lý luận chứng cứ hình thức đã suy tàn trong thời đại thắng lợi của Cách mạng tư sản và xuất hiện quan điểm niềm tin nội tâm tự do của Thẩm phán về chứng cứ.
Theo quan điểm này thì vai trò của thẩm phán được đề cao trong hoạt động chứng minh tội phạm, được toàn quyền quyết định về tội phạm một cách tùy thuộc vào niềm tin của mình, không phải đưa ra bất kỳ căn cứ nào, miễn là khẳng định được sự tin tưởng vào sự đúng đắn của các quyết định. Lý luận pháp lý tư sản về tự do đánh giá chứng cứ dựa trên niềm tin nội tâm của thẩm phán, ra đời năm 1790 ở Pháp và có ảnh hưởng rất lớn ở châu Âu vào nửa cuối thế kỷ thứ XIX, là sự phản kháng của giai cấp tư sản, chống lại xiềng xích của nền tư pháp phong kiến. Từ góc độ lịch sử cụ thể, phải thừa nhận rằng, vào thời điểm đó, nó có ý nghĩa tiến bộ nhất định. Tuy nhiên, lý luận này cũng đã bộc lộ những hạn chế nhất định như một nhà luật học tư sản đã phải thừa nhận: "quá trình phát sinh và hình thành niềm tin ấy phần lớn xảy ra một cách tự phát, không phụ thuộc vào 18 ý chí con người, không có một sự kiểm tra nào cả đối với sự tác động của quy luật tư duy, do kết quả của một trạng thái tâm hồn nhất định" [2, tr.
* Quan điểm mác-xít về chứng cứ Triết học Mác - Lênin đã khắc phục được những hạn chế trên, lý giải một cách khoa học bản chất của nhận thức; bác bỏ triết học duy tâm nói chung, thuyết hoài nghi luận và thuyết bất khả tri luận nói riêng. Các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin đã chứng minh rằng, con người có thể nhận thức được thế giới khách quan và quy luật của nó; trên thế giới không có sự vật, hiện tượng nào là không thể nhận thức được, mà chỉ có sự vật, hiện tượng chưa nhận thức được, nhưng con người sẽ nhận thức được. Chủ nghĩa duy vật biện chứng coi sự nhận thức của con người là một quá trình phức tạp, mâu thuẫn, luôn luôn phát triển trong lịch sử, đi từ không biết đến biết, từ biết không đầy đủ đến biết đầy đủ hơn, từ nhận thức các hiện tượng đến nhận thức bản chất của thế giới khách quan, các quan hệ mang tính quy luật ở bên trong các sự vật, hiện tượng. Các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin còn là những người đầu tiên trong lịch sử triết học đưa quan điểm thực tiễn vào lý luận nhận thức, từ đó thực hiện bước chuyển biến cách mạng trong lý luận này.