Chương 1 TỎNG QUAN CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐÉN ĐÈ TÀI LUẬN ÁN Là một trong những nội dung quan trọng, quyết định đến sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, giáo dục nói chung, GDPT nói riêng là chủ đề thu hút sự quan tâm của các nhà khoa học, giới nghiên cứu. Với nhiều phương pháp tiếp cận khác nhau, có nhiều công trình nghiên cứu về giáo dục, GDPT tập trung trong các sách chuyên khảo, các luận án, các bài báo và các đề tài nghiên cứu khoa học được công bố. Khảo cứu các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án có thê chia theo các nhóm sau: 1. Tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án 1.
Nhóm công trình nghiên cứu về giáo dục phổ thông ở miền Bắc Việt Nam thời kỳ 1954 - 1975 1. Nhóm công trình nghiên cứu về giáo dục phổ thông ở miễn Bắc Việt Nam nói chung Công trình Hai mươi năm xây dựng giáo dục của tác giả Nguyễn Khánh Toàn (Bộ Quốc gia Giáo dục, Hà Nội, 1965) [186] tom tắt quá trình phát triển của nền giáo dục Việt Nam từ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 đến năm 1965; làm rõ những yếu tố tác động đến sự phát triển giáo dục của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, thời kỳ toàn quốc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược (1946 - 1954) và giai đoạn 10 năm đầu chống Mỹ, cứu nước (1954 - 1965), đánh giá những khó khăn, thuận lợi của ngành giáo dục; chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước về giáo dục; nội dung và tác dụng của hai cuộc cải cách giáo dục năm 1950 và năm 1956; sự chuyền biến mới của giáo dục, trong đó có GDPT từ sau Đại hội đại biểu toản quốc lần thứ II của Đảng (1960). Các công trình của Phạm Minh Hạc như Bốn mươi lăm năm phát triển nên giáo dục Việt Nam (NXB Giáo dục, Hà Nội, 1990) [91] và Sơ thảo lịch sử giáo dục Việt Nam (1945 - 1990) (NXB Giáo dục, Hà Nội, 1992) [92]. làm rõ những thành tựu của nền giáo dục Việt Nam từ bậc mam non đến sau đại học, dưới sự lãnh đạo của Đảng; đề cập đến những hạn chế của nền giáo dục như: lý thuyết phát triển giáo dục chưa vững chắc; chủ yếu thiên về truyền đạt kiến thức, thiếu sự tư duy, logic, II thiếu yếu tô sáng tạo.
Đồng thời đúc rút một số giải pháp như: giáo dục phải gắn liền với yêu cầu của thực tiễn; thực hiện tốt quyền công dân về quyên, nghĩa vụ va trách nhiệm trong giáo dục; chú trọng tính sáng tạo, chủ động, tự học trong giáo dục nhằm bồi dưỡng nhân lực, phát triển nhân tài. Cuốn sách Năm mươi năm phát triển sự nghiệp giáo dục và đào tạo (1945 - 1995) do Trần Hồng Quân chủ biên (NXB Giáo dục, Hà Nội, 1995) [157], khái quát những giai đoạn phát triển của nền giáo dục Việt Nam từ năm 1945 đến năm 1995, trình bày một số sự kiện quan trọng về giáo dục; đưa ra những thành tựu và hạn chế của sự nghiệp giáo dục và đào tạo ở Việt Nam, từ đó tác giả rút ra một số kinh nghiệm trong sự nghiệp phát triển giáo dục và đào tạo. Đề cập đến GDPT trong những năm 1965 - 1975, tác giả làm rõ sự chuyên hướng chiến lược giáo dục trong hoàn cảnh cả nước có chiến tranh với tinh thần “chống Mỹ cứu nước là nhiệm vụ thiêng liêng, công tác giáo dục phải chuyên hướng dé phục vụ tốt nhiệm vụ chính trị nói trên theo chức năng, nhiệm vụ của mình, phù hợp với tình hình mới” [157, tr. Cuốn sách Lịch sử giáo dục Việt Nam của tác giả Nguyễn Gia Phu (NXB Đà Lạt, 1999) [148] khái quát sự phát triển của nền giáo dục Việt Nam qua thời kỳ phong kiến, thời kỳ Pháp thuộc, thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược (nền giáo dục Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và nền giáo dục Quốc gia Việt Nam); thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, cứu nước (nền giáo dục Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, giáo dục của Mặt trận Giải phóng miền Nam Việt Nam, Chính phủ cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam và nền giáo dục của Việt Nam Cộng hòa) và thời kỳ thống nhất đất nước.
Trong mỗi thời kỳ, tác giả làm rõ sự phát triển của giáo dục, nhất là GDPT thông qua các cuộc cải cách giáo dục, các loại hình giáo dục, chú trọng làm rõ các mặt cơ bản của giáo dục. Cuốn sách Giáo duc Việt Nam 1945 - 2005 của Nguyễn Quang Kính (NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2005) [126] khái quát chặng đường phát triển của giáo dục Việt Nam qua các nội dung: Tổng quan lịch sử phát triển giáo dục; thành tựu, hạn chế của giáo dục thời kỳ 1945 - 1985 và thời kỳ đổi mới. Cuốn sách phân tích tình hình giáo dục các tỉnh, thành phố trong cả nước về các khía cạnh của GDPT như quy mô trường lớp, học sinh, giáo viên với những số liệu phong phú, có chọn lọc. Cuốn sách Lịch sử giáo dục miễn Bắc Việt Nam từ năm 1945 đến năm 1975 do Dinh Quang Hải làm chủ biên (NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội, 2020) [93] phục 12 dựng toàn diện và khách quan về lịch sử giáo dục miền Bắc Việt Nam từ năm 1945 đến năm 1975.
Làm rõ quan điểm, đường lối xây dựng nền giáo dục của Dang và chính sách giáo dục của Nhà nước; sự phát triển giáo dục miền Bắc Việt Nam từ xây dựng nền giáo dục (với trọng tâm là xóa nạn mù chữ, phát động phong trào Bình dân học vụ, mở lại và cải tạo bước đầu hệ thống các trường phổ thông tiêu học, trung học và đại học trong những năm 1945 - 1946) đến phát triển nền giáo dục (với trọng tâm là phát triển giáo dục mẫu giáo - vỡ lòng, GDPT, bồ túc văn hóa (BTVH), giáo dục ở các tỉnh miền núi, giáo dục đại học và Trung cấp chuyên nghiệp). Cuốn sách đánh giá tác dụng của hai cuộc cải cách giáo dục lần thứ nhất (1950) và lần thứ hai (1956) đối với sự phát triển giáo dục miền Bắc; làm rõ vai trò của GDPT miền Bắc thời kỳ 1954 - 1975 đối với công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc ở miền Bắc. Chủ đề GDPT là một trong những nội dung quan trọng trong hoạt động nghiên cứu, được nhiều nhà nghiên cứu chọn lựa, thực hiện đề tài luận án tiễn SI, dé tài khoa học các cấp. Tác giả Nguyễn Thúy Quynh năm 2015 đã thực hiện luận án về dé tài Giáo duc pho thông miên Bắc Việt Nam từ năm 1954 đến năm 1975 [160], phục dung hoàn cảnh lịch sử dẫn đến sự phát triển giáo dục ở miền Bắc từ năm 1954 đến năm 1975; làm rõ một số đặc trưng cơ bản, các đóng góp nồi bật của GDPT trong sự nghiệp xây dựng, bảo vệ miền Bắc và đấu tranh chống Mỹ, cứu nước ở miền Nam; đồng thời, bước đầu đúc rút một số kinh nghiệm có giá trị khoa học và thực tiễn trong sự nghiệp xây dựng và phát triển giáo dục nói chung, GDPT nói riêng.
Luận án chuyên ngành lich sử Quá trinh xây dựng và phát triển nén giáo dục Việt Nam mới từ tháng 9 năm 1945 đến thang 7 năm 1954 của tac giả Đỗ Thị Nguyệt Quang (bảo vệ tại Viện Sử học, Hà Nội, 1996) [156] làm rõ quá trình xây dựng va phát triển nền giáo dục Việt Nam từ năm 1945 đến năm 1954, trong đó có đề cập đến GDPT và cuộc cải cách giáo dục lần thứ nhất năm 1950; làm rõ hai hệ thống GDPTở vùng tự do và GDPT trong vùng tạm chiếm trong những năm 1954 - 1956. Luận án Giáo dục ở các tỉnh miễn núi phía Bắc Việt Nam từ năm 1954 đến năm 1965 của Duy Thị Hải Hường (Học viện Khoa học Xã hội, Hà Nội, 2014) [104] làm rõ những yếu tổ tác động đến quá trình xây dựng và phát triển giáo dục ở các tỉnh miền núi phía Bắc trong những năm 1954 - 1965; làm rõ vị trí, vai trò to lớn của giáo dục đôi với việc xây dựng và phát triên kinh tê miên núi nói riêng và 13 miền Bắc nói chung; khái quát một số chủ trương quan trọng của Đảng, Nhà nước nhằm tạo điều kiện thuận lợi nhất cho giáo dục ở các tỉnh miền núi phía Bắc phát triển; làm rõ sự lãnh đạo của Đảng, sự quan tâm của chính quyền đối với phát triển giáo dục; so sánh nền giáo dục ở các tỉnh miền núi phía Bắc trong hai giai đoạn 1954 - 1960 và 1961 - 1965; đánh giá nhận xét, rút ra bài học kinh nghiệm về công tác giáo dục ở các tỉnh miền núi phía Bắc từ năm 1954 đến năm 1965. Chủ đề về GDPT còn được nhiều nhà nghiên cứu đề cập trên các báo, tạp chí chuyên ngành. Bài viết Đẩy mạnh phong trào thi dua hai tốt của tác giả Nguyễn Văn Huyên (Tạp chí Nghiên cứu giáo dục, số 17, 1971) [101].
làm rõ vai trò, vị trí của giáo dục; làm rõ mục đích, nguyên lý, phương châm giáo dục; đề cập đến thành tích và kinh nghiệm của phong trào“hai tốt” ở trường phổ thông cấp II Bắc Lý những năm 60 (thé kỷ XX); bài học về xây dựng và phát trién GDPT. Bài viết Vai nét về giáo duc phổ thông ở các tỉnh miền núi phía Bac (1965 - 1975) qua tải liệu lưu trữ cua tác giả Duy Thị Hải Hường [102]. Thông qua các tài liệu lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, tác giả làm rõ sự phát trién của GDPT, đánh giá: Trong mười năm, ngành GDPT ở các tỉnh miền núi phía Bắc vượt qua những khó khăn để học tốt, dạy tốt, duy trì và thúc đây sự phát triển giáo dục địa phương. Đến năm 1975, hệ thống GDPT được hoàn chỉnh và phát triển rộng khắp.
Tác giả Nguyễn Thúy Quỳnh có các bài viết: Về cải cách hệ thống giáo dục pho thông năm 1956 ở miễn Bắc Việt Nam (Tạp chí Nghiên cứu Lich sử, số 7, 2013) [158], Chính sách “tận lực phát triển giáo đục phổ thông” ở miễn Bắc Việt Nam thời kỳ 1959 - 1965 (Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam A, số 9, 2014) [159], Sw chuyển hướng của ngành giáo dục pho thông trong thời kỳ chiến tranh phá hoại lan thứ nhất của dé quốc Mỹ (1965 - 1968) (Tap chí Nghiên cứu Lịch sử, số 12, 2016) [161].