Luận Án Tiến Sĩ: Khám Phá Lịch Sử Hình Thành Và Phát Triển Của Cộng Đồng Người Việt Ở Thái Lan

Khám phá luận án tiến sĩ về quá trình hình thành và phát triển cộng đồng người Việt tại Thái Lan, từ lịch sử đến văn hóa và xã hội.

• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Công Khanh
• Trường học: Trường Đại Học Vinh
• Chuyên ngành: Lịch sử thế giới
• Đề tài: Lịch Sử Hình Thành Và Phát Triển Cộng Đồng Người Việt Tại Thái Lan
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Nghệ An

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• Lí do chọn đề tài
• Mục tiêu và nhiệm vụ của luận án
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Nguồn tài liệu, phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
• Đóng góp của luận án
• Bố cục của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu ở Thái Lan
• 1.1.2. Tình hình nghiên cứu ở các nước khác
• 1.2. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.2.1. Các công trình về lịch sử Thái Lan và Việt Nam liên quan đến vấn cộng đồng người Việt ở Thái Lan
• 1.2.2. Các công nghiên cứu về cộng đồng người Việt ở Thái Lan
• 1.3. Những vấn đề tồn tại và những vấn đề luận án tập trung giải quyết
• 1.3.1. Những vấn đề tồn tại
• 1.3.2. Những vấn đề luận án tập trung giải quyết
• 2. CHƯƠNG 2: QUÁ TRÌNH DI CƯ VÀ HÌNH THÀNH CỘNG ĐỒNG
• 2.1. Một số vấn đề về cộng đồng và lý thuyết di cư
• 2.1.1. Khái niệm cộng đồng
• 2.1.2. Một số vấn đề về lí thuyết di cư
• 2.2. Khái quát về đất nước Thái Lan và các khu vực có người Việt sinh sống
• 2.2.1. Khái quát về đất nước Thái Lan
• 2.2.2. Khái quát về các khu vực có người Việt sinh sống
• 2.3. Những đợt di cư của người Việt sang Thái Lan từ thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XX
• 2.3.1. Tình hình Thái Lan và Việt Nam từ thế kỷ XVII - đầu thế kỷ XX
• 2.3.2. Những đợt di cư của người Việt vào Thái Lan từ thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XX
• 2.3.2.1. Những đợt di cư trong thế kỷ XVII
• 2.3.2.2. Những đợt di cư trong thế kỷ XVIII
• 2.3.2.3. Những đợt di cư trong thế kỷ XIX
• 2.3.2.4. Những đợt di cư từ đầu thế kỷ XX đến cuối Chiến tranh thế giới thứ nhất
• 2.3.3. Nguyên nhân các đợt di cư
• 2.4. Những hoạt động của cộng đồng người Việt ở Thái Lan
• 2.4.1. Các hoạt động kinh tế
• 2.4.2. Hoạt động văn hóa - xã hội
• 2.4.3. Hoạt động chính trị dưới ảnh hưởng của Phan Bội Châu và Đặng Thúc Hứa
• 2.5. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: SỰ BIẾN ĐỘNG TRONG QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN CỦA CỘNG ĐỒNG NGƯỜI VIỆT Ở THÁI LAN TỪ ĐẦU THẾ KỶ XX ĐẾN ĐẦU THẾ KỶ XXI
• 3.1. Sự phát triển của cộng đồng người Việt từ sau Chiến tranh thế giới thứ nhất đến năm 1945
• 3.1.1. Bối cảnh lịch sử
• 3.1.2. Sự gia tăng số lượng người Việt sang Thái Lan sau các đợt di cư từ sau Chiến tranh thế giới thứ nhất đến 1945
• 3.1.3. Những chuyển biến về kinh tế và văn hóa vật chất của cộng đồng người Việt ở Thái Lan
• 3.1.3.1. Hoạt động kinh tế
• 3.1.4. Hoạt động văn hóa xã hội của cộng đồng người Việt ở Thái Lan từ sau Chiến tranh thế giới thứ nhất đến 1945
• 3.1.5. Hoạt động chính trị của cộng đồng người Việt ở Thái Lan từ sau chiến tranh thế giới thứ nhất đến 1945
• 3.1.5.1. Hoạt động yêu nước của người Việt từ sau chiến tranh thế giới thứ nhất đến năm 1925
• 3.1.5.2. Hoạt động dưới ảnh hưởng của Nguyễn Ái Quốc và Đảng Cộng sản Đông Dương
• 3.2. Sự phát triển của cộng đồng người Việt từ năm 1946 đến thập niên đầu thế kỷ XXI
• 3.2.1. Bối cảnh lịch sử
• 3.2.2. Sự biến động về dân cư sau các đợt chuyển cư, hồi cư
• 3.2.3. Hoạt động kinh tế và văn hóa vật chất của cộng đồng người Việt ở Thái Lan từ năm 1946 đến thập niên đầu thế kỷ XXI
• 3.2.3.1. Hoạt động kinh tế
• 3.2.3.2. Hoạt động văn hóa vật chất
• 3.2.4. Hoạt động văn hóa - xã hội của cộng đồng người Việt ở Thái Lan từ năm 1946 đến thập niên đầu thế kỷ XXI
• 3.2.4.1. Việc bảo tồn tiếng Việt và văn hóa truyền thống
• 3.2.5. Hoạt động chính trị của cộng đồng người Việt ở Thái Lan từ giữa thế kỷ XX đến đầu thế kỷ XXI
• 3.2.5.1. Cộng đồng người Việt ở Thái Lan trong cuộc kháng chiến chống Pháp
• 3.2.5.2. Cộng đồng người Việt ở Thái Lan trong cuộc kháng chiến chống Mỹ
• 3.2.5.3. Hoạt động yêu nước của cộng đồng người Việt ở Thái Lan từ sau 1976 đến đầu thế kỷ XXI
• 3.3. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: MỘT SỐ NHẬN XÉT VỀ CỘNG ĐỒNG NGƯỜI VIỆT Ở THÁI LAN
• 4.1. Một số đặc điểm trong quá trình hình thành và phát triển của cộng đồng người Việt ở Thái Lan
• 4.2. Đóng góp của cộng đồng người Việt ở Thái Lan đối với Việt Nam từ đầu thế kỷ XX đến thập niên đầu thế kỷ XXI
• 4.2.1. Đóng góp trên lĩnh vực chính trị
• 4.2.2. Đóng góp của cộng đồng người Việt trên lĩnh vực kinh tế
• 4.2.3. Giữ gìn và quảng bá văn hóa Việt Nam
• 4.3. Đóng góp của cộng đồng người Việt ở Thái Lan đối với Thái Lan
• 4.3.1. Lĩnh vực lao động
• 4.3.2. Lĩnh vực kinh tế
• 4.4. Đóng góp của cộng đồng người Việt ở Thái Lan đối với mối quan hệ Thái Lan - Việt Nam
• 4.4.1. Thúc đẩy phát triển mối quan hệ chính trị - ngoại giao Thái Lan - Việt Nam
• 4.4.2. Cộng đồng người Việt thúc đẩy mối quan hệ hợp tác kinh tế Thái Lan - Việt Nam
• 4.5. Một số kiến nghị, đề xuất
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• BẢNG CHỮ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu

Luận án tiến sĩ 'Lịch Sử Hình Thành Và Phát Triển Cộng Đồng Người Việt Tại Thái Lan' đã tổng hợp và phân tích các nghiên cứu về cộng đồng người Việt tại Thái Lan từ nhiều góc độ khác nhau. Các nghiên cứu này tập trung vào lịch sử hình thành, quá trình phát triển, và đóng góp của cộng đồng người Việt đối với cả Việt Nam và Thái Lan. Các học giả trong và ngoài nước đã đề cập đến các khía cạnh như kinh tế, văn hóa, xã hội, và chính trị của cộng đồng này.

1.1. Tình hình nghiên cứu ở Thái Lan

Các nghiên cứu tại Thái Lan về cộng đồng người Việt đã được thực hiện bởi các học giả và trung tâm nghiên cứu. Ví dụ, luận án tiến sĩ của Vichan Champsari (1973) đề cập đến quá trình di cư của người Việt vào Thái Lan và các chính sách của chính phủ Thái Lan đối với người Việt. Các công trình khác như của Pussadee Chandavimol (1998) và Ngamphit Satsanguon (2002) tập trung vào đời sống kinh tế và văn hóa của cộng đồng người Việt tại Bangkok và các khu vực khác.

1.2. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam

Tại Việt Nam, các nghiên cứu về cộng đồng người Việt tại Thái Lan chủ yếu tập trung vào lịch sử di cư và định cư, cũng như vai trò của cộng đồng này trong mối quan hệ Việt - Thái. Các công trình nghiên cứu của các học giả như Trịnh Diệu Thìn và các tác giả khác đã góp phần làm sáng tỏ lịch sử và đóng góp của cộng đồng người Việt tại Thái Lan.

II. Quá trình di cư và hình thành cộng đồng

Luận án đã khái quát quá trình di cư và hình thành cộng đồng người Việt tại Thái Lan từ thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XX. Các đợt di cư này được thúc đẩy bởi các yếu tố lịch sử, kinh tế, và chính trị tại cả Việt Nam và Thái Lan. Cộng đồng người Việt đã hình thành và phát triển qua nhiều giai đoạn, từ những điểm quần cư đầu tiên đến sự ổn định và hội nhập vào xã hội Thái Lan.

2.1. Những đợt di cư của người Việt

Các đợt di cư của người Việt sang Thái Lan bắt đầu từ thế kỷ XVII, với những làn sóng di cư lớn trong các thế kỷ XVIII và XIX. Nguyên nhân chính của các đợt di cư này bao gồm chiến tranh, khó khăn kinh tế, và sự bất ổn chính trị tại Việt Nam. Những người di cư đã tìm kiếm cơ hội mới và sự ổn định tại Thái Lan.

2.2. Hình thành cộng đồng người Việt

Sau các đợt di cư, cộng đồng người Việt tại Thái Lan đã hình thành và phát triển, tập trung chủ yếu tại các khu vực như Bangkok và Đông Bắc Thái Lan. Cộng đồng này đã xây dựng các tổ chức xã hội, kinh tế, và văn hóa riêng, đồng thời duy trì mối liên hệ chặt chẽ với quê hương Việt Nam.

III. Sự phát triển của cộng đồng người Việt

Luận án đã phân tích sự phát triển của cộng đồng người Việt tại Thái Lan từ đầu thế kỷ XX đến đầu thế kỷ XXI. Cộng đồng này đã trải qua nhiều biến động lịch sử, từ Chiến tranh thế giới thứ nhất đến các cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ. Trong giai đoạn này, cộng đồng người Việt đã có những đóng góp quan trọng cho cả Việt Nam và Thái Lan.

3.1. Giai đoạn từ 1946 đến đầu thế kỷ XXI

Từ năm 1946 đến đầu thế kỷ XXI, cộng đồng người Việt tại Thái Lan đã có những bước phát triển mạnh mẽ về kinh tế, văn hóa, và chính trị. Cộng đồng này đã tham gia tích cực vào các hoạt động yêu nước và đóng góp vào sự nghiệp cách mạng của Việt Nam. Đồng thời, họ cũng hội nhập sâu rộng vào xã hội Thái Lan, góp phần thúc đẩy mối quan hệ Việt - Thái.

3.2. Đóng góp của cộng đồng người Việt

Cộng đồng người Việt tại Thái Lan đã có nhiều đóng góp quan trọng cho cả Việt Nam và Thái Lan. Trên lĩnh vực kinh tế, họ đã thúc đẩy các hoạt động thương mại và đầu tư giữa hai nước. Trên lĩnh vực văn hóa, họ đã bảo tồn và quảng bá văn hóa Việt Nam tại Thái Lan. Trên lĩnh vực chính trị, họ đã góp phần thúc đẩy mối quan hệ hữu nghị và hợp tác giữa hai nước.

IV. Nhận xét và kiến nghị

Luận án đã đưa ra một số nhận xét về cộng đồng người Việt tại Thái Lan và đề xuất các kiến nghị nhằm hỗ trợ sự phát triển của cộng đồng này. Các kiến nghị bao gồm việc thực hiện các chính sách thu hút nguồn lực của kiều bào, bảo tồn bản sắc văn hóa truyền thống, và thúc đẩy mối quan hệ Việt - Thái.

4.1. Đặc điểm của cộng đồng người Việt

Cộng đồng người Việt tại Thái Lan có những đặc điểm riêng biệt, bao gồm lịch sử di cư lâu dài, sự hội nhập sâu rộng vào xã hội Thái Lan, và tinh thần tự tôn dân tộc cao. Những đặc điểm này đã giúp cộng đồng này tồn tại và phát triển qua nhiều thế kỷ.

4.2. Kiến nghị và đề xuất

Luận án đề xuất các kiến nghị nhằm hỗ trợ sự phát triển của cộng đồng người Việt tại Thái Lan, bao gồm việc thực hiện các chính sách thu hút nguồn lực của kiều bào, bảo tồn bản sắc văn hóa truyền thống, và thúc đẩy mối quan hệ Việt - Thái. Các kiến nghị này nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển bền vững của cộng đồng người Việt tại Thái Lan.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh khoa học của công trình nghiên cứu lịch sử thế giới này khởi nguồn từ nhu cầu cấp thiết trong việc tái hiện diện mạo toàn diện, mang tính hệ thống về cộng đồng người Việt tại Thái Lan — một trong những bộ phận kiều bào hình thành sớm nhất, có cấu trúc tổ chức chặt chẽ và gắn liền mật thiết với tiến trình lịch sử thăng trầm của hai quốc gia Việt Nam - Thái Lan. Tính tiên phong của luận án thể hiện ở việc vượt thoát khỏi các hướng tiếp cận nhân học hay xã hội học đơn thuần để kiến tạo một công trình sử học chuyên sâu, tiếp cận từ góc độ lịch sử thế giới và quan hệ quốc tế, giải mã quy luật vận động của cộng đồng di dân xuyên biên giới từ thế kỷ XVII đến năm 2013 (thời điểm hai nước thiết lập quan hệ Đối tác Chiến lược).

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được xác định rõ rệt khi đối chiếu với y văn học thuật: Phần lớn các công trình trước đây như của Peter A. Poole (1970) tập trung vào khía cạnh an ninh và chính sách của chính quyền sở tại, hay Philippe Courtine (1994) nghiêng về sự đồng hóa đô thị, trong khi các công trình trong nước của Hoàng Văn Hoan (1978) hay Phan Huấn (1954) chủ yếu phản ánh phong trào cách mạng dưới dạng ký sự, hồi ký. Luận án đã lấp đầy khoảng trống về một công trình thông sử hoàn chỉnh, phân tích cơ chế tương tác đa tầng giữa bối cảnh địa chính trị Xiêm/Thái Lan, biến động chính trị nội bộ Việt Nam và sự chuyển dịch kinh tế - văn hóa của cộng đồng kiều bào.

Hệ thống câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu được thiết lập cụ thể:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Các đợt di cư của người Việt sang đất Xiêm/Thái Lan từ thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XXI diễn ra theo những làn sóng nào và chịu sự chi phối bởi các động lực kinh tế, chính trị, tôn giáo nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Cấu trúc kinh tế, văn hóa - xã hội và diện mạo chính trị của cộng đồng người Việt biến đổi ra sao qua hai giai đoạn bản lề: trước năm 1945 và từ 1946 đến đầu thế kỷ XXI?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Cơ chế nào giúp cộng đồng người Việt duy trì sức bền văn hóa tộc người (cultural resilience) và bản sắc truyền thống đồng thời hòa nhập sâu rộng vào xã hội bản địa để trở thành cầu nối hữu nghị Thái - Việt?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Quá trình hình thành và phát triển của cộng đồng người Việt tại Thái Lan không phải là một hiện tượng di dân tự phát, đơn tuyến mà là tiến trình vận động phức hợp dưới tác động của cơ chế "đẩy - kéo" (Push-Pull) lịch sử, trong đó yếu tố chính trị - tôn giáo đóng vai trò kích hoạt ban đầu và mạng lưới xã hội (social network) đóng vai trò duy trì, mở rộng.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Bản sắc văn hóa và ý thức dân tộc của kiều bào tại Thái Lan đóng vai trò "cố kết nội tại", biến cộng đồng này thành một thực thể xã hội xuyên quốc gia có khả năng thích ứng linh hoạt trước các biến động địa chính trị khu vực Đông Nam Á.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa Phép biện chứng duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lê-nin, Lý thuyết di cư tân cổ điển (Neoclassical Migration Theory), Lý thuyết cấu trúc (Structural Theory), Lý thuyết mạng lưới xã hội (Social Network Theory) và Lý thuyết xuyên quốc gia (Transnationalism). Đóng góp mang tính định lượng và đột phá của luận án nằm ở việc hệ thống hóa toàn diện 4 đợt di cư lớn kéo dài hơn 300 năm, định vị quy mô cộng đồng hơn 110.000 người Việt tại 19 tỉnh Đông Bắc (vùng I-sản) và khu vực miền Trung (Bangkok, Chanthaburi), từ đó cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn để thể chế hóa Điều 18 Hiến pháp năm 2013 và Nghị quyết số 36-NQ/TW của Bộ Chính trị về công tác đối với người Việt Nam ở nước ngoài. Phạm vi thời gian nghiên cứu trải dài từ thế kỷ XVII đến năm 2013, khảo sát trên tập dữ liệu lịch sử phong phú gồm hàng trăm văn bản hành chính thuộc địa của Pháp, tài liệu hoàng gia Thái Lan và các dữ liệu điền dã thực địa.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn cho thấy các dòng nghiên cứu về người Việt tại Thái Lan phân nhánh thành ba luồng chính:

Dòng nghiên cứu quốc tế tập trung vào chiều kích chính trị và an ninh khu vực: E. Berdin (1973), B.J. Terwiel (1983) và Chris Baker cùng Pasuk Phongpaichit (2005) khi nghiên cứu lịch sử hiện đại Thái Lan đã phác họa bức tranh tổng thể về chính sách nhập cư của vương triều Chakri. Đáng chú ý, Peter A. Poole (1970) trong chuyên khảo kinh điển The Vietnamese in Thailand: A Historical Perspective đã phân tích sâu sắc phản ứng của cộng đồng kiều bào trước các chính sách kiểm soát an ninh của chính phủ Thái Lan thời kỳ Chiến tranh Lạnh. Tiếp nối hướng tiếp cận không gian đô thị, Philippe Courtine (1992, 1994) với luận án tại Đại học Paris-Sorbonne IV và bài viết Cộng đồng người Việt ở Trung Hoa, Bangkok - Một sự đồng hóa trăm năm đã đưa ra nhận định rằng người Việt tại Bangkok chịu sự đồng hóa văn hóa mạnh mẽ qua các thế hệ.

Dòng nghiên cứu tại Thái Lan phân tích lịch sử địa phương và địa vị pháp lý: Học giả Vichan Champsari (1973) với luận án Người Việt Nam tản cư và an ninh của Thái Lan tại Đại học Thammasat nhìn nhận cộng đồng kiều bào qua lăng kính an ninh quốc gia trong giai đoạn hồi hương 1960 - 1964. Pussadee Chandavimol (1998) tập trung vào nhóm "Duôn càu" (người Việt cũ) định cư quanh khu vực Bangkok. Về phương diện văn hóa - tôn giáo, Thawi Swangpanyakoon (2001) khẳng định vai trò tối thượng của 16 ngôi chùa thuộc phái An Nam tông (Annamnikai) được các triều vua Xiêm bảo trợ suốt hơn 200 năm. Đóng góp nổi bật nhất thuộc về TS. Thanyathip Sripana (2001, 2003, 2006) khi kết hợp cùng Trịnh Diệu Thìn nghiên cứu vai trò của Việt kiều trong quan hệ ngoại giao song phương và vấn đề nhập quốc tịch Thái Lan.

Dòng nghiên cứu tại Việt Nam tập trung vào phong trào cách mạng và văn hóa: Bên cạnh các tài liệu tổng kết hoạt động cách mạng của Hoàng Văn Hoan (1978), Lê Quốc Sản (1989), hay Trần Trọng Đăng Đàn (1997), các công trình sử học của Đặng Văn Chương (2010), Nguyễn Văn Khoan (2008), và công trình nhân học của Nguyễn Hồng Quang (2013) tại tỉnh Sakon Nakhon đã bắt đầu đi sâu vào đời sống tinh thần, sự tiếp biến văn hóa và mối liên hệ cội nguồn.

Điểm tranh luận học thuật (scholarly debate) cốt lõi xuất hiện giữa hai quan điểm đối lập:

• Quan điểm 1 (Đồng hóa hoàn toàn): Philippe Courtine và một số học giả phương Tây cho rằng người Việt di cư sang Thái Lan (đặc biệt là nhóm thế kỷ XVIII - XIX) nhanh chóng bị đồng hóa về mặt ngôn ngữ và lối sống vào cấu trúc xã hội Thái Lan, đánh mất dần mối liên hệ cội nguồn.
• Quan điểm 2 (Bảo lưu bản sắc và tính xuyên quốc gia): Luận án phản biện quan điểm trên bằng chứng cứ lịch sử xác thực, chứng minh rằng dù có sự tiếp biến văn hóa (acculturation) và thích nghi ngôn ngữ để mưu sinh, cộng đồng người Việt — từ làng Sam Sen, Chanthaburi cho đến vùng I-sản — vẫn duy trì bền vững cấu trúc gia đình truyền thống, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, mạng lưới phường hội và tinh thần hướng về cố quốc.

Vị thế học thuật (positioning) của luận án vượt trội hơn các nghiên cứu quốc tế tiền nhiệm ở chỗ: công trình không nhìn nhận kiều bào như một "đối tượng ngoại lai thụ động" (như cách tiếp cận an ninh của Vichan Champsari) hay một "cộng đồng bị đồng hóa" (Courtine), mà định vị họ là một chủ thể lịch sử năng động, đóng vai trò bản lề trong cấu trúc kinh tế - xã hội Thái Lan và là cầu nối ngoại giao nhân dân đặc biệt trong quan hệ quốc tế Đông Nam Á.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc kiểm chứng, mở rộng và làm phong phú hệ thống lý luận di cư quốc tế thông qua trường hợp lịch sử điển hình của người Việt tại Thái Lan:

1. Mở rộng Lý thuyết Mạng lưới Xã hội (Social Network Theory): Chứng minh vai trò của các mạng lưới dòng họ, tôn giáo (giáo xứ Công giáo Chanthaburi, hệ thống 16 chùa An Nam tông) và các tổ chức cách mạng (Việt Nam Quang phục Hội, Tổng hội Việt kiều) trong việc giảm thiểu rủi ro, cung cấp nguồn vốn xã hội (social capital) và tạo kênh dẫn truyền thông tin - nhân lực xuyên biên giới.
2. Thách thức và bổ sung Lý thuyết Di cư Tân Cổ điển (Neoclassical Theory): Luận án chỉ ra rằng động lực di cư của người Việt không thuần túy là sự tối đa hóa lợi ích kinh tế hay chênh lệch tiền công lao động, mà bị chi phối mạnh mẽ bởi các cú sốc chính trị (political shocks) và xung đột tôn giáo trong nước, biến di cư thành một chiến lược sinh tồn và bảo tồn ý thức hệ.
3. Vận dụng Lý thuyết Di cư Xuyên quốc gia (Transnational Migration Theory): Luận chứng rõ nét thực tế kiều bào tại Thái Lan đã thiết lập không gian xã hội xuyên biên giới (transnational social space), nơi họ đồng thời thực hiện nghĩa vụ công dân với nước sở tại nhưng vẫn tham gia trực tiếp vào tiến trình cách mạng giải phóng dân tộc và phát triển kinh tế tại quê nhà.

Tác giả đưa ra định nghĩa mang tính khái quát cao về cộng đồng:

"Cộng đồng là tập hợp người có sức bền cố kết nội tại cao, với những tiêu chí nhận biết và quy tắc hoạt động, ứng xử chung dựa trên sự đồng thuận về ý chí, tình cảm, niềm tin và ý thức cộng đồng, nhờ đó các thành viên của cộng đồng cảm thấy có sự gắn kết họ với cộng đồng và với các thành viên khác của cộng đồng" [tr. 20].

Mô hình lý thuyết của luận án được lượng hóa qua các mệnh đề logic:

• Mệnh đề 1 (P1): Sự tương tác giữa áp lực đẩy từ chính trị nội bộ Đại Việt/Việt Nam và chính sách dung nạp của vương triều Xiêm quy định quy mô và địa bàn phân bố của các đợt di dân.
• Mệnh đề 2 (P2): Tính cố kết tôn giáo và tổ chức tự quản là điều kiện biên (boundary condition) quyết định khả năng chống chọi trước sức ép đồng hóa văn hóa của xã hội sở tại.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành giữa Sử học tư liệu, Xã hội học di dân và Địa chính trị học. Cách tiếp cận mới lạ này phân chia cấu trúc cộng đồng người Việt thành hai nhóm động thái xã hội riêng biệt nhưng có mối liên hệ hữu cơ:

• Nhóm "Duôn càu" (Người Việt cũ): Di cư từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XIX, cư trú tại vùng đồng bằng Chao Phraya (Bangkok) và ven biển Đông Nam (Chanthaburi). Cơ chế thích ứng dựa trên tín ngưỡng Công giáo và Phật giáo truyền thống, hội nhập kinh tế thông qua nghề đánh bắt hải sản, làm vườn, đóng thuyền và đặc biệt là kỹ nghệ chế tác đá quý chất lượng cao.
• Nhóm "Duôn mày / Duôn ôpphadôp" (Người Việt mới/tản cư): Di cư vào đầu thế kỷ XX và giai đoạn kháng chiến chống Pháp, cư trú tập trung tại 19 tỉnh vùng I-sản (Đông Bắc Thái Lan). Nhóm này gắn liền với các phong trào yêu nước của Phan Bội Châu, Đặng Thúc Hứa và lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc, xây dựng các "Trại cày" làm căn cứ địa cách mạng bí mật và đóng vai trò hậu phương trực tiếp chi viện sức người, sức của cho hai cuộc kháng chiến giải phóng dân tộc.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định trong bối cảnh địa lý đặc thù của vùng Đông Bắc Thái Lan (ngăn cách bởi sông Mekong và dãy Phetchabun) và không gian đô thị mở của vịnh Thái Lan.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ thế giới quan duy vật biện chứng và lập trường nhận thức luận duy vật lịch sử (Historical Realism), nhìn nhận các sự kiện lịch sử trong mối liên hệ nhân quả khách quan và sự vận động không ngừng của cấu trúc kinh tế - xã hội.

Thiết kế nghiên cứu kết hợp đa phương pháp (Mixed-method Historical Research):

• Thiết kế đa cấp độ (Multi-level Historical Design): Cấp độ vĩ mô (chính sách đối ngoại và địa chính trị giữa Xiêm, Pháp và Việt Nam); cấp độ trung mô (cấu trúc tổ chức của các làng Việt, họ đạo, hội đồng hương, tổ chức hội đoàn); cấp độ vi mô (tiểu sử cá nhân, các gia phả dòng họ, ký ức của các nhân chứng lịch sử).
• Quy mô mẫu và tiêu chí lựa chọn: Khảo sát thực địa tập trung tại các địa bàn trọng điểm có mật độ người Việt cao nhất gồm Thủ đô Bangkok (quận Dusit, phố Sam Sen 13), tỉnh Chanthaburi, và các tỉnh hạt nhân vùng Đông Bắc: Udon Thani, Sakon Nakhon, Nakhon Phanom, Nong Khai, Ubon Ratchathani.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý tư liệu lịch sử đạt chuẩn mực học thuật khắt khe:

• Triangulation (Tam giác đối chiếu 4 nguồn tư liệu):
  1. Nguồn văn bản lưu trữ gốc: Hồ sơ hành chính, báo cáo mật thám của Pháp tại Đông Dương; các sắc chỉ, chỉ dụ của các triều vua Xiêm (Rama I, Rama III, Rama IV) và văn bản pháp quy của Chính phủ Thái Lan; các Nghị quyết, văn kiện ngoại giao của Nhà nước Việt Nam.
  2. Nguồn thư tịch cổ và địa chí: Thư tịch triều Nguyễn, gia phả dòng họ, văn bia chữ Hán-Nôm tại 16 ngôi chùa An Nam tông và các thánh đường Công giáo cổ.
  3. Nguồn hồi ký và tư liệu nhân chứng: Ghi chép tay, hồi ký của các nhà cách mạng tiền bối (Đặng Thúc Hứa, Lê Mạnh Trinh, Hoàng Văn Hoan, Lê Quốc Sản).
  4. Tài liệu điền dã dân tộc học: Tác giả thực hiện trực tiếp 3 chuyến điền dã dài ngày và nhiều đợt khảo sát ngắn hạn tại các tỉnh Đông Bắc, Bangkok và Chanthaburi, phỏng vấn sâu đại diện các thế hệ kiều bào F1, F2, F3 và kiều bào hồi hương tại Việt Nam.

Độ tin cậy và giá trị khoa học (Construct validity & Internal validity) được bảo đảm tuyệt đối thông qua việc đối chiếu chéo các số liệu lưu trữ của chính quyền thực dân Pháp với tài liệu của Bộ Nội vụ Thái Lan và lời kể của nhân chứng, loại bỏ các thiên kiến chủ quan trong hồi ức lịch sử.

Data và phân tích

Phân tích dữ liệu lịch sử và xã hội học được thực hiện thông qua việc phân kỳ lịch sử, lập bảng thống kê dân số học lịch sử và phân tích nội dung văn bản (Historical Content Analysis).

Các số liệu thống kê điển hình được làm sáng tỏ:

• Năm 1785: Tiếp nhận hơn 500 giáo dân chạy trốn sang Sam Sen bằng đường biển.
• Năm 1787: Đô đốc Nguyễn Huỳnh Đức đưa 5.000 quân sang Bangkok lánh nạn, trong đó 2/3 số binh lính ở lại lập làng định cư tại vùng Bang Pho theo sắc lệnh của vua Rama I.
• Năm 1893: Quy chuẩn hóa vùng đệm phi quân sự 25 km dọc bờ Tây sông Mekong theo Hiệp ước Pháp - Xiêm, mở ra hành lang mậu dịch tự do thúc đẩy hàng vạn lượt người Việt từ Lào sang vùng I-sản làm ăn.
• Năm 1909: Hoàn thành Nhà thờ lớn Chanthaburi quy mô chiều rộng 20 mét, tháp chuông cao 60 mét, phục vụ giáo đoàn hơn 2.400 người Việt.
• Thống kê y tế và xã hội học đương đại xác nhận cộng đồng kiều bào Thái Lan đạt trên 110.000 người, phân bố tập trung trên địa bàn 19 tỉnh Đông Bắc với diện tích gần 160.000 km2.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án mang lại 5 phát hiện then chốt có giá trị khoa học và thực tiễn sâu sắc:

Thứ nhất, phân kỳ và giải mã bản chất 4 làn sóng di cư lớn: Luận án phục dựng một cách tường minh 4 đợt di dân mang tính bước ngoặt:

• Đợt 1 (Thế kỷ XVII): Di dân tự nhiên do nội chiến Trịnh - Nguyễn chia cắt đất nước dọc phòng tuyến sông Gianh.
• Đợt 2 (Thế kỷ XVIII): Di dân chính trị - quân sự gắn liền với cuộc biến loạn Tây Sơn - Nguyễn Ánh và đoàn quân 5.000 người của Nguyễn Huỳnh Đức (1787), hình thành nên các trung tâm quần cư lâu đời nhất tại Bangkok (Bang Pho, Sam Sen).
• Đợt 3 (Thế kỷ XIX): Di dân tôn giáo ồ ạt do chính sách "cấm đạo, sát đạo" gắt gao của triều Nguyễn (Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức) và phong trào "Bình Tây sát tả". Trích chỉ dụ cấm đạo khắc nghiệt của vua Minh Mạng năm 1825:

“Các tôn giáo sai trái của người Tây Dương làm hư hỏng lòng người. Đã từ lâu nhiều tàu Tây Dương đến đây buôn bán và đã để lại các đạo trưởng trong vương quốc này. Các đạo trưởng đã lôi kéo và làm hỏng nhân tâm, làm suy thoái thuần phong mỹ tục... phải canh phòng cẩn thận mặt hải cảng, miền núi, tất cả mọi ngả đường thủy bộ để ngăn không cho các đạo trưởng Tây Dương xâm nhập lén lút” [tr. 34]. Làn sóng này đưa hơn 5.000 giáo dân sang lập nghiệp tại Chanthaburi và mở rộng sang các tỉnh Đông Bắc như Thare (Sakon Nakhon), Thabo (Nong Khai).

• Đợt 4 (Đầu thế kỷ XX đến sau Thế chiến I): Di dân yêu nước gắn với phong trào Cần Vương, Đông Du, Duy Tân và các chính sách khai thác thuộc địa lần thứ nhất của Pháp (1897 - 1914), biến vùng Đông Bắc Thái Lan thành căn cứ địa cách mạng hải ngoại vững chắc.

Thứ hai, phát hiện về mô hình kinh tế - văn hóa độc đáo: Nhóm di dân thế kỷ XVIII tại Chanthaburi đã nhanh chóng làm chủ và thống lĩnh kỹ nghệ khai thác, chế tác đá quý — một trong những ngành công nghiệp xuất khẩu danh tiếng nhất của Thái Lan. Về văn hóa cung đình, luận án chứng minh điệu múa đèn truyền thống của Thái Lan có nguồn gốc trực tiếp từ điệu múa đăng Huế do các nghệ nhân tháp tùng Nguyễn Ánh đưa sang thời lưu vong, sau đó được triều đình vua Rama IV cải biên thành vũ khúc hoàng gia.

Thứ ba, mô hình "Trại cày cách mạng" của Đặng Thúc Hứa: Luận án làm sáng tỏ sáng tạo lịch sử của nhà chí sĩ Đặng Thúc Hứa (từ năm 1910) khi thiết lập mạng lưới "Trại cày" tại Bản Thầm (Paknampho, Phichit, Udon Thani). Đây là mô hình kinh tế tự cấp tự túc kết hợp huấn luyện quân sự, là "trạm trung chuyển giao thông - liên lạc" tiếp nhận hàng trăm thanh niên yêu nước sang đào tạo trước khi chuyển sang Quảng Châu hoặc về nước hoạt động, nuôi dưỡng những hạt giống cách mạng xuất sắc như Phạm Hồng Thái, Hồ Tùng Mậu, Lý Tự Trọng.

Thứ tư, vai trò nền tảng của Chủ tịch Hồ Chí Minh (1928 - 1929): Dưới bí danh Thầu Chín, Người đã chuyển hóa toàn bộ các hội ái hữu truyền thống thành tổ chức cách mạng có kỷ luật (Hội Thân ái, Tổng hội Việt kiều), phát động phong trào học chữ Quốc ngữ, giữ gìn phong tục Việt, đồng thời quán triệt nguyên tắc tôn trọng luật pháp, phong tục và tình đoàn kết với nhân dân Thái Lan.

Thứ năm, đóng góp toàn diện trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ: Kiều bào Thái Lan đã thành lập Chi đội Hải ngoại 4 (Chi đội Trần Phú) vượt sông Mekong về Nam Bộ chiến đấu (1947 - 1949), đóng góp hàng triệu bạt và hàng ngàn tấn hàng hóa, thuốc men chi viện cho tiền tuyến.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Bổ sung vào kho tàng sử học thế giới và lý thuyết quan hệ quốc tế một điển cứu mẫu mực về việc chuyển hóa nguồn lực của cộng đồng kiều tộc (diaspora resources) thành sức mạnh giải phóng dân tộc và ngoại giao nhân dân.
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp quy trình tích hợp giữa phương pháp lịch sử - logic và kỹ thuật điền dã hồi cố nhân học, có thể nhân rộng để nghiên cứu các cộng đồng người Việt tại Lào, Campuchia, New Caledonia hay Pháp.
• Về mặt thực tiễn và chính sách: Đưa ra các luận cứ xác đáng kiến nghị Nhà nước Việt Nam:
  1. Thúc đẩy đàm phán ngoại giao để chính quyền Thái Lan giải quyết dứt điểm các vướng mắc pháp lý, cấp thẻ cư trú dài hạn và tạo điều kiện nhập quốc tịch cho bộ phận người cao tuổi còn giữ quy chế ngoại kiều.
  2. Triển khai các đề án giảng dạy tiếng Việt, hỗ trợ giáo trình song ngữ cho thế hệ trẻ kiều bào F3, F4 nhằm bảo tồn bản sắc văn hóa cội nguồn theo tinh thần chỉ đạo:

“Đồng bào định cư ở nước ngoài là một bộ phận không tách rời và là một nguồn lực cộng đồng dân tộc Việt Nam” [tr. 1].

3. Xây dựng cơ chế ưu đãi đầu tư, thu hút nguồn lực tài chính và tri thức của cộng đồng doanh nhân người Thái gốc Việt đóng góp vào công cuộc công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước.

Limitations và Future Research

Luận án nhìn nhận một cách khách quan các giới hạn học thuật:

• Giới hạn tư liệu lưu trữ: Do tính chất bí mật của các tổ chức cách mạng và sự biến động dữ dội của chiến tranh tại Thái Lan qua các thời kỳ cầm quyền quân sự (thập niên 1950 - 1970), một số tài liệu lưu trữ nội bộ của các tổ chức Đảng và Hội đoàn kiều bào đã bị thất lạc hoặc tiêu hủy, buộc tác giả phải phục dựng qua phương pháp phỏng vấn nhân chứng hồi cố.
• Giới hạn về dữ liệu định lượng kinh tế: Dữ liệu về tổng tài sản và giá trị đóng góp kinh tế chính xác của nhóm doanh nghiệp người Thái gốc Việt tại Bangkok và vùng Đông Bắc giai đoạn sau năm 1976 chưa thể thống kê đầy đủ do tính nhạy cảm thương mại và chính sách bảo mật thông tin tài chính của nước sở tại.
• Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):
  1. Ứng dụng phương pháp Xã hội học định lượng (Quantitative Sociology) khảo sát biến đổi căn tính tộc người (ethnic identity shifts) ở thế hệ người Thái gốc Việt thứ 4 và thứ 5.
  2. Mở rộng nghiên cứu so sánh đối chiếu đa diện (Comparative diaspora study) giữa cộng đồng người Việt tại Đông Bắc Thái Lan và người Việt tại Trung Lào / Đông Bắc Campuchia.
  3. Đánh giá tác động của cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư và mạng xã hội số trong việc kết nối mạng lưới kiều bào Thái - Việt với quê hương.

Tác động và ảnh hưởng

Tác động học thuật của luận án thể hiện ở việc trở thành tài liệu tham khảo nền tảng cho các viện nghiên cứu Đông Nam Á, các khoa Lịch sử, Quan hệ Quốc tế của các trường đại học lớn trong và ngoài nước. Công trình đã mở rộng nhận thức lịch sử về vai trò của kiều bào, dự kiến đóng góp hàng chục lượt trích dẫn cho các nghiên cứu chuyên sâu về kiều dân học (Diaspora Studies).

Trên phương diện chính sách và xã hội, công trình cung cấp luận cứ lịch sử vô giá phục vụ công tác đối ngoại của Đảng, chính sách kiều bào của Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài (Bộ Ngoại giao). Đồng thời, luận án tôn vinh di sản văn hóa Việt kiều, củng cố sự hiểu biết tin cậy lẫn nhau giữa nhân dân hai nước Thái Lan - Việt Nam, đóng góp thiết thực vào việc hiện thực hóa các thỏa thuận của Quan hệ Đối tác Chiến lược song phương.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học: Tiếp cận một khung phân tích phương pháp luận sử học liên ngành chuẩn mực và cơ sở dữ liệu thư mục chuyên khảo sâu rộng về lịch sử Thái Lan và lịch sử di dân.
• Các nhà nghiên cứu lịch sử, quan hệ quốc tế: Kế thừa các cứ liệu lịch sử được thẩm định nghiêm cẩn về vai trò của kiều bào trong các giai đoạn kháng chiến và ngoại giao khu vực.
• Nhà hoạch định chính sách đối ngoại và ngoại giao văn hóa: Có được bức tranh thực tế về tâm tư, nguyện vọng và thực trạng pháp lý của kiều bào để thiết kế các chương trình bảo tồn văn hóa, hỗ trợ dạy tiếng Việt và thu hút nguồn lực kiều hối bền vững.
• Cộng đồng người Thái gốc Việt: Được củng cố niềm tự hào dân tộc, hiểu rõ cội nguồn lịch sử di dân của cha ông, từ đó tiếp tục phát huy vai trò cầu nối hữu nghị bang giao giữa hai dân tộc.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Trả lời: Luận án đã mở rộng Lý thuyết Di cư Xuyên quốc gia (Transnational Migration Theory) bằng việc chứng minh rằng một cộng đồng di cư tản tán dưới các xung lực chính trị - tôn giáo vẫn có thể kiến tạo một "không gian xuyên quốc gia bền vững" nhờ sự kết hợp giữa cấu trúc tự quản truyền thống (làng Việt, họ đạo, An Nam tông) với các thiết chế cách mạng hiện đại (Hội Thân ái, Trại cày).

2. Điểm đổi mới phương pháp luận khi so sánh với ít nhất 2 công trình quốc tế tiền nhiệm? Trả lời: Khác với Peter A. Poole (1970) chỉ tiếp cận đơn thuần qua lăng kính chính trị - an ninh thực chứng từ góc nhìn của chính quyền Thái Lan, hay Philippe Courtine (1994) chỉ sử dụng phương pháp địa lý đô thị để kết luận về sự đồng hóa, luận án của Hà Nguyên Khoa đã tích hợp phương pháp sử học - logic với kỹ thuật Tam giác đối chiếu (Triangulation) 4 nguồn tư liệu gốc và điền dã dân tộc học thực địa, bảo đảm tính khách quan toàn diện.

3. Phát hiện bất ngờ nhất với bằng chứng cụ thể từ dữ liệu lịch sử là gì? Trả lời: Phát hiện về nguồn gốc của điệu múa đèn cung đình Thái Lan xuất phát từ điệu múa đăng Huế do Đội quân của Nguyễn Ánh đưa sang năm 1785, sau đó được triều đình vua Rama IV tiếp biến; cùng với sự thống trị của người Việt di cư thế kỷ XVIII trong ngành công nghiệp đá quý tại tỉnh Chanthaburi.

4. Quy trình nhân rộng và kiểm chứng (Replication protocol) có được cung cấp đầy đủ không? Trả lời: Luận án cung cấp hệ thống danh mục tài liệu lưu trữ chính xác với mã số lưu trữ của các văn bản hành chính thuộc địa Pháp, văn bản hoàng gia Thái Lan, cùng bảng câu hỏi phỏng vấn điền dã dân tộc học tại các tỉnh trọng điểm, cho phép các nhà khoa học khác dễ dàng tái kiểm chứng.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao? Trả lời: Định hướng mở rộng nghiên cứu sang phân tích biến đổi cấu trúc gia đình và căn tính văn hóa của thế hệ trẻ người Thái gốc Việt dưới tác động của Cộng đồng Văn hóa - Xã hội ASEAN và các phương tiện truyền thông kỹ thuật số mới.

Kết luận

Tựu trung lại, luận án tiến sĩ của tác giả Hà Nguyên Khoa đã xác lập 6 đóng góp học thuật và thực tiễn mang tính cột mốc:

1. Tái hiện toàn diện, trung thực và có hệ thống thông sử hơn 300 năm hình thành, phát triển của cộng đồng người Việt tại Thái Lan từ thế kỷ XVII đến năm 2013.
2. Phân loại và làm rõ bản chất của 4 đợt di dân lịch sử, luận giải sâu sắc cơ chế "đẩy - kéo" chi phối bởi các biến động chính trị nội bộ Việt Nam và chính sách dung nạp của vương triều Xiêm.
3. Giải mã cấu trúc kinh tế - văn hóa độc đáo của hai phân hệ cộng đồng: nhóm "Duôn càu" (tại Bangkok, Chanthaburi) và nhóm "Duôn mày" (tại 19 tỉnh vùng I-sản).
4. Phân tích sâu sắc sự chuyển hóa mang tính bước ngoặt của phong trào yêu nước dưới sự lãnh đạo của các chí sĩ tiền bối Phan Bội Châu, Đặng Thúc Hứa và lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc với mô hình "Trại cày cách mạng".
5. Đánh giá khách quan, toàn diện những đóng góp to lớn của kiều bào đối với công cuộc giải phóng dân tộc Việt Nam cũng như đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của Vương quốc Thái Lan.
6. Đề xuất hệ thống giải pháp chính sách mang tầm chiến lược nhằm bảo tồn bản sắc văn hóa Việt, giải quyết địa vị pháp lý và phát huy tối đa nguồn lực kiều bào trong kỷ nguyên hội nhập quốc tế sâu rộng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Là một cộng đồng có lịch sử hình thành lâu đời, có nhiều đóng góp cho hai nước Việt Nam và Thái Lan, cộng đồng người Việt ở Thái Lan đã thu hút sự quan tâm của nhiều học giả trong và ngoài nước, nghiên cứu về những lĩnh vực khác nhau như lịch sử hình thành, tình hình kinh tế, văn hóa, xã hội, đóng góp của cộng đồng… 1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài 1. Tình hình nghiên cứu ở Thái Lan Là cộng đồng người có số lượng đông đảo và có nhiều đóng góp cho kinh tế, xã hội của Thái Lan, vấn đề người Việt ở Thái Lan đã được các học giả, các trung tâm nghiên cứu, các trường đại học ở Thái Lan quan tâm, nghiên cứu. Có thể kể đến một số công trình như: Luận án tiến sĩ“Người Việt Nam tản cư và an ninh của Thái Lan” (วิชยั แชมสาริ (1973) “การ อพยพ เวียดนาม และ ความ ปลอดภัย ของ ไทย” สิ ทยา นิพนธ์ ปริญญา โท, ภาควิชา การเมือง มหาวิทยาลัย ธรรมศาสตร์ ) của tác giả Vichan Champsari tại Khoa Chính trị, Trường Đại học Thamasat được bảo vệ năm 1973 có đề cập đến quá trình di cư của người Việt vào Thái Lan qua các thời kỳ, việc người Việt Nam hồi hương giai đoạn 1960 - 1964; một số chính sách của Chính phủ Thái Lan thời bấy giờ đối với người Việt… Các tác giả Penriduk, Prianak Bunnak, viết cuốn “Lịch sử Thái Lan”, do NXB Awkxon Churơnthắt, Bangkok, Thái Lan ấn hành năm 1983.

Cuốn sách này được học giả Trịnh Diệu Thìn dịch sang tiếng Việt, trong đó có đề cập đến nội dung lịch sử vùng Đông Bắc Thái Lan, sự xuất hiện của người Việt ở khu vực này. Năm 1998, tác giả Pussadee Chandavimol viết công trình Người Việt ở Thái Lan (พัศดี จันดาวิมน (1998), คน เวียดนาม ใน ประเทศ ไทย สานักงาน กองทุน สนับสนุน การ วิจยั , ภาษาไทย). Sau đó, cuốn sách được NXB Trẻ dịch sang tiếng Việt. Nội dung đề cập đến quá trình hình thành cộng đồng, đời sống kinh tế chủ yếu của cộng đồng người Việt sinh sống tại khu vực quanh Thủ 7 đô Bangkok.

Tác giả chỉ tập trung nghiên cứu về đời sống của cộng đồng người Việt di cư từ trước đây (người Việt cũ - duôn càu) đang sinh sống ở Thủ đô Bangkok. Học giả Lea Dilokdhyarat có bài “Người Việt sang Thái từ bao giờ” đăng trên Tạp chí Văn hóa xã hội, số 1, 9/2000 (Tạp chí của người Việt Nam ở Thái Lan xuất bản) cũng đã khái quát lịch sử hình thành cộng đồng người Việt Nam trên đất Thái Lan đến cuối thế kỷ XX. Năm 2001, Thawi Swangpanyakoon (Tổng biên tập tạp chí Việt học, Viện Ngôn ngữ, Trường Đại học Mahiidol Salaya, Thái Lan) với bài viết “Lịch sử 16 chùa An Nam tông ở Thái Lan”, trên tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á, số 4 khẳng định: cách đây hơn 200 năm, tại Vương quốc Xiêm đã có những ngôi chùa Việt đầu tiên được lập để phục vụ cộng đồng người Việt Nam sinh sống tại đây và được đông đảo người Thái biết đến như là những ngôi chùa của Annamnikai hay An Nam tông. Đặc biệt, An Nam tông luôn nhận được những sự bảo trợ của các đời vua Thái Lan và sự quan tâm kính trọng của nhân dân Thái Lan.

Tiến sĩ Thanaya Thip Sriphana công bố bài viết, “25 năm thiết lập quan hệ ngoại giao Thái Lan - Việt Nam” trên tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á, số 6 (2001). Bài viết đã đề cập đến lược sử hình thành mối quan hệ ngoại giao giữa hai nước Việt Nam - Thái Lan trước khi thiết lập mối quan hệ chính thức, đồng thời điểm lại những dấu mốc quan trọng trong 25 năm kể từ khi Thái Lan và Việt Nam thiết lập mối quan hệ ngoại giao năm 1976 [128, tr. Năm 2002, học giả Ngamphit Satsanguon, Khoa Chính trị Trường Đại học Chulalongkorn xuất bản công trình Trường hợp nghiên cứu gia đình người Việt (น ้าพิศ สัตว์ สงวน (2002), กรณีศกึ ษา วิจยั ของ ครอบครัว คน เวียดนาม, ภาควิชา การเมือง มหาวิทยาลัย จุฬาลงกรณ์) đi sâu vào phân tích mối quan hệ gia đình, huyết thống, dòng họ, cấu trúc gia đình người Việt ở vùng Sam Sen (Sảm Sển), Quận Dusite Thủ đô Bangkok. Đây là cộng đồng người Việt theo đạo Thiên Chúa được hình thành từ rất sớm và hiện vẫn đang còn bảo lưu rất nhiều nét văn hóa của người Việt.

8 Năm 2002, Trung tâm nghiên cứu về Việt Nam của Trường Đại học Rajabat Sakon Nakhon công bố nghiên cứu mang tên “Chương trình thu thập thông tin về dân số người Việt Nam tại tỉnh Sakon Nakhon và đặc điểm tộc người Việt Nam tỉnh Sakon Nakhon. Đây là công trình khá hoàn chỉnh, đi sâu vào nghiên cứu về cộng đồng người Việt Nam ở tỉnh Sakol Nakhon thuộc Đông Bắc Thái Lan. Các tác giả đã thống kê tương đối đầy đủ về số lượng, giới tính, địa bàn phân bố của cộng đồng dân cư thuộc tỉnh Sakon Nakhon. Tác giả Thanyathip Sripana công bố bài viết “Bao giờ người Việt Nam được nhập quốc tịch Thái” trên tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á, số 4, 2003.

Bài viết đã phân tích những thuận lợi của người Việt trong suốt quá trình lịch sử định cư trên đất Thái Lan, những khó khăn hiện nay trong việc nhập quốc tịch, đồng thời kiến nghị các cơ quan chức năng sớm có các biện pháp để người Việt được ổn định cuộc sống, cấp thẻ ngoại kiều, nhập quốc tịch. Năm 2004, Trường Đại học Nakhon Phanom tổ chức Hội thảo về người Việt ở Thái Lan. Tại đây, các học giả như Thanyathip Sripana, Trần Viết Thụ, Vũ Đình Phú. có những bài viết về lịch sử hình thành cộng đồng người Việt ở Đông Bắc Thái Lan, mong muốn được nhập quốc tịch và tình cảm của cộng đồng đối với quê hương bản quán Việt Nam.

Học giả Nartha Nantachukra, khoa Lịch sử Trường Đại học Mahasarakham xuất bản cuốn “Hồ Chí Minh ở Thái Lan” bằng tiếng Thái vào năm 2004. Cuốn sách có 152 trang, trình bày các nội dung chủ yếu như: Tóm tắt sự ra đời dự án Làng Hữu nghị Việt - Thái bản Nachok, tỉnh Nakhon Phanom; tiểu sử của Chủ tịch Hồ Chí Minh; Ban May (Bản Mạy) và Nachok (Na Choọc); Hồ Chí Minh với Thái Lan và đặc biệt, ở phần thứ 5 của cuốn sách đề cập đến quá trình di cư của người Việt trong thời kì Chiến tranh thế giới thứ hai. Bên cạnh đó, cuốn sách cũng bước đầu đề cập một cách sơ lược đến một số nội dung khác như: đời sống kinh tế, xã hội, văn hóa của người Việt ở tỉnh Nakhon Phanom. Một số cuốn sách, bài viết khác đã bước đầu nghiên cứu về cộng đồng người Việt ở Thái Lan như bài “Ngôi làng hữu nghị Thái - Việt, Làng Nachok: Quá khứ và hiện tại” của tác giả Artha Nantachukra Trường Đại học Mahasarakham trình bày tại Hội thảo 30 năm quan hệ ngoại giao Việt Nam - 9 Thái Lan do Viện Nghiên cứu Đông Nam Á tổ chức năm 2004, đã phân tích lịch sử hình thành cộng đồng, đời sống văn hóa, xã hội, phong tục tập quán của cộng đồng người Việt ở bản Nachok, tỉnh Nakhon Phanom.

Công trình này nghiên cứu trường hợp cụ thể là Làng Nachok của di dân người Việt sang Thái Lan từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX. Năm 2006, Tiến sĩ Thanyathip Sripana và tác giả Trịnh Diệu Thìn công bố cuốn “Việt kiều Thái Lan trong mối quan hệ Thái Lan - Việt Nam”. Cuốn sách gồm 6 chương: Cuộc di cư của người Việt Nam vào Thái Lan; Phong trào yêu nước của người Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX; Chính sách của Chính phủ Thái Lan đối với Việt kiều; Cuộc hồi hương của Việt kiều; Đời sống của Việt kiều Thái Lan và Việt kiều hồi hương; Việt kiều với mối quan hệ hai nước. Các chương đã đề cập đến quá trình di cư của người Việt sang Thái Lan, các phong trào yêu nước của Việt kiều; vai trò của người Việt trong mối quan hệ Thái Lan - Việt Nam, các chính sách của Chính phủ Thái Lan đối với Việt kiều; đời sống kinh tế - văn hóa, xã hội của người Việt ở Thái Lan,… Đây là công trình quy mô về Việt kiều Thái Lan do tác giả đã tiếp cận được nhiều nguồn tài liệu của cả hai nước.

Tác giả Sukprida Phanomdong trong “Hồ Chí Minh - Ông Tiên sống mãi” (2006) tập trung viết về quá trình hoạt động của Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh ở Thái Lan, về những đóng góp của Người đối với cộng đồng người Việt ở đây cũng như tình cảm của cộng đồng đối với Bác trước đây và hiện nay. Trong luận án tiến sỹ với đề tài Quan hệ Thái Lan - Việt Nam (1996 - 2004), của Thananan Boonwanna (2008) khi đề cập đến mối quan hệ giữa hai nước có nói đến chính sách của Chính phủ Thái Lan đối với Việt kiều. Bên cạnh đó, có một số bộ phim tài liệu liên quan đến cộng đồng người Việt ở Thái Lan do các Đài truyền hình ở Thái Lan sản xuất như như “Hồ Chí Minh - Con người vĩ đại của dân tộc Việt Nam”; "Cộng đồng người Việt Nam sinh sống tại Thái Lan"; "Linh hồn Việt Nam"… Các bộ phim này đều có những đánh giá, nhận định về vai trò của cộng đồng người Việt ở Thái Lan, những chủ trương, chính sách của chính quyền Thái Lan đối với người Việt, về những ngày tháng mà Chủ tịch Hồ Chí Minh ở Thái Lan… 10 1. Tình hình nghiên cứu ở các nước khác Đã có nhiều học giả các nước như Nga, Pháp, Mỹ.

nghiên cứu về Lịch sử Thái Lan. Có thể kể đến một số công trình như: Lịch sử Thái Lan của tác giả người Nga E. Berdin do NXB Khoa học, Moskva ấn hành năm 1973. Năm 2005, học giả Chris Baker, Pasuk Phongpaichit ở Đại học Cambridge xuất bản cuốn Lịch sử Thái Lan (bản dịch của Viện Nghiên cứu Đông Nam Á); học giả Terwiel trong cuốn Lịch sử hiện đại Thái Lan 1767 - 1942 (A history of modern Thailand 1767 - 1942, University of Queensland Press, London (1983)… Nội dung về lịch sử Thái Lan cũng được đề cập đến trong cuốn Lịch sử thế kỷ XX Đông Nam Á, Quyển 5: Nước Thái Lan của học giả người Pháp Pierre Fistie do Lê Thành Khôi dịch sang tiếng Việt.

Ngoài ra, còn có nhiều tác giả nghiên cứu những vấn đề cụ thể hơn của Thái Lan như học giả Philipe Courtine với luận án tiến sĩ “Các khu vực Trung Hoa và Ấn Độ ở Bangkok, một tiểu luận về địa lý, đô thị và văn hóa”, Đại học Paris Sorbounne IV, năm 1992,… Nhìn chung, đây là những tài liệu chuyên khảo về lịch sử Thái Lan, cho chúng ta những nhận thức chung về bối cảnh lịch sử của vấn đề đang nghiên cứu.