Luận án tiến sĩ luật học: Pháp luật về tình trạng khẩn cấp ở Việt Nam hiện nay

Luận án tiến sĩ luật học phân tích pháp luật về tình trạng khẩn cấp tại Việt Nam, đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp hoàn thiện.

• Tác giả: Nguyễn Đình Toàn
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Thư
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Luật Hiến pháp và luật Hành chính
• Đề tài: Pháp luật về tình trạng khẩn cấp ở Việt Nam hiện nay
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu liên quan đến luận án
• 1.2. Đánh giá tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án
• 1.3. Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
• 1.4. Kết luận Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT VỀ TÌNH TRẠNG KHẨN CẤP
• 2.1. Khái niệm, đặc điểm và vai trò của pháp luật về tình trạng khẩn cấp
• 2.2. Nguyên tắc và các yếu tố cấu thành pháp luật về tình trạng khẩn cấp
• 2.3. Các yếu tố tác động đến pháp luật về tình trạng khẩn cấp
• 2.4. Các tiêu chí hoàn thiện pháp luật về tình trạng khẩn cấp
• 2.5. Kết luận Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ TÌNH TRẠNG KHẨN CẤP Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 3.1. Quy định của pháp luật về TTKC ở Việt Nam
• 3.2. Thực tiễn thi hành pháp luật về tình trạng khẩn cấp ở Việt Nam
• 3.3. Đánh giá chung về pháp luật về tình trạng khẩn cấp ở Việt Nam hiện nay
• 3.4. Kết luận Chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: NHU CẦU, QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ TÌNH TRẠNG KHẨN CẤP Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 4.1. Nhu cầu hoàn thiện pháp luật về tình trạng khẩn cấp
• 4.2. Các quan điểm hoàn thiện pháp luật về tình trạng khẩn cấp
• 4.3. Các giải pháp hoàn thiện pháp luật về tình trạng khẩn cấp ở Việt Nam hiện nay
• 4.4. Kết luận Chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu

Luận án tiến sĩ luật học về Pháp luật về tình trạng khẩn cấp tại Việt Nam hiện nay đã chỉ ra rằng tình trạng khẩn cấp (TTKC) có một lịch sử pháp lý lâu dài, được ghi nhận từ thời La Mã cổ đại. Tại Việt Nam, các văn bản pháp luật đầu tiên về TTKC đã được ban hành ngay sau khi thành lập Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Tuy nhiên, hiện nay, pháp luật về TTKC còn nhiều hạn chế, thiếu tính hệ thống và minh bạch. Các quy định hiện hành chưa đưa ra được khái niệm rõ ràng về TTKC, dẫn đến sự khó khăn trong việc áp dụng. Hệ thống pháp luật hiện tại thiếu sự thống nhất và có nhiều chồng chéo giữa các văn bản quy phạm pháp luật. Điều này tạo ra khoảng trống cả về lý luận và thực tiễn, cần được làm sáng tỏ để hoàn thiện khung pháp lý cho TTKC ở Việt Nam.

1.1. Các nghiên cứu lý luận về pháp luật tình trạng khẩn cấp

Nghiên cứu về TTKC đã được nhiều học giả quan tâm, trong đó Carl Schmitt được coi là người đặt nền móng cho khái niệm hiện đại về TTKC. Ông cho rằng chủ quyền là người quyết định TTKC, và điều này liên quan đến việc đình chỉ các luật lệ thông thường trong bối cảnh khủng hoảng. Walter Benjamin đã phản biện quan điểm của Schmitt, nhấn mạnh rằng TTKC cần được nhìn nhận từ góc độ lịch sử và xã hội. Giorgio Agamben cũng đã chỉ ra rằng TTKC có thể dẫn đến việc chính phủ hành động ngoài luật pháp, tạo ra một mô hình thống trị mới. Những quan điểm này cho thấy sự cần thiết phải nghiên cứu sâu hơn về TTKC trong bối cảnh pháp luật Việt Nam hiện nay.

II. Những vấn đề lý luận về pháp luật về tình trạng khẩn cấp

Chương này tập trung vào việc phân tích khái niệm, đặc điểm và vai trò của pháp luật về tình trạng khẩn cấp. TTKC được hiểu là một tình huống đặc biệt cho phép chính quyền thực hiện các biện pháp mà bình thường không được phép, nhằm bảo vệ lợi ích công cộng. Các nguyên tắc cơ bản của pháp luật về TTKC bao gồm sự cần thiết, tỉ lệ và không phân biệt đối xử. Những yếu tố cấu thành pháp luật về TTKC cần được xác định rõ ràng để đảm bảo tính hợp pháp và hiệu quả trong việc áp dụng. Việc xây dựng các tiêu chí hoàn thiện pháp luật về TTKC là rất quan trọng, nhằm đảm bảo rằng các biện pháp được thực hiện trong bối cảnh khẩn cấp không xâm phạm đến quyền con người.

2.1. Khái niệm và đặc điểm của pháp luật về tình trạng khẩn cấp

Khái niệm TTKC không chỉ đơn thuần là một tình huống khẩn cấp mà còn bao hàm các yếu tố pháp lý và chính trị. Đặc điểm của TTKC bao gồm tính tạm thời, tính cần thiết và tính hợp pháp. Pháp luật về TTKC cần phải được xây dựng trên cơ sở các nguyên tắc này để đảm bảo rằng các biện pháp được thực hiện là hợp lý và không xâm phạm đến quyền lợi của công dân. Việc xác định rõ ràng các yếu tố cấu thành pháp luật về TTKC sẽ giúp nâng cao tính minh bạch và hiệu quả trong việc áp dụng pháp luật trong các tình huống khẩn cấp.

III. Thực trạng pháp luật về tình trạng khẩn cấp ở Việt Nam hiện nay

Chương này phân tích thực trạng pháp luật về TTKC tại Việt Nam hiện nay. Các quy định pháp luật hiện hành về TTKC còn thiếu tính cụ thể và chưa đáp ứng được yêu cầu thực tiễn. Việc thực thi pháp luật về TTKC trong thời gian qua cho thấy sự lưỡng lự trong việc áp dụng, đặc biệt là trong các tình huống khẩn cấp như dịch COVID-19. Các biện pháp được đưa ra thường mang tính đột phá và không hoàn toàn phù hợp với quy định pháp luật hiện hành. Điều này cho thấy sự cần thiết phải hoàn thiện khung pháp lý về TTKC để đảm bảo tính hợp pháp và hiệu quả trong việc ứng phó với các tình huống khẩn cấp.

3.1. Quy định của pháp luật về TTKC ở Việt Nam

Pháp luật về TTKC ở Việt Nam hiện nay chủ yếu được quy định trong Hiến pháp và các văn bản pháp luật liên quan. Tuy nhiên, các quy định này còn thiếu tính cụ thể và chưa có sự thống nhất. Việc thiếu định nghĩa rõ ràng về TTKC và các tiêu chí áp dụng đã dẫn đến khó khăn trong việc thực thi. Hệ thống pháp luật cần được hoàn thiện để đảm bảo rằng các biện pháp được thực hiện trong bối cảnh khẩn cấp là hợp pháp và không xâm phạm đến quyền lợi của công dân.

IV. Nhu cầu quan điểm và giải pháp hoàn thiện pháp luật về tình trạng khẩn cấp ở Việt Nam hiện nay

Chương này đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về TTKC ở Việt Nam hiện nay. Nhu cầu hoàn thiện pháp luật về TTKC là rất cấp thiết, đặc biệt trong bối cảnh các tình huống khẩn cấp ngày càng gia tăng. Các quan điểm hoàn thiện pháp luật cần được xây dựng dựa trên cơ sở lý luận và thực tiễn, nhằm đảm bảo rằng pháp luật về TTKC đáp ứng được yêu cầu bảo vệ quyền con người và lợi ích công cộng. Các giải pháp cụ thể bao gồm việc xây dựng định nghĩa rõ ràng về TTKC, xác định các tiêu chí áp dụng và quy định rõ ràng về quyền và nghĩa vụ của các bên liên quan trong bối cảnh khẩn cấp.

4.1. Các giải pháp hoàn thiện pháp luật về TTKC ở Việt Nam

Để hoàn thiện pháp luật về TTKC, cần thiết phải xây dựng một khung pháp lý rõ ràng và cụ thể. Các giải pháp bao gồm việc định nghĩa rõ ràng về TTKC, xây dựng các tiêu chí áp dụng và quy định cụ thể về quyền và nghĩa vụ của các bên liên quan. Đồng thời, cần có các biện pháp giám sát và kiểm soát việc thực thi pháp luật về TTKC để đảm bảo rằng các biện pháp được thực hiện là hợp pháp và không xâm phạm đến quyền lợi của công dân.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu "Pháp luật về tình trạng khẩn cấp ở Việt Nam hiện nay" của tác giả Nguyễn Đình Toàn, thuộc chuyên ngành Luật Hiến pháp và Luật Hành chính (Mã số: 9 38 01 02), được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Linh Giang tại Học viện Khoa học Xã hội – Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam (năm 2023), là công trình khoa học đầu tiên ở cấp độ luận án tiến sĩ tại Việt Nam tiếp cận một cách toàn diện, hệ thống và chuyên sâu về chế định tình trạng khẩn cấp (TTKC). Trong lịch sử tư tưởng pháp lý nhân loại, TTKC có nguồn gốc từ khái niệm cổ đại justitium trong Luật La Mã – trạng thái mà Viện Nguyên Lão (senatus consultum ultimum) quyết định đình chỉ tạm thời các thiết chế dân sự như tòa án, kho bạc để đối phó với hiểm họa sinh tồn của quốc gia. Bước sang thế kỷ XXI, trước các thách thức an ninh phi truyền thống mang tính hủy diệt như đại dịch toàn cầu COVID-19, thảm họa biến đổi khí hậu cực đoan và các cuộc tấn công không gian mạng quy mô lớn, việc xây dựng một khuôn khổ pháp lý hoàn chỉnh về TTKC trở thành một đòi hỏi bức thiết của Nhà nước pháp quyền.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) mà luận án giải quyết xuất phát từ sự thiếu hụt nghiêm trọng cả về lý luận lẫn thực tiễn lập pháp tại Việt Nam. Về mặt lập pháp, văn bản điều chỉnh trực tiếp cao nhất về vấn đề này trước đây chỉ dừng lại ở Pháp lệnh Tình trạng khẩn cấp năm 2000 do Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành, vốn tồn tại nghịch lý lịch sử khi từng bị đóng dấu "Mật" và hầu như chưa từng được kích hoạt chính thức trong thực tiễn. Nghiên cứu xác định hệ thống pháp luật Việt Nam bộc lộ 8 lỗ hổng cốt tử: (1) Chưa định nghĩa chuẩn xác thế nào là TTKC; (2) Chưa xây dựng bộ tiêu chí, chỉ số, cấp độ và phạm vi kích hoạt TTKC cho từng lĩnh vực chuyên biệt; (3) Thiếu vắng các nguyên tắc nền tảng điều chỉnh hành vi công quyền trong tình trạng ngoại lệ; (4) Chưa trù liệu đầy đủ phạm vi quyền con người, quyền công dân có thể hoặc không thể bị hạn chế; (5) Thiếu tính công khai, minh bạch và minh định trong các quyết định hạn chế quyền; (6) Thiếu cơ chế kiểm soát, phòng ngừa sự lạm quyền hành pháp; (7) Chưa quy định thời hạn hiệu lực, trình tự gia hạn và số lần kéo dài TTKC; (8) Thiếu quy định về trách nhiệm bồi thường nhà nước cũng như các biện pháp bảo đảm an sinh xã hội, tổ chức tư pháp trong bối cảnh khẩn cấp.

Luận án xác lập 3 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và hệ thống giả thuyết nghiên cứu (Hypotheses - H) tương ứng:

• RQ1: Cơ sở lý luận, các yếu tố cấu thành, nguyên tắc nền tảng và các tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thiện của pháp luật về TTKC là gì?
  • H1: Khung lý thuyết về TTKC phải là sự dung hòa giữa thẩm quyền ngoại lệ của bộ máy hành pháp và các nguyên tắc bảo vệ quyền con người bất khả xâm phạm theo chuẩn mực luật pháp quốc tế.
• RQ2: Thực trạng pháp luật và thực tiễn áp dụng các biện pháp ứng phó khẩn cấp tại Việt Nam từ năm 1945 đến năm 2023 đang bộc lộ những bất cập, xung đột và khoảng trống thể chế nào?
  • H2: Khung pháp luật hiện hành mang tính phân tán, phân mảnh, có sự lưỡng lự trong kích hoạt văn bản quy phạm dẫn đến việc sử dụng các mệnh lệnh hành chính cá biệt thay thế cho việc ban bố TTKC chính thức.
• RQ3: Đâu là mô hình, quan điểm và giải pháp đột phá nhằm xây dựng một cơ chế pháp lý mới về TTKC tại Việt Nam trong giai đoạn hiện nay?
  • H3: Nâng tầm Pháp lệnh năm 2000 thành một đạo luật độc lập – Luật Tình trạng khẩn cấp – gắn liền với việc nội luật hóa toàn diện Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị (ICCPR 1966) và cơ chế kiểm soát quyền lực tư pháp - lập pháp hữu hiệu.

Phạm vi nghiên cứu (Scope) của luận án bao quát không gian pháp lý so sánh đa quốc gia (Pháp, Liên bang Nga, Hoa Kỳ, Armenia, Campuchia, Lesotho, Peru, Thái Lan, Ai Cập) đối chiếu trực tiếp với Việt Nam; trục thời gian trải dài từ năm 1945 đến năm 2023 với trọng tâm là Hiến pháp năm 2013, Luật An ninh quốc gia năm 2004, Luật Phòng, chống bệnh truyền nhiễm năm 2007, Luật Phòng thủ dân sự năm 2023 cùng toàn bộ các văn bản quản lý khủng hoảng trong đại dịch COVID-19.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về chế định TTKC ghi nhận sự phân nhánh thành ba dòng tư tưởng học thuật chính:

Dòng tư tưởng thứ nhất: Lý thuyết Chủ quyền và Tình trạng Ngoại lệ (Sovereignty and the State of Exception). Nền tảng của dòng tư tưởng này được khởi xướng bởi học giả Carl Schmitt (1922/1985) trong tác phẩm kinh điển "Political Theology: Four Chapters on the Concept of Sovereignty", với định lý nổi tiếng: "Chủ quyền là người quyết định tình trạng khẩn cấp" (Sovereign is he who decides on the exception). Carl Schmitt lập luận rằng tình huống khẩn cấp nằm ngoài trật tự chuẩn tắc (norm), đòi hỏi quyền lực tuyệt đối của nhà nước để đình chỉ các quy tắc pháp lý thông thường nhằm bảo toàn sự tồn tại của trật tự chính trị. Phản bác lại Carl Schmitt, Walter Benjamin (1940) trong "On the Concept of History" chỉ ra rằng tình trạng khẩn cấp thường bị giai cấp thống trị biến thành quy luật để đàn áp, do đó cần một quan niệm lịch sử tiến bộ để giải phóng con người. Phát triển sâu sắc hơn sự phê phán này, Giorgio Agamben (2005) trong "State of Exception" đã cảnh báo hiện tượng tình trạng ngoại lệ đã trở thành "mô hình thống trị của chính phủ trong nền chính trị đương đại" (a dominant paradigm of government in contemporary politics), nơi ranh giới giữa luật pháp và thực tại bị xóa nhòa, biến con người thành đối tượng bị tước đoạt quyền lực pháp lý. Tiếp nối góc nhìn này, Punsara Amarasinghe (2020) chỉ ra rằng tại nhiều quốc gia hậu thuộc địa ở châu Á và châu Phi, quyền hạn khẩn cấp thường bị lợi dụng để hợp pháp hóa trật tự thống trị thay vì ngăn chặn hiểm họa thực tế.

Dòng tư tưởng thứ hai: Hiến pháp Khẩn cấp và Kiểm soát Quyền lực (Emergency Constitutionalism and Rule of Law). Nhằm hóa giải nguy cơ độc tài từ mô hình Schmittian, Bruce Ackerman (2004) trong "The Emergency Constitution" đề xuất xây dựng các quy tắc hiến pháp khẩn cấp nghiêm ngặt nhằm bảo vệ nền dân chủ và quyền tự do dân sự thông qua cơ chế "phân quyền leo thang" (supermajoritarian escalator) – đòi hỏi sự phê chuẩn liên tục của cơ quan lập pháp với đa số phiếu ngày càng tăng để kéo dài TTKC. Oren Gross và Fionnuala Ní Aoláin (2006) phân tích các mô hình xử lý khủng hoảng (mô hình điều chỉnh quy chuẩn, mô hình quyền lực ngoài pháp luật) và nhấn mạnh việc tạm đình chỉ quyền phải là một thẩm quyền có tính chất pháp lý được kiểm soát chặt chẽ. Christian Bjørnskov và Stefan Voigt (2018) trong "The architecture of emergency constitutions" đã lượng hóa các quy định hiến pháp bằng cách thiết lập Bộ chỉ số Quyền lực Khẩn cấp (Index of Emergency Powers - INEP), chứng minh rằng sự phân định rõ ràng giữa cơ quan ban bố và cơ quan thực thi giúp hạn chế đáng kể nguy cơ lạm quyền.

Dòng tư tưởng thứ ba: Luật Nhân quyền Quốc tế và Chuẩn mực Tạm đình chỉ Quyền (Human Rights Derogation). Scott P. Sheen và Manisuli Ssenyonjo (2011) khẳng định rằng việc tạm đình chỉ quyền theo Điều 4 ICCPR không phải là sự phủ nhận nhân quyền, mà là cơ chế nhượng bộ pháp lý có điều kiện dựa trên nguyên tắc tương xứng (proportionality) và không phân biệt đối xử. Công ước Quốc tế về các Quyền Kinh tế, Xã hội và Văn hóa (ICESCR 1966) thậm chí không cho phép tạm đình chỉ các nghĩa vụ cốt lõi, ngoại trừ một số trường hợp rất hẹp liên quan đến quyền đình công.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu trước đây của Đoàn Văn Dũng, Nguyễn Hữu Khiển, Trần Anh Tuấn, Nguyễn Mạnh Kháng chủ yếu tiếp cận dưới góc độ "quản lý xã hội trong tình huống bất thường". Các học giả pháp lý như Nguyễn Đăng Dung, Vũ Công Giao, Nguyễn Anh Đức, Bùi Tiến Đạt, Cao Vũ Minh, Phạm Hồng Thái, Tạ Đức Hòa, Nguyễn Hoàng Anh, Vũ Hồng Anh đã phân tích từng khía cạnh riêng lẻ như thẩm quyền ban bố, giới hạn quyền con người hay kinh nghiệm phòng chống COVID-19.

Luận án này định vị tại điểm giao thoa giữa lý luận Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và Luật Nhân quyền Quốc tế. Luận án tiến hành so sánh đối chiếu giữa ít nhất hai ca điển hình quốc tế đối nghịch: mô hình "tình trạng khẩn cấp vĩnh viễn" lạm dụng quyền lực ngoại lệ của Ai Cập (Sadiq Reza, 2007) và mô hình quản trị khủng hoảng sức khỏe cộng đồng dựa trên sự tham gia của xã hội và tôn trọng pháp quyền của Thái Lan trong đại dịch COVID-19 (Rawin Leelapatana, 2020), từ đó khẳng định con đường hoàn thiện pháp luật Việt Nam phải kiên định theo hướng hiến định hóa và luật hóa quyền lực khẩn cấp.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước tiến quan trọng trong lý luận khoa học pháp lý Việt Nam thông qua việc giải quyết các xung đột lý thuyết kinh điển:

• Mở rộng và tái định hình lý thuyết về Tình trạng ngoại lệ của Carl Schmitt và Giorgio Agamben trong bối cảnh Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa: Bác bỏ quan điểm trao quyền lực tuyệt đối, vô hạn định cho nhánh hành pháp đứng ngoài vòng pháp luật; khẳng định quyền lực khẩn cấp bắt buộc phải được "thuần hóa" và đóng khung trong trật tự hiến định (Constitutional emergency framework).
• Phân định ranh giới bản chất giữa "Tạm đình chỉ quyền con người" (Human rights derogation) và "Giới hạn quyền con người" (Limitation of human rights):
  • Giới hạn quyền: Bắt nguồn từ chính bản chất nội tại của quyền trong điều kiện bình thường (ví dụ: quyền bầu cử giới hạn bởi độ tuổi, quốc tịch; tự do đi lại giới hạn bởi luật giao thông).
  • Tạm đình chỉ quyền: Là sự thoái lui nghĩa vụ pháp lý tạm thời của Nhà nước trong một khoảng thời gian hữu hạn để ứng phó với hiểm họa sinh tồn của quốc gia theo quy định của luật khẩn cấp.
• Thiết lập 4 mệnh đề lý thuyết (Propositions):
  • Mệnh đề P1: Quyền lực khẩn cấp là quyền lực có điều kiện, chịu sự chi phối tuyệt đối của nguyên tắc thượng tôn hiến pháp (Rule of law).
  • Mệnh đề P2: Việc tạm đình chỉ quyền phải tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc tương xứng (Proportionality test) – biện pháp áp dụng không được vượt quá mức độ cần thiết tối thiểu để đạt mục tiêu bảo vệ trật tự công cộng.
  • Mệnh đề P3: Danh mục quyền không thể bị tạm đình chỉ (Non-derogable rights) theo luật nhân quyền quốc tế là ranh giới đỏ tuyệt đối mà cơ quan hành pháp không được phép vi phạm dưới bất kỳ danh nghĩa khẩn cấp nào.
  • Mệnh đề P4: Hiệu lực của tình trạng khẩn cấp phải mang tính hữu hạn và chịu sự giám sát kép liên tục từ cơ quan lập pháp (giám sát chính trị/đình chỉ hiệu lực) và cơ quan tư pháp (tài phán hành chính/bồi thường thiệt hại).

Khung phân tích độc đáo

Luận án xây dựng khung phân tích đa chiều tích hợp 4 cấu phần lý thuyết:

1. Lý thuyết Nhà nước pháp quyền: Đánh giá tính hợp hiến, hợp pháp, tính minh bạch và giới hạn thẩm quyền của các cơ quan công quyền trong TTKC.
2. Lý thuyết Mối quan hệ biện chứng hai chiều giữa Nhà nước và Công dân: Xác định trách nhiệm của Nhà nước trong việc bảo vệ tính mạng, sức khỏe, tài sản của nhân dân song hành với nghĩa vụ công dân, đồng thời bảo đảm nghĩa vụ an sinh và bồi thường nhà nước khi xảy ra thiệt hại do lỗi công vụ.
3. Cách tiếp cận dựa trên quyền con người (Human Rights-Based Approach - HRBA): Sử dụng chuẩn mực Điều 4 ICCPR và các công ước nhân quyền quốc tế làm thước đo đánh giá tính hợp pháp của các biện pháp khẩn cấp.
4. Lý thuyết Hệ thống Pháp luật động: Phân tích cấu trúc phân tầng quy phạm từ Hiến pháp, Luật, Pháp lệnh đến các văn bản dưới luật và cơ chế tương tác đa ngành trong quản lý rủi ro.

Điều kiện biên (Boundary conditions): Khung phân tích được xác lập chặt chẽ cho các tình thế đe dọa trực tiếp đến sự sống còn của quốc gia hoặc trật tự xã hội nghiêm trọng, bao gồm: chiến tranh/xung đột vũ trang, thảm họa thiên tai/môi trường cực đoan, dịch bệnh truyền nhiễm nguy hiểm quy mô lớn, rủi ro công nghệ phức tạp và tấn công không gian mạng quy mô quốc gia.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường triết học hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp với thế giới quan duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Thiết kế nghiên cứu là sự kết hợp đa tầng, liên ngành giữa Khoa học Luật học so sánh (Comparative Law), Lịch sử Nhà nước và Pháp luật, Xã hội học Pháp luật và Khoa học Chính trị.

Thiết kế nghiên cứu đa phương pháp kết hợp định tính phân tích chuẩn tắc (Doctrinal Legal Research) với định tính nghiên cứu tình huống thực chứng (Empirical Case Studies) và phân tích dữ liệu quy phạm pháp luật xuyên suốt lịch sử lập hiến, lập pháp của Việt Nam từ bản Hiến pháp đầu tiên năm 1946 đến Hiến pháp năm 2013.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được tổ chức chặt chẽ qua 4 bước chuẩn hóa:

1. Chiết xuất và phân tích quy chuẩn (Normative Extraction): Rà soát toàn bộ hệ thống văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam có liên quan đến TTKC (Hiến pháp năm 2013, Pháp lệnh TTKC năm 2000, Luật Quốc phòng năm 2018, Luật An ninh quốc gia năm 2004, Luật Phòng, chống bệnh truyền nhiễm năm 2007, Luật Phòng thủ dân sự năm 2023, Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản năm 2008, v.v.).
2. Phân tích Luật học so sánh (Comparative Analysis): Khảo sát quy định hiến pháp và đạo luật khẩn cấp chuyên biệt của hơn 10 quốc gia thuộc các hệ thống pháp luật khác nhau (Civil Law: Pháp, Nga, Armenia; Common Law: Hoa Kỳ, Úc; các nước châu Á: Campuchia, Thái Lan; châu Phi: Lesotho; Mỹ Latinh: Peru).
3. Phương pháp tam giác hóa dữ liệu (Data & Method Triangulation):
   • Tam giác hóa nguồn dữ liệu: Kết hợp văn bản pháp luật thực định, báo cáo tổng kết thực tiễn tư pháp - hành chính và dữ liệu thống kê từ các cơ quan quản lý khủng hoảng y tế/thiên tai.
   • Tam giác hóa lý thuyết: Đối chiếu đồng thời qua lăng kính Luật Hiến pháp, Luật Hành chính và Luật Nhân quyền Quốc tế.
4. Đánh giá tính hợp lệ và độ tin cậy (Validity & Reliability): Độ giá trị cấu trúc (construct validity) được bảo đảm bằng việc định nghĩa nhất quán các biến số pháp lý theo chuẩn mực ICCPR; độ tin cậy nội tại được xác thực qua việc kiểm tra chéo các án lệ quốc tế và văn bản chỉ đạo điều hành thực tế.

Data và phân tích

Dữ liệu nghiên cứu bao gồm:

• Toàn bộ các văn bản luật thực định và văn bản dưới luật về TTKC tại Việt Nam từ năm 1945 đến năm 2023.
• Toàn diện các văn kiện quốc tế: Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền (UDHR 1948), Công ước ICCPR 1966, Công ước ICESCR 1966, Công ước Châu Âu về Nhân quyền (ECHR), Công ước Nhân quyền Châu Mỹ (ACHR).
• Hồ sơ thực tiễn điều hành quản trị khủng hoảng: Phân tích sâu hệ thống Chỉ thị số 15/CT-TTg, 16/CT-TTg, 19/CT-TTg và Nghị quyết số 30/2021/QH15 của Quốc hội trong đợt bùng phát đại dịch COVID-19 tại Việt Nam.

Kỹ thuật phân tích văn bản chuyên sâu (Legal Textual & Content Analysis) được áp dụng nhằm bóc tách cấu trúc logic quy phạm, phát hiện xung đột thẩm quyền và khoảng trống lập pháp.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án chỉ ra 4 phát hiện thực chứng và lý luận có tính đột phá:

Thứ nhất: Tồn tại "Nghịch lý đóng dấu mật" và nhận thức lệch lạc về phạm vi TTKC. Luận án phát hiện rằng trong nhận thức quản trị truyền thống tại Việt Nam, TTKC bị đồng nhất một cách thiên lệch với các vấn đề quốc phòng, an ninh và bạo loạn vũ trang. Đây là nguyên nhân trực tiếp khiến Pháp lệnh Tình trạng khẩn cấp năm 2000 từng bị đóng dấu "Mật", tước đi quyền tiếp cận thông tin và cơ hội phổ biến quy phạm đến quần chúng nhân dân – một hiện tượng hoàn toàn trái ngược với bản chất của văn bản quy phạm pháp luật trong Nhà nước pháp quyền.

Thứ hai: Sự "lưỡng lự thể chế" trong việc ban bố TTKC chính thức. Trong cuộc khủng hoảng y tế quy mô toàn quốc do đại dịch COVID-19, dù hoàn cảnh thực tế đe dọa nghiêm trọng đến tính mạng, sức khỏe hàng triệu người dân và an toàn kinh tế - xã hội (hoàn toàn thỏa mãn các điều kiện quy định tại Điều 1 Pháp lệnh TTKC năm 2000), Nhà nước Việt Nam đã không ban bố TTKC theo Pháp lệnh năm 2000. Thay vào đó, Chính phủ áp dụng các biện pháp hành chính đặc thù thông qua các Chỉ thị của Thủ tướng Chính phủ và cơ chế ủy quyền lập pháp đặc cách tại Nghị quyết số 30/2021/QH15. Luận án trích dẫn dữ liệu thực tế cho thấy các biện pháp này dù mang lại hiệu quả thực tiễn cao nhưng bộc lộ sự thiếu hụt hành lang pháp lý chuẩn tắc, làm nảy sinh nguy cơ áp dụng tùy tiện các biện pháp hạn chế quyền tự do đi lại, cư trú và kinh doanh của người dân ở một số địa phương.

Thứ ba: Phân loại sai biệt giữa thực tiễn pháp lý Việt Nam và chuẩn mực quốc tế về bảo đảm quyền con người. Pháp luật Việt Nam hiện hành chưa thiết lập danh mục tường minh các quyền tuyệt đối không thể bị đình chỉ (non-derogable rights) được bảo hộ trong mọi tình huống khẩn cấp theo Điều 4 khoản 2 ICCPR (như: quyền sống; quyền không bị tra tấn, đối xử vô nhân đạo; quyền không bị bắt làm nô lệ; quyền không bị hồi tố hình sự; quyền được thừa nhận tư cách thể nhân trước pháp luật). Đồng thời, hệ thống pháp luật chưa xây dựng nguyên tắc xác định mức độ tương xứng giữa biện pháp hạn chế quyền với tính chất nguy hiểm của sự kiện khẩn cấp.

Thứ tư: Thách thức từ các dạng thức TTKC phi truyền thống mới. Luận án chứng minh sự xuất hiện của các hiểm họa an ninh mới như tấn công mạng quy mô quốc gia (Cyber-attack as a new kind of public emergency) có khả năng làm tê liệt hạ tầng trọng yếu (ngân hàng điện tử, lưới điện, viễn thông) đòi hỏi quy chế pháp lý về TTKC phải vượt ra khỏi tư duy không gian vật lý truyền thống để bao quát không gian số.

Implications đa chiều

• Về mặt lập pháp: Đóng góp cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc cho việc soạn thảo, thẩm tra và ban hành Luật Tình trạng khẩn cấp thay thế Pháp lệnh năm 2000. Đạo luật mới cần định nghĩa chuẩn xác TTKC, phân tầng 3 cấp độ khẩn cấp (Cục bộ địa phương, Liên vùng, Toàn quốc) tương ứng với các nguyên nhân (Thiên tai - Dịch bệnh; An ninh trật tự; Thảm họa công nghệ - Môi trường; Tấn công mạng).
• Về mặt kiểm soát quyền lực hành pháp: Thiết lập quy trình hiến định bắt buộc: Lệnh ban bố TTKC của cơ quan hành pháp/Chủ tịch nước phải được Ủy ban Thường vụ Quốc hội hoặc Quốc hội phê chuẩn trong thời hạn xác định (ví dụ: tối đa 72 giờ); quy định rõ thời hạn hiệu lực của một đợt công bố TTKC (không quá 30 hoặc 60 ngày) và giới hạn số lần gia hạn.
• Về mặt tư pháp và trách nhiệm nhà nước: Bổ sung quy định về thẩm quyền của Tòa án trong việc thụ lý các vụ kiện hành chính về việc lạm quyền áp dụng biện pháp khẩn cấp, thiết lập cơ chế bồi thường nhà nước công bằng cho các cá nhân, tổ chức bị thiệt hại tài sản hợp pháp do các biện pháp trưng dụng khẩn cấp gây ra.
• Về mặt an sinh xã hội: Bắt buộc lồng ghép các chính sách bảo đảm quyền chăm sóc y tế cho trẻ em, phụ nữ mang thai, người già neo đơn và các nhóm yếu thế trong toàn bộ thời gian vận hành chế độ khẩn cấp.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số giới hạn nghiên cứu khách quan:

1. Dữ liệu an ninh đặc thù: Một số dữ liệu thực tế liên quan đến các cuộc diễn tập phòng thủ an ninh và các kế hoạch phản ứng khẩn cấp cấp quốc gia thuộc danh mục bí mật nhà nước, dẫn đến việc phân tích định lượng các tình huống an ninh chính trị thuần túy bị hạn chế so với các tình huống khẩn cấp về y tế và thiên tai.
2. Độ trễ thể chế: Tại thời điểm hoàn thành luận án năm 2023, Luật Phòng thủ dân sự năm 2023 vừa được Quốc hội thông qua và chưa có đủ thời gian kiểm chứng thực tiễn thi hành để đánh giá sự tương thích hoàn toàn với chế định TTKC.
3. Giới hạn mẫu so sánh: Nghiên cứu so sánh tập trung vào một số hệ thống pháp luật tiêu biểu, chưa thể bao quát toàn bộ 193 quốc gia thành viên Liên Hợp Quốc.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Xây dựng mô hình toán học lượng hóa Bộ chỉ số Năng lực Pháp lý Khẩn cấp (National Emergency Legal Capacity Index - NELCI) cho các tỉnh thành tại Việt Nam.
• Nghiên cứu cơ chế tài phán hiến pháp và vai trò của Tòa án Tối cao trong việc bảo vệ quyền con người khi áp dụng thiết quân luật và tình trạng khẩn cấp.
• Đánh giá tác động pháp lý xuyên biên giới của các tình huống khẩn cấp về y tế công cộng quốc tế (PHEIC theo IHR 2005) đối với chủ quyền lập pháp quốc gia.

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật (Academic Impact): Công trình đóng vai trò là tài liệu nguồn kinh điển cho công tác nghiên cứu, đào tạo sau đại học tại các cơ sở đào tạo luật học hàng đầu Việt Nam (Học viện Khoa học Xã hội, Trường Đại học Luật Hà Nội, Trường Đại học Luật TP.HCM, Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội).
• Tác động chính sách và lập pháp (Policy & Legislative Influence): Cung cấp luận cứ trực tiếp cho Ủy ban Pháp luật của Quốc hội, Bộ Tư pháp, Bộ Quốc phòng và Bộ Công an trong quá trình xây dựng chương trình xây dựng luật, pháp lệnh của Quốc hội khóa XV và các khóa tiếp theo.
• Lợi ích xã hội (Societal Benefits): Việc hoàn thiện pháp luật về TTKC bảo đảm thiết lập một "lá chắn pháp lý" kép: vừa trao đủ thẩm quyền mạnh mẽ cho chính quyền hành động quyết liệt để cứu tính mạng người dân trong thảm họa, vừa ngăn ngừa triệt để nguy cơ vi phạm nhân quyền, bảo vệ tài sản và sự ổn định kinh tế - xã hội lâu dài.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học giả: Tiếp cận hệ thống luận điểm lý thuyết hoàn chỉnh về TTKC, lý thuyết tạm đình chỉ quyền và danh mục các công trình tham khảo quốc tế phong phú.
• Cơ quan Lập pháp (Quốc hội, UBTVQH): Nhận được bản thiết kế chi tiết về cơ cấu, nội dung và quy trình xây dựng Luật Tình trạng khẩn cấp cùng các tiêu chí kiểm tra tính hợp hiến.
• Cơ quan Hành pháp và Chính quyền các cấp: Nắm vững ranh giới thẩm quyền, nguyên tắc tương xứng và quy trình ra quyết định khi xảy ra thiên tai, dịch bệnh, tránh tình trạng vi hiến hoặc lạm quyền.
• Thẩm phán, Kiểm sát viên và Luật sư: Có cơ sở lý luận để phân định trách nhiệm pháp lý, xử lý tranh chấp bồi thường nhà nước và bảo vệ thân chủ trong các vụ việc phát sinh từ tình thế khẩn cấp.
• Người dân và Cộng đồng Doanh nghiệp: Nâng cao nhận thức pháp lý về quyền con người được bảo hộ tuyệt đối, giảm thiểu rủi ro bị xâm phạm quyền lợi chính đáng khi nhà nước kích hoạt các biện pháp phong tỏa, cách ly hoặc trưng dụng tài sản.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc xác lập cơ chế lý luận phân định ranh giới tuyệt đối giữa tạm đình chỉ quyền con người (derogation) và giới hạn quyền con người (limitation) trong khuôn khổ Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Luận án đã kế thừa và phê phán có chọn lọc lý thuyết Tình trạng ngoại lệ của Carl Schmitt và Giorgio Agamben, chứng minh rằng quyền lực khẩn cấp không được phép vượt ra ngoài trật tự hiến định mà phải được kiểm soát bởi nguyên tắc thượng tôn pháp luật và các chuẩn mực nhân quyền quốc tế tại Điều 4 ICCPR.

2. Sự đổi mới về phương pháp luận của luận án so với các công trình trước đây tại Việt Nam?

Nếu như các nghiên cứu trước đây (như của Đoàn Văn Dũng, 2013; Nguyễn Hữu Khiển và Trần Anh Tuấn, 2017) chủ yếu dừng lại ở góc độ hành chính học thuần túy mô tả "quản lý xã hội trong tình huống bất thường", thì luận án này là công trình đầu tiên vận dụng cách tiếp cận dựa trên quyền con người (HRBA) kết hợp phương pháp luật học so sánh đối chiếu đa biến (Comparative Doctrinal Method) xuyên suốt hơn 10 quốc gia, đặt hệ thống VBQPPL Việt Nam vào thang đo chuẩn mực quốc tế.

3. Phát hiện thực chứng bất ngờ nhất của luận án là gì và cơ sở giải thích?

Phát hiện bất ngờ nhất là "sự lưỡng lự thể chế kéo dài" dẫn đến việc Pháp lệnh TTKC năm 2000 hoàn toàn bị "đóng băng" trên thực tế suốt hơn hai thập kỷ, ngay cả khi đại dịch COVID-19 bùng phát ở mức độ thảm họa y tế quốc gia. Cơ sở giải thích lý thuyết là do Pháp lệnh năm 2000 thiếu vắng các tiêu chí định lượng kích hoạt, quy định thẩm quyền chung chung, từng bị gắn dấu "Mật" dẫn đến tâm lý e ngại trách nhiệm chính trị của các cơ quan quản lý khi ban bố TTKC chính thức.

4. Luận án có cung cấp quy trình và tiêu chí kiểm chứng cụ thể cho việc kích hoạt TTKC không?

Có. Luận án cung cấp bộ khung tiêu chí 4 bước kiểm chứng bắt buộc trước khi ban bố TTKC: (1) Đánh giá mức độ đe dọa sinh tồn thực tế đối với trật tự hiến pháp, tính mạng nhân dân; (2) Kiểm tra tính bất khả kháng của các biện pháp quản lý thông thường; (3) Xác lập phạm vi không gian, thời hạn hiệu lực cụ thể; (4) Tiến hành kiểm tra tính tương xứng và lập danh mục quyền bị tạm đình chỉ không vi phạm Điều 4 khoản 2 ICCPR.

5. Định hướng chương trình nghiên cứu 10 năm (10-year research agenda) được đề xuất như thế nào?

Chương trình nghiên cứu 10 năm bao gồm 3 trọng tâm: (1) Thể chế hóa và đánh giá tác động thực thi của Luật Phòng thủ dân sự năm 2023 gắn với lộ trình ban hành Luật Tình trạng khẩn cấp (2023-2026); (2) Nghiên cứu xây dựng chế định TTKC trên không gian số và an ninh dữ liệu quốc gia (2026-2030); (3) Hoàn thiện cơ chế tài phán bảo hiến độc lập nhằm phán quyết các tranh chấp về quyền con người trong khủng hoảng (2030-2035).

Kết luận

1. Khái quát hóa toàn diện lịch sử pháp lý của TTKC từ chế định justitium La Mã cổ đại đến lý thuyết hiện đại thế kỷ XIX-XXI, khẳng định TTKC là một chế độ pháp lý ngoại lệ bắt buộc phải được điều chỉnh bằng các quy phạm pháp luật nghiêm ngặt.
2. Hệ thống hóa và phân định tường minh cơ sở lý luận về bảo đảm quyền con người trong TTKC, làm rõ sự khác biệt giữa tạm đình chỉ quyền (derogable rights) và các quyền tuyệt đối không thể bị xâm phạm (non-derogable rights).
3. Đánh giá khách quan, đa chiều thực trạng pháp luật Việt Nam, chỉ ra 8 lỗ hổng lớn của hệ thống VBQPPL hiện hành và lý giải nguyên nhân thực tiễn của sự lưỡng lự trong việc áp dụng Pháp lệnh năm 2000 thời gian qua.
4. Đề xuất quan điểm và hệ thống giải pháp đồng bộ, trọng tâm là kiến nghị Quốc hội ban hành Luật Tình trạng khẩn cấp nhằm thay thế Pháp lệnh năm 2000, tạo lập hành lang pháp lý chuẩn mực, minh bạch cho quản trị khủng hoảng quốc gia.
5. Thiết lập cơ chế kiểm soát quyền lực đa tầng, phát huy vai trò giám sát, đình chỉ của Quốc hội và thẩm quyền tài phán, bồi thường thiệt hại của cơ quan Tư pháp nhằm ngăn ngừa triệt để nguy cơ lạm quyền hành pháp.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật liên ngành mới về an ninh phi truyền thống, an ninh mạng và quản trị rủi ro toàn cầu, đóng góp thiết thực vào công cuộc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong kỷ nguyên mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Tình trạng khẩn cấp (state of emergency/state of public emergency/state of exception/state of alarm) đã có lịch sử pháp lý rất lâu dài [130], điều này đã được khẳng định tại những tư liệu cổ về pháp luật của đế quốc La Mã [36] Ngày nay, pháp luật về TTKC được ghi nhận ở nhiều quốc gia dưới mọi chế độ chính trị [36; tr. Ở Việt Nam, những văn bản pháp luật đầu tiên về TTKC đã được ban hành từ ngay sau khi ra đời Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Nghiên cứu pháp luật về TTKC ở Việt Nam hiện nay có thể thấy các quy định còn khá chung chung, nhiều thiếu sót, chưa mang tính hệ thống, thiếu minh bạch, thiếu cụ thể dẫn tới khó khả thi. Ví dụ: Chưa có định nghĩa về TTKC, một số khái niệm về TTKC trong một số văn bản còn chưa có sự thống nhất.

Bên cạnh đó, sự chồng chéo, mâu thuẫn giữa các văn bản qui phạm pháp luật về TTKC, hệ thống pháp luật chưa có quy định để thấy rõ sự khác biệt trong TTKC và trường hợp bình thường. Những hạn chế của hệ thống pháp luật về TTKC ở Việt Nam hiện nay là do vẫn tồn tại những khoảng trống cả về lý luận và thực tiễn cần phải tiếp tục được làm sáng tỏ. Tình hình nghiên cứu liên quan đến luận án 1. Các nghiên cứu lý luận về pháp luật tình trạng khẩn cấp Người đặt nền móng cho khái niệm hiện đại về tình trạng khẩn cấp là Carl Schmitt (1888-1985), trong cuốn “Political Theology: Four Chapters on the Concept of Sovereignty/Thần học chính trị: Bốn chương về khái niệm chủ quyền” [139] Carl Schmitt viết: Các yếu tố cơ bản liên quan đến TTKC được phát triển bởi Carl Schmitt tập trung vào chủ quyền, nhà nước và trật tự pháp lý xung quanh nó.

Carl Schmitt cho rằng: "Chủ quyền là người đã quyết định TTKC”, vì Carl Schmitt hiểu ngoại lệ liên quan đến TTKC như một đặc điểm liên quan đã tạo điều kiện cho nền kinh tế và các cuộc khủng hoảng chính trị gây 8 khó khăn cho Nhà nước và do đó, sẽ đòi hỏi đình chỉ các luật lệ và quy tắc thông thường để giải quyết các cuộc khủng hoảng đó. Carl Schmitt khẳng định TTKC thực sự phù hợp với định nghĩa pháp lý của chủ quyền, có hệ thống và nền tảng pháp lý logic, quyết định tình trạng khẩn cấp/ngoại lệ đúng như nghĩa của từ này. Nhìn chung, quan điểm của Carl Schmitt về quyền hạn khẩn cấp gắn liền với nỗ lực của ông để đối phó với vấn đề làm thế nào để duy trì ổn định chính trị, trật tự và hòa bình. Không phủ nhận Carl Schmitt được coi là tổ tiên của khái niệm hiện đại về TTKC.

Tuy nhiên, những lập luận TTKC của Carl Schmitt đã ủng hộ cho một nhà nước độc tài mà không nhận ra rằng bản sắc của trạng thái khẩn cấp, sự chuyển dịch và con người trong nhà nước hiện đại hiện nay. Walter Benjamin (1892-1940) là học giả đã có một số phản biện lại quan điểm về TTKC của Carl Schmitt, trong cuốn “On the Concept of History/Về khái niệm lịch sử” [126] Walter Benjamin cho rằng TTKC là quy luật và xã hội tất yếu phải đi đến một khái niệm lịch sử tương ứng với điều này. Theo đó, nhiệm vụ của xã hội lúc bấy giờ là đưa ra TTKC thực sự; và vị thế của của những người bị áp bức, bóc lột trong cuộc đấu tranh chống Chủ nghĩa phát xít nhờ đó sẽ được cải thiện. Nhờ đó, TTKC sẽ được nhìn nhận một cách tiến bộ với sự chuẩn mực của nó mà người đời sau phải ghi nhận.

Walter Benjamin đã tìm kiếm giải pháp triệt để hơn cho vấn đề TTKC. Có thể thấy rằng, TTKC thực sự của Walter Benjamin là không thể tách rời khỏi khái niệm nhà nước. Tác giả Giorgio Agamben (sinh năm 1942 tại Ý) là một học giả nổi tiếng, trong tác phẩm “State of exception/Tình trạng ngoại lệ” [150], ông đã phê phán mạnh mẽ quan điểm của Carl Schmitt về TTKC. Trong TTKC, Giorgio Agamben đề cập đến các trạng thái ngoại lệ, nơi các quyền hiến định có thể bị giảm bớt, thay thế và bị từ chối trong quá trình yêu cầu chính phủ mở rộng quyền lực.

Giorgio Agamben cho rằng trạng thái ngoại lệ đánh dấu một sự đảo ngược quyết định và có hệ thống của điều gần như không thể nhận thấy, sự đan xen giữa 'luật và sự sống'. Giorgio Agamben cũng xác định TTKC hoàn toàn về các biện pháp pháp lý-chính trị. Việc tuyên bố TTKC là sự duy trì luật trong sự 9 đình chỉ với tư cách là luật pháp. Giorgio Agamben nhận định, TTKC đã trở thành “mô hình thống trị của chính phủ trong nền chính trị đương đại”.

Hơn nữa, Giorgio Agamben nhận định TTKC là sự cho phép chính phủ hành động ngoài luật pháp và ngoài trật tự pháp lý. Giorgio Agamben phản đối việc kết hợp quá nhiều TTKC với chủ nghĩa toàn trị (totalitarianism)1 hay chế độ độc tài (dictatorship). Trong bài “Agamben’s two missing factors: Understanding state of emergency through colonialism and racial doctrine/Hai yếu tố còn thiếu của Agamben: Hiểu về tình trạng khẩn cấp thông qua chủ nghĩa thực dân và học thuyết chủng tộc ” [151], tác giả Punsara Amarasinghe phân tích quan điểm lý thuyết về TTKC của Giorgio Agamben trong bối cảnh một diễn ngôn mới trong lĩnh vực luật công và triết lý chính trị. Tác giả đã chỉ ra hai điểm còn thiếu sót trong quan điểm của Giorgio Agamben về TTKC gồm: (1) Sự im lặng của Giorgio Agamben trong việc phân tích về trường hợp ngoại lệ rõ ràng đã bộc lộ sự thiếu chú ý đến sự tồn tại thời kỳ thuộc địa đã phá hoại sâu sắc việc xây dựng nhà nước ngoại lệ của ông; (2) Giorgio Agamben khi xây dựng ý tưởng về “ngoại lệ” về cơ bản bắt nguồn từ lịch sử của châu Âu và rõ ràng đã bỏ qua các vấn đề chủng tộc và thuộc địa.

Punsara Amarasinghe đã lập luận về quyền hạn khẩn cấp không hoàn toàn được tính toán vào việc ngăn chặn bất kỳ nguy hiểm nào hoặc hình thành mối quan hệ giữa người dân và chính quyền, mà là cơ chế cần thiết nhằm bảo vệ quyền lực chủ quyền và hỗ trợ quá trình quản trị đang diễn ra. Khả năng áp dụng TTKC trong việc hợp pháp hóa trật tự chính trị và thuần hóa các cộng đồng cụ thể khi họ trở thành thách thức đối với bộ máy nhà nước đã trở thành một hệ thống thói quen ở nhiều quốc gia châu Á-châu Phi. Đặc biệt là TTKC được ban bố ở Ấn Độ, Pakistan và Sri Lanka ở nhiều quốc gia các trường hợp trong trật tự thời hậu thuộc địa của họ là phản ánh đầy đủ rằng TTKC hoặc 1 Là thể chế, trong TTKC, của một cuộc nội chiến hợp pháp cho phép loại bỏ không chỉ các đối thủ chính trị, mà còn toàn bộ các nhóm dân cư phản đối việc hòa nhập vào hệ thống chính trị 10 thiết quân luật chỉ là cơ chế nhằm hợp pháp hóa trật tự chính trị và thuần hóa một số cộng đồng cụ thể mà không nhằm ngăn chặn bất kỳ một nguy hiểm nào. Bruce Ackermann trong tác phẩm “The Emergency Constitution/Hiến pháp khẩn cấp” việc xây dựng “quy tắc hiến pháp khẩn cấp” là cách tốt nhất để bảo vệ nền dân chủ và các quyền tự do dân sự cơ bản khi xuất hiện TTKC trong một xã hội [120].

Trong các vấn đề lý luận về TTKC, các học giả cũng đã thảo luận mối quan hệ giữa TTKC, chính trị và pháp luật. Tác giả Ralf Salam trong bài “The relationship between state of emergency, politics and the rue of law/Mối quan hệ giữa tình trạng khẩn cấp, chính trị và pháp quyền” [176] đã chỉ ra mối quan hệ giữa các TTKC, chính trị và pháp luật đã được tranh luận từ lâu và chủ yếu tập trung vào ảnh hưởng của các TTKC đối với pháp luật và chủ quyền của nhà nước. Tác giả cho rằng những khó khăn vẫn còn tồn tại trong việc xác định mối quan hệ giữa chính trị, luật pháp, nhân quyền và các TTKC. Lịch sử cho thấy TTKC có thể ảnh hưởng lớn đến chính trị và các khía cạnh pháp lý trong cuộc sống của một công dân bình thường.

Khi thảo luận về mối quan hệ giữa các TTKC và bình đẳng trước pháp luật, vai trò của chính trị đã được bảo vệ bởi chủ quyền. Tác giả nhấn mạnh rằng, TTKC thể hiện một thách thức đối với nền dân chủ. Tuy nhiên, bất chấp hậu quả của TTKC về quyền của công dân, TTKC luôn tồn tại trong tất cả các hệ thống chính trị và luật pháp trên thế giới, điều này là do nhu cầu chính trị của các quốc gia để thiết lập trật tự của mình. Theo tác giả Scott P.Sheen: “Reconceptualizing States of Emergency under International Human Rights Law: Theory, Legal Doctrine, and Politics/Khái niệm lại tình trạng khẩn cấp theo Luật Nhân quyền Quốc tế: Lý thuyết, Học thuyết Pháp lý và Chính trị” [179] tác giả đã giải thích nguồn gốc của khái niệm TTKC.

Theo đó, khái niệm TTKC có nguồn gốc lịch sử kéo dài từ thời La Mã. Nguồn gốc hiện đại của khái niệm TTKC như một khái niệm pháp lý đã ra đời từ Tây Âu thế kỷ XIX. Cơ sở lý luận về TTKC tương đối rõ ràng và là bắt nguồn từ bản chất của ngoại lệ. TTKC là tình huống đặc biệt và là nhu cầu 11 tự vệ của một quốc gia.

Sự tồn tại của các cơ chế như hạn chế quyền con người được coi là sự nhượng bộ đối với tính không thể tránh khỏi của tình trạng ngoại lệ trong thời gian khẩn cấp. Sự vi phạm trên dựa vào sự cân bằng giữa quyền con người với các mục tiêu chung như trật tự công cộng và an ninh quốc gia. Tác giả đã phân tích khái niệm TTKC trong Công ước Châu Âu về Nhân quyền và trong các Công ước về Quyền con người của Liên hợp quốc. Tuy nhiên, bài báo chỉ phân tích các khái niệm về TTKC chứ không đưa ra một khái niệm “tình trạng khẩn cấp” thống nhất.

Một số học giả Việt Nam đã nghiên cứu về TTKC, tuy không nhiều, nhưng cũng đã có những đóng góp đáng lưu ý. Tác giả Đoàn Văn Dũng trong bài “Quản lý xã hội trong tình huống bất thường” [31] đã nêu các quan niệm về tình huống bất thường, khái niệm quản lý xã hội trong tình huống bất thường. Đồng thời, tác giả cũng đã đưa ra một số nét đặc trưng của tình huống bất thường: đặc trưng về chủ thể quản lý xã hội, đặc trưng về thể chế quản lý xã hội và đặc trưng về tổ chức bộ máy quản lý nhà nước.