Luận án tiến sĩ kinh tế nâng cao chất lượng nguồn nhân lực các trường đại học việt nam trong hội nhập quốc tế

Luận án tiến sĩ kinh tế nghiên cứu nâng cao chất lượng nguồn nhân lực các trường đại học việt nam trong hội nhập quốc tế, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất

• Tác giả: Tống Thị Hạnh
• Người hướng dẫn: Ngô Gia Lưu
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh - Trường Đại học Kinh tế - Luật
• Chuyên ngành: Kinh tế chính trị
• Đề tài: Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực các trường đại học Việt Nam trong hội nhập quốc tế
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• MỞ ĐẦU
• 1. Tính cấp thiết của đề tài
• 2. Mục tiêu nghiên cứu
• 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 4. Điểm mới và những đóng góp của luận án
• 4.1. Về phương diện học thuật
• 4.2. Về phương diện thực tiễn
• 5. Kết cấu của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG NGUỒN NHÂN LỰC CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC VIỆT NAM TRONG HỘI NHẬP QUỐC TẾ
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Các công trình nghiên cứu trong nước về chất lượng nguồn nhân lực giáo dục đại học
• 1.1.2. Các công trình nghiên cứu nước ngoài về chất lượng nguồn nhân lực giáo dục giáo dục đại học
• 1.1.3. Đánh giá chung về tình hình nghiên cứu
• 1.1.4. Những vấn đề đặt ra cho đề tài
• 1.2. Quy trình nghiên cứu
• 1.3. Phương pháp nghiên cứu
• 1.3.1. Phương pháp tiếp cận vấn đề nghiên cứu
• 1.3.2. Các phương pháp nghiên cứu cụ thể
• 1.3.2.1. Phương pháp logic – lịch sử
• 1.3.2.2. Phương pháp phân tích và tổng hợp
• 1.3.2.3. Phương pháp so sánh và đối chiếu
• 1.3.2.4. Phương pháp chuyên gia
• 1.3.2.5. Phương pháp khảo sát và thống kê mô tả
• 1.3.3. Nguồn dữ liệu và khung phân tích
• 1.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG NGUỒN NHÂN LỰC CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC VIỆT NAM TRONG HỘI NHẬP QUỐC TẾ
• 2.1. Khái niệm về nguồn nhân lực, nguồn nhân lực các trường đại học và chất lượng nguồn nhân lực các trường đại học
• 2.1.1. Khái niệm về nguồn nhân lực
• 2.1.2. Khái niệm nguồn nhân lực và chất lượng NNL các trường đại học Việt Nam
• 2.2. Một số lí thuyết về vai trò của chất lượng nguồn nhân lực
• 2.2.1. Lí thuyết về vai trò của chất lượng nguồn vốn nhân lực
• 2.2.2. Lí thuyết về mối quan hệ giữa chất lượng vốn nhân lực với tăng trưởng kinh tế
• 2.2.3. Lí thuyết về vai trò của chất lượng giáo dục đào tạo đối với chất lượng nguồn nhân lực quốc gia
• 2.2.4. Lí thuyết về vai trò của chất lượng nguồn nhân lực trong hội nhập quốc tế
• 2.3. Đặc điểm lao động của nguồn nhân lực trong các trường đại học
• 2.3.1. Là lao động phức tạp, sử dụng nhiều trí lực và sự sáng tạo
• 2.3.2. Chất lượng NNL các trường ĐH quyết định chất lượng đào tạo NNL của quốc gia
• 2.4. Tính tất yếu nâng cao chất lượng nguồn nhân lực các trường đại học trong hội nhập quốc tế
• 2.4.1. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực các trường đại học Việt Nam nhằm đáp ứng yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực quốc gia trong nền kinh tế tri thức
• 2.4.2. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực các trường đại học Việt Nam nhằm phát huy vai trò và sử dụng hiệu quả các nguồn lực của giáo dục đại học đối với tăng trưởng kinh tế
• 2.4.3. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực các trường đại học Việt Nam xuất phát từ yêu cầu của quá trình đổi mới căn bản, toàn diện giáo đục đại học ở Việt Nam hiện nay
• 2.4.4. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực các trường đại học Việt Nam xuất phát từ yêu cầu của quá trình hội nhập quốc tế
• 2.5. Các tiêu chí đánh giá chất lượng NNL các trường ĐH trong hội nhập quốc tế
• 2.5.1. Về trí lực của nguồn nhân lực
• 2.5.2. Về nhân cách của nguồn nhân lực
• 2.5.3. Về kĩ năng mềm của nguồn nhân lực
• 2.6. Các yếu tố tác động đến chất lượng NNL trong các trường ĐH Việt Nam
• 2.6.1. Cơ chế, chính sách phát triển Giáo dục đại học của quốc gia
• 2.6.2. Tình hình đào tạo và nhu cầu về nguồn nhân lực chất lượng cao các trường ĐH
• 2.6.3. Tình hình sử dụng nguồn nhân lực các trường ĐH
• 2.6.4. Môi trường làm việc và thu nhập trong các trường ĐH
• 2.6.5. Hội nhập quốc tế trong GDĐH
• 2.7. Kinh nghiệm quốc tế và bài học của việc nâng cao chất lượng NNL trong lĩnh vực GDĐH Việt Nam
• 2.7.1. Kinh nghiệm quốc tế nâng cao chất lượng NNL trong lĩnh vực GDĐH
• 2.7.2. Bài học nâng cao chất lượng NNL trong lĩnh vực GDĐH Việt Nam
• 2.8. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG CHẤT LƯỢNG NGUỒN NHÂN LỰC CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC VIỆT NAM TRONG THỜI KỲ HỘI NHẬP QUỐC TẾ
• 3.1. Tổng quan về GDĐH Việt Nam trong hội nhập quốc tế
• 3.1.1. Về mạng lưới các trường đại học
• 3.1.2. Về chất lượng đào tạo tại các trường đại học
• 3.1.3. Chính sách nhà nước đối với hoạt động GDĐH Việt Nam
• 3.2. Cơ chế, tổ chức và sự quản lí nhà nước đối với hoạt động GDĐH
• 3.3. Ngân sách dành cho GDĐH Việt Nam
• 3.4. Thực trạng nguồn nhân lực các trường đại học Việt Nam trong hội nhập quốc tế
• 3.4.1. Quy mô, số lượng nguồn nhân lực các trường đại học Việt Nam trong hội nhập quốc tế
• 3.4.2. Chất lượng nguồn nhân lực các trường đại học Việt Nam
• 3.4.2.1. Về trình độ chuyên môn của nguồn nhân lực
• 3.4.2.2. Về nhân cách của nguồn nhân lực
• 3.4.2.3. Về kĩ năng mềm của nguồn nhân lực
• 3.5. Thực trạng các yếu tố tác động tới chất lượng nguồn nhân lực các trường ĐH Việt Nam
• 3.5.1. Cơ chế, chính sách phát triển Giáo dục đại học của Việt Nam
• 3.5.2. Tình hình đào tạo và nhu cầu về nguồn nhân lực chất lượng cao các trường ĐH Việt Nam
• 3.5.3. Tình hình sử dụng nguồn nhân lực các trường ĐH Việt Nam
• 3.5.4. Môi trường làm việc và thu nhập của nguồn nhân lực các trường đại học Việt Nam
• 3.5.5. Hội nhập quốc tế của các trường đại học Việt Nam
• 3.6. Đánh giá những thành tựu và hạn chế của việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực các trường ĐH Việt Nam
• 3.6.1. Những thành tựu nâng cao chất lượng nguồn nhân lực các trường ĐH Việt Nam
• 3.6.2. Những hạn chế và nguyên nhân trong quá trình nâng cao chất lượng nguồn nhân lực các trường ĐH Việt Nam
• 3.7. Những vấn đề đặt ra đối với nguồn nhân lực các trường đại học Việt Nam trong hội nhập quốc tế
• 3.7.1. Chất lượng nguồn nhân lực chưa đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục đào tạo và hội nhập quốc tế
• 3.7.2. Cơ chế quản lí giáo dục đại học chưa tạo ra môi trường làm việc tốt cho giảng viên và cán bộ quản lí giáo dục
• 3.7.3. Hội nhập quốc tế đã và đang đặt ra những thách thức mới đối với nguồn nhân lực giáo dục đại học
• 3.8. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG NGUỒN NHÂN LỰC CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC VIỆT NAM TRONG HỘI NHẬP QUỐC TẾ
• 4.1. Định hướng và mục tiêu nâng cao chất lượng nguồn nhân lực các trường đại học Việt Nam trong hội nhập quốc tế
• 4.1.1. Bối cảnh trong nước và quốc tế tác động tới GDĐH ở Việt Nam
• 4.1.2. Định hướng phát triển
• 4.1.3. Mục tiêu phát triển
• 4.1.3.1. Mục tiêu chung
• 4.1.3.2. Các mục tiêu cụ thể
• 4.2. Các giải pháp cơ bản nâng cao chất lượng nguồn nhân lực các trường đại học Việt Nam trong hội nhập quốc tế
• 4.2.1. Nhóm giải pháp về cơ chế, chính sách phát triển GDĐH tạo điều kiện cho nâng cao chất lượng NNL
• 4.2.2. Tăng cường đổi mới, nâng cao chất lượng hệ thống giáo dục và đào tạo trong các trường đại học Việt Nam
• 4.2.3. Xây dựng qui hoạch phát triển các trường đại học Việt Nam và chiến lược phát triển của từng trường
• 4.2.4. Tăng cường cơ chế tự chủ đối với các trường đại học để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực các trường đại học
• 4.2.5. Nhóm giải pháp nâng cao chất lượng nguồn nhân lực các trường đại học Việt Nam đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế
• 4.2.5.1. Nâng cao chất lượng lao động của nguồn nhân lực trong các trường đại học Việt Nam đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế
• 4.2.5.2. Tạo môi trường làm việc tốt và thu nhập xứng đáng để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực GDĐH
• 4.2.5.3. Đào tạo và sử dụng có hiệu quả nguồn nhân lực các trường đại học trong hội nhập quốc tế
• 4.2.5.4. Bồi dưỡng kiến thức về hội nhập cho nguồn nhân lực các trường đại học Việt Nam
• 4.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ
• 1. ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• 2. DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHÁC
• 3. CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ
• DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• 1. Các chữ viết tắt tiếng Anh
• 2. Các chữ viết tắt tiếng Việt

Tóm tắt

I. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực đại học Việt Nam

Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực là yếu tố then chốt trong phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Đại học Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong việc đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế tri thức. Việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực không chỉ giúp tăng cường năng lực cạnh tranh quốc gia mà còn thúc đẩy sự phát triển bền vững. Các giải pháp cần tập trung vào đổi mới chương trình đào tạo, nâng cao kỹ năng mềm, và tăng cường hợp tác quốc tế trong giáo dục.

1.1. Đổi mới chương trình đào tạo

Chương trình đào tạo cần được cập nhật theo các tiêu chuẩn giáo dục quốc tế, đảm bảo chuẩn đầu ra phù hợp với nhu cầu thị trường lao động. Việc tích hợp các môn học về kỹ năng mềm, ngoại ngữ, và công nghệ thông tin vào chương trình giảng dạy là cần thiết. Điều này giúp sinh viên không chỉ có kiến thức chuyên môn mà còn có khả năng thích ứng với môi trường làm việc đa văn hóa.

1.2. Phát triển kỹ năng mềm

Kỹ năng mềm như giao tiếp, làm việc nhóm, và giải quyết vấn đề là yếu tố quan trọng giúp sinh viên thành công trong môi trường làm việc quốc tế. Các trường đại học cần tổ chức các khóa đào tạo kỹ năng mềm và tạo cơ hội thực hành thông qua các hoạt động ngoại khóa và thực tập. Điều này giúp sinh viên tự tin hơn khi bước vào thị trường lao động.

II. Hội nhập quốc tế trong giáo dục đại học

Hội nhập quốc tế là xu thế tất yếu trong giáo dục đại học hiện đại. Việc hợp tác với các trường đại học và tổ chức giáo dục quốc tế giúp Đại học Việt Nam tiếp cận các phương pháp giảng dạy tiên tiến và nâng cao chất lượng đào tạo. Đồng thời, việc công nhận quốc tế các chương trình đào tạo và bằng cấp cũng là yếu tố quan trọng giúp sinh viên Việt Nam có cơ hội làm việc và học tập ở nước ngoài.

2.1. Hợp tác quốc tế trong giáo dục

Hợp tác quốc tế trong giáo dục đại học bao gồm việc trao đổi sinh viên, giảng viên, và hợp tác nghiên cứu khoa học. Các trường đại học cần chủ động ký kết các thỏa thuận hợp tác với các đối tác quốc tế để tạo điều kiện cho sinh viên và giảng viên tiếp cận với môi trường học thuật quốc tế. Điều này không chỉ nâng cao chất lượng đào tạo mà còn mở rộng cơ hội nghề nghiệp cho sinh viên.

2.2. Công nhận quốc tế

Việc công nhận quốc tế các chương trình đào tạo và bằng cấp là yếu tố quan trọng giúp sinh viên Việt Nam có thể dễ dàng chuyển tiếp sang các trường đại học quốc tế hoặc tìm kiếm việc làm ở nước ngoài. Các trường đại học cần đẩy mạnh việc đăng ký kiểm định chất lượng quốc tế để đảm bảo chương trình đào tạo đáp ứng các tiêu chuẩn toàn cầu.

III. Thích ứng với thị trường lao động quốc tế

Thích ứng với thị trường lao động quốc tế là yêu cầu cấp thiết đối với nguồn nhân lực đại học Việt Nam. Các trường đại học cần đào tạo sinh viên không chỉ có kiến thức chuyên môn mà còn có khả năng làm việc trong môi trường đa văn hóa và đa quốc gia. Việc nâng cao năng lực cạnh tranh của sinh viên thông qua các chương trình đào tạo chất lượng cao và thực tiễn là chìa khóa để thành công trong thị trường lao động toàn cầu.

3.1. Đào tạo theo nhu cầu thị trường

Các trường đại học cần xây dựng chương trình đào tạo dựa trên nhu cầu thực tế của thị trường lao động. Việc hợp tác với các doanh nghiệp trong và ngoài nước để thiết kế chương trình đào tạo phù hợp là cần thiết. Điều này giúp sinh viên có được những kỹ năng và kiến thức cần thiết để đáp ứng yêu cầu của nhà tuyển dụng.

3.2. Nâng cao năng lực cạnh tranh

Nâng cao năng lực cạnh tranh của sinh viên thông qua các chương trình đào tạo chất lượng cao và thực tiễn là yếu tố quan trọng giúp họ thành công trong thị trường lao động quốc tế. Các trường đại học cần tạo điều kiện cho sinh viên tham gia các hoạt động thực tế như thực tập, nghiên cứu khoa học, và các cuộc thi chuyên môn để nâng cao kỹ năng và kinh nghiệm.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài "Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực các trường đại học Việt Nam trong hội nhập quốc tế" do nghiên cứu sinh Tống Thị Hạnh thực hiện tại Trường Đại học Kinh tế - Luật, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh vào năm 2018, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Ngô Gia Lưu và TS. Trần Đăng Thịnh. Công trình thuộc chuyên ngành Kinh tế chính trị, mã số chuyên ngành 62.02.

Về tính cấp thiết, tác giả phân tích rằng trong quá trình phát triển kinh tế nhanh và bền vững, con người là yếu tố cơ bản chi phối toàn bộ quá trình sản xuất xã hội. Dưới tác động của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư và xu thế hội nhập kinh tế quốc tế, sự cạnh tranh giữa các quốc gia và các doanh nghiệp thực chất là cạnh tranh về hàm lượng chất xám, hàm lượng tri thức kết tinh trong sản phẩm hàng hóa và dịch vụ thông qua nguồn nhân lực có chất lượng. Quan điểm này gắn liền với các chủ trương của Đảng Cộng sản Việt Nam từ Đại hội IX, X, XI đến Đại hội XII, trong đó xác định phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục đào tạo là nhiệm vụ trọng tâm. Đồng thời, các văn bản như Quyết định số 09/2005/QĐ-TTg và Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 của Hội nghị Trung ương 8 khóa XI đã nhấn mạnh yêu cầu chuẩn hóa đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục. Tuy nhiên, giáo dục đại học Việt Nam thời gian qua vẫn tồn tại tình trạng thiếu và yếu về nguồn nhân lực cả về số lượng và chất lượng; cơ chế sử dụng và đãi ngộ chưa phù hợp; đầu tư ngân sách còn thấp. Bên cạnh đó, hệ thống đào tạo của Việt Nam chưa tương thích hoàn toàn với khu vực do việc triển khai Khung trình độ quốc gia còn nhiều bất cập, tạo rào cản lớn khi tham gia các khung tham chiếu trình độ như AQRF.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định gồm 4 nội dung cụ thể:

1. Làm rõ những luận điểm khoa học về vai trò của việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực trong các trường đại học đối với việc phát triển ngành Giáo dục – Đào tạo trong bối cảnh hội nhập quốc tế.
2. Xây dựng được một khung lí thuyết về chất lượng nguồn nhân lực giáo dục đại học trong điều kiện hội nhập quốc tế.
3. Phân tích, đánh giá chất lượng nguồn nhân lực các trường đại học Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế hiện nay dựa trên nghiên cứu thực tiễn, thông qua các số liệu thu thập được.
4. Hoạch định, đề xuất những giải pháp nâng cao chất lượng nguồn nhân lực các trường đại học Việt Nam trong điều kiện hội nhập quốc tế hiện nay.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Chất lượng đội ngũ giảng viên trực tiếp giảng dạy và đội ngũ cán bộ quản lý trong các trường đại học tại Việt Nam. Tác giả áp dụng phương pháp trừu tượng hóa khoa học để tạm thời gác lại nhóm nhân lực phụ trợ và phục vụ đào tạo nhằm tập trung vào lực lượng trực tiếp quyết định chất lượng giáo dục đại học.
• Phạm vi không gian: Hệ thống các trường đại học tại Việt Nam.
• Phạm vi thời gian: Thu thập dữ liệu và khảo cứu thực trạng trong giai đoạn 2006 - 2017.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tình hình nghiên cứu trong luận án được phân chia thành ba nhóm công trình trong nước và một nhóm công trình nước ngoài:

Nhóm nghiên cứu trong nước về vai trò và đặc điểm của nguồn nhân lực giáo dục đại học bao gồm công trình của Đỗ Minh Cương và Nguyễn Thị Doan (2001) về phát triển nguồn nhân lực giáo dục đại học Việt Nam; nghiên cứu của Phạm Hồng Quang về môi trường giáo dục; Đỗ Văn Phức về đặc điểm lao động của giáo viên đại học và dạy nghề; Nguyễn Văn Sơn về tầng lớp trí thức giáo dục đại học trong công nghiệp hóa, hiện đại hóa; Ngô Văn Hà phân tích đặc thù lao động của giảng viên kết hợp giữa nhà khoa học và nhà giáo dục dựa trên tư tưởng Hồ Chí Minh.

Nhóm nghiên cứu về chất lượng và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực giáo dục đại học gồm báo cáo của Ngân hàng Thế giới (WB) về giáo dục đại học và kỹ năng cho tăng trưởng tại khu vực Đông Á - Thái Bình Dương; luận án tiến sĩ của Trần Xuân Bách về đánh giá giảng viên đại học theo hướng chuẩn hóa; công trình của Phạm Đức Chính và Nguyễn Tiến Dũng tiếp cận từ lý thuyết kinh tế - tài chính hiện đại; các bài viết chuyên khảo của Nguyễn Duy Yên, Nguyễn Văn Duệ, Đinh Thị Minh Tuyết, Phạm Ngọc Trung; công trình của Nguyễn Văn Đệ nghiên cứu phát triển đội ngũ giảng viên đại học khu vực Đồng bằng sông Cửu Long.

Nhóm nghiên cứu về chất lượng nguồn nhân lực giáo dục đại học trong hội nhập quốc tế gồm sách chuyên khảo do Trần Quốc Toản chủ biên về phát triển giáo dục trong kinh tế thị trường và hội nhập; phân tích của Phạm Công Nhất về chuẩn mực quốc tế và rào cản công bố khoa học; luận án của Trần Thị Lan về chất lượng lao động của trí thức giáo dục đại học; đề tài của Nguyễn Đức Chính và Nguyễn Phương Nga năm 2006 tại Đại học Quốc gia Hà Nội về tiêu chí đánh giá hoạt động giảng dạy và nghiên cứu khoa học; nghiên cứu của Nguyễn Văn Đệ về cấu trúc nhân cách giảng viên; các chuyên đề của Nguyễn Thị Mỹ Lộc và Đặng Xuân Hải; nghiên cứu của Tạ Thị Thu Hiền về hệ thống đảm bảo chất lượng theo chuẩn AUN; bài viết của Hoàng Chí Bảo về mối liên hệ giữa giảng dạy và nghiên cứu khoa học; công trình của Huỳnh Thế Nguyễn và Trương Thị Tuyết An phân tích số liệu công bố quốc tế giai đoạn 2008 - 2012.

Về phía các công trình quốc tế, tác giả điểm lại quan điểm sư phạm của J. Vial về vai trò trọng tài và cố vấn của giảng viên; nghiên cứu của J. A. Centra về đánh giá hiệu quả công tác giảng viên qua ba nhiệm vụ (giảng dạy, nghiên cứu khoa học, phục vụ cộng đồng); công trình của Franz Emanuel Weinert về hành vi sư phạm và phát triển nhận thức; Tuyên ngôn thế giới về giáo dục đại học thế kỷ XXI của UNESCO; phương pháp sư phạm tương tác của R. Denomme và Madeleine Roy; nghiên cứu của Ph. Gônôbôlin về các phẩm chất tâm lý và năng lực sáng tạo sư phạm.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định: Chưa có công trình nào nghiên cứu một cách có hệ thống cả về cơ sở lý luận và thực tiễn đối với vấn đề nâng cao chất lượng nguồn nhân lực các trường đại học Việt Nam dưới góc độ chuyên ngành kinh tế chính trị trong bối cảnh đổi mới quản trị theo hướng tự chủ đại học và thích ứng với cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Các khía cạnh cụ thể còn bỏ ngỏ bao gồm: nhận thức của cán bộ quản lý và giảng viên về hội nhập giáo dục đại học; xác lập hệ thống tiêu chí định lượng và định tính về trí lực, nhân cách, kỹ năng mềm; đánh giá năng lực đáp ứng thực tế của nguồn nhân lực và xây dựng chương trình bồi dưỡng kiến thức hội nhập.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng cơ sở lý luận dựa trên sự kết hợp giữa lý luận kinh tế chính trị Mác - Lênin với các lý thuyết kinh tế hiện đại về nguồn vốn nhân lực:

• Quan điểm kinh tế chính trị cổ điển và mác-xít: Luận án kế thừa quan điểm của Adam Smith về phân công lao động, sự phân biệt giữa lao động giản đơn và lao động phức tạp; quan điểm của David Ricardo và Thomas Malthus về vai trò của giáo dục đối với tăng trưởng. Đặc biệt, tác giả vận dụng sâu sắc luận điểm của C. Mác: lao động phức tạp là lao động giản đơn được nâng lên lũy thừa hoặc là bội số của lao động giản đơn, đòi hỏi chi phí đào tạo lớn hơn và tạo ra lượng giá trị cao hơn trong cùng một đơn vị thời gian. Tác giả cũng trích dẫn luận điểm của Ph. Ăngghen trong tác phẩm "Đại cương phê phán kinh tế chính trị học" khẳng định yếu tố tinh thần và các phát minh tư tưởng (tiêu biểu như phát minh máy hơi nước của James Watt) là các yếu tố sản xuất độc lập có vai trò to lớn, cùng luận điểm của V. I. Lênin coi người lao động là lực lượng sản xuất hàng đầu.
• Lý thuyết vốn nhân lực hiện đại: Tiếp thu tư tưởng của Alfred Marshall về chống lãng phí tài năng và đầu tư vào giáo dục kỹ thuật; các khái niệm nguồn nhân lực từ chương trình KX-07 do Phạm Minh Hạc chủ nhiệm, cùng định nghĩa của các học giả Phạm Minh Đức, Hoàng Chí Bảo, Đinh Sơn Hùng, Trần Gia Trung Đỉnh, Phạm Tất Dong, Võ Thị Kim Loan.
• Khái niệm chất lượng nguồn nhân lực các trường đại học: Được xác định là chất lượng công việc mà đội ngũ thực hiện, đo lường thông qua kết quả giảng dạy, nghiên cứu khoa học, hoạt động quản lý, thể hiện qua ba thành tố: trí lực, nhân cách và kỹ năng mềm, đồng thời phản ánh gián tiếp qua chất lượng của sản phẩm đào tạo (sinh viên tốt nghiệp).

Khung phân tích của luận án xác lập mối quan hệ tác động qua lại giữa 5 nhóm yếu tố môi trường với 3 tiêu chí chất lượng nội hàm của nguồn nhân lực giáo dục đại học:

Nhóm yếu tố tác động bên ngoài và cơ chế	Tiêu chí chất lượng nguồn nhân lực (Nội hàm đánh giá)
1. Cơ chế, chính sách phát triển giáo dục đại học của quốc gia	Trí lực: Kiến thức chuyên môn, năng lực nghiên cứu khoa học, năng lực quản lý, đổi mới phương pháp giảng dạy, tự học bồi dưỡng, trình độ ngoại ngữ, trình độ tin học, kiến thức hội nhập quốc tế.
2. Tình hình đào tạo và nhu cầu về nguồn nhân lực chất lượng cao	Nhân cách: Đạo đức lối sống, quan hệ đồng nghiệp - người học, tinh thần trách nhiệm, tinh thần cầu tiến, tác phong làm việc, ý thức chấp hành đường lối, pháp luật và nội quy.
3. Tình hình sử dụng và bố trí nguồn nhân lực trong các trường	Kỹ năng mềm: Giao tiếp, làm việc độc lập, làm việc nhóm, lập kế hoạch chuyên môn, vận dụng linh hoạt kiến thức, thích nghi môi trường hội nhập, giải quyết công việc, quản lý thời gian.
4. Môi trường làm việc và chế độ thu nhập trong nhà trường
5. Mức độ và hình thức hội nhập quốc tế về giáo dục đại học

Phương pháp nghiên cứu được triển khai cụ thể:

• Phương pháp luận: Tiếp cận dưới giác độ kinh tế chính trị, lấy chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng định hướng, kết hợp liên ngành với kinh tế học phát triển và kinh tế học quản lý nguồn nhân lực.
• Phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Trừu tượng hóa khoa học, logic - lịch sử, phân tích và tổng hợp, so sánh và đối chiếu.
• Phương pháp chuyên gia: Phỏng vấn sâu các nhà quản lý giáo dục (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng phụ trách chuyên môn, Trưởng phòng Tổ chức cán bộ, Trưởng/Phó Khoa, Trưởng Bộ môn) nhằm kiểm chứng và hiệu chỉnh hệ thống tiêu chí đánh giá.
• Phương pháp điều tra xã hội học và thống kê mô tả: Thiết kế bảng hỏi khảo sát dành cho 2 nhóm đối tượng riêng biệt: (1) Cán bộ quản lý (đánh giá chất lượng thực tế của đội ngũ theo các tiêu chí); (2) Giảng viên trực tiếp giảng dạy (đánh giá về môi trường làm việc, điều kiện nghiên cứu, cơ hội học tập, thu nhập và phúc lợi). Dữ liệu sau thu thập được sàng lọc, xử lý và phân tích bằng phần mềm SPSS.
• Dữ liệu thứ cấp: Thu thập từ Bộ Giáo dục và Đào tạo, Tổng cục Thống kê, Niên giám thống kê, Trung tâm dự báo nhu cầu nhân lực, Cục Sở hữu trí tuệ, cơ sở dữ liệu Scopus, ISI và báo cáo tài chính, nhân sự của các trường đại học.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan và phương pháp nghiên cứu vấn đề nâng cao chất lượng nguồn nhân lực các trường đại học Việt Nam trong hội nhập quốc tế

Chương 1 hệ thống hóa các tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến nguồn nhân lực giáo dục đại học. Tác giả phân tích các luận điểm về bản chất lao động sư phạm bậc đại học của Đỗ Minh Cương, Nguyễn Thị Doan, Phạm Hồng Quang, Đỗ Văn Phức, Nguyễn Văn Sơn; các đánh giá thực chứng về kỹ năng lao động và công bố khoa học của Ngân hàng Thế giới, Huỳnh Thế Nguyễn, Trương Thị Tuyết An. Qua đó, chương này khẳng định khoảng trống về mặt lý luận kinh tế chính trị và xác lập quy trình nghiên cứu logic gồm: xác định cơ sở khoa học -> thu thập dữ liệu sơ cấp và thứ cấp -> phân tích thực trạng -> đề xuất giải pháp. Tác giả trình bày chi tiết phương pháp luận tiếp cận, các kỹ thuật phỏng vấn chuyên gia, quy trình thiết kế bảng hỏi khảo sát trên phần mềm SPSS và xây dựng khung phân tích tương quan giữa các yếu tố tác động với ba trụ cột chất lượng (trí lực, nhân cách, kỹ năng mềm).

Chương 2: Cơ sở lí luận về nâng cao chất lượng nguồn nhân lực các trường đại học Việt Nam trong hội nhập quốc tế

Chương 2 tập trung luận giải các khái niệm cốt lõi: nguồn nhân lực, nguồn nhân lực chất lượng cao, nguồn nhân lực các trường đại học và chất lượng của đội ngũ này. Luận án đi sâu vào bản chất lao động của giảng viên đại học, xác định đây là loại hình lao động phức tạp, tiêu hao nhiều trí lực, mang tính sáng tạo cao và giữ vai trò quyết định đối với chất lượng tái sản xuất sức lao động xã hội. Tác giả trình bày hệ thống lý thuyết về nguồn vốn nhân lực của trường phái cổ điển (Adam Smith, David Ricardo), học thuyết mác-xít (C. Mác, Ph. Ăngghen, V. I. Lênin) và Alfred Marshall. Chương này chứng minh tính tất yếu khách quan của việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực giáo dục đại học xuất phát từ 4 đòi hỏi: yêu cầu phát triển kinh tế tri thức; yêu cầu nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực giáo dục cho tăng trưởng; yêu cầu đổi mới căn bản toàn diện giáo dục đào tạo theo Nghị quyết 29-NQ/TW; và áp lực cạnh tranh từ quá trình hội nhập quốc tế. Tác giả xác lập chi tiết các tiêu chí đánh giá (trí lực, nhân cách, kỹ năng mềm), chỉ ra 5 nhóm yếu tố tác động trực tiếp và tổng kết các bài học kinh nghiệm quốc tế trong phát triển đội ngũ giảng viên đại học.

Chương 3: Thực trạng chất lượng nguồn nhân lực các trường đại học Việt Nam trong thời kỳ hội nhập quốc tế

Chương 3 trình bày bức tranh toàn diện và thực chứng về nguồn nhân lực giáo dục đại học giai đoạn 2006 - 2017 thông qua hệ thống bảng biểu và hình vẽ thống kê:

• Về quy mô và cơ cấu: Phân tích số lượng các trường đại học từ năm học 2006-2007 đến 2015-2016, phân bố sinh viên theo địa phương, cơ cấu giảng viên công lập và ngoài công lập, tỷ lệ sinh viên trên giảng viên giai đoạn 2010 - 2015.
• Về trình độ chuyên môn (trí lực): Thống kê trình độ thạc sĩ, tiến sĩ của giảng viên giai đoạn 2005 - 2016; số lượng Giáo sư và Phó Giáo sư qua các thời kỳ. Về năng lực nghiên cứu khoa học, luận án dẫn chứng các số liệu so sánh: số lượng bài báo khoa học nguyên thủy của ASEAN; tổng công bố quốc tế của Việt Nam giai đoạn 2008 - 2012 (riêng lĩnh vực KHXH&NV tăng từ 78 bài lên 188 bài, nhưng tốc độ tăng trưởng và số lượng tuyệt đối vẫn thấp hơn nhiều nước trong khu vực); xếp hạng công bố ISI của Việt Nam so với các nước ASEAN giai đoạn 2010 - 2015; danh sách 10 trường đại học Việt Nam có công bố ISI cao nhất năm học 2016 - 2017; và số lượng bằng độc quyền sáng chế của người nộp đơn Việt Nam tại Cục Sở hữu trí tuệ.
• Về nhân cách và kỹ năng mềm: Trình bày kết quả thống kê mô tả (điểm trung bình, độ lệch chuẩn) từ khảo sát thực tế về đạo đức nghề nghiệp, trách nhiệm xã hội, khả năng thích nghi môi trường quốc tế, kỹ năng làm việc nhóm và năng lực ngoại ngữ (dẫn chứng chỉ số thông thạo Anh ngữ EF EPI).
• Về các yếu tố tác động và cơ chế vận hành: Phân tích tỷ lệ đầu tư cho giáo dục từ GDP và ngân sách nhà nước; cơ cấu tiền lương thực tế so với kế hoạch; mức độ tương xứng giữa thu nhập và công sức đóng góp của giảng viên; số ngành/chương trình đào tạo mới mở sau khi thực hiện tự chủ đại học; mức độ chuẩn bị của cán bộ quản lý và giảng viên trước yêu cầu hội nhập. Chương 3 chỉ rõ những hạn chế cơ bản: năng lực nghiên cứu khoa học và công bố quốc tế còn khiêm tốn; trình độ ngoại ngữ và kỹ năng hội nhập chưa đồng đều; cơ chế quản lý còn nặng tính hành chính, mức độ tự chủ tài chính và học thuật chưa đồng bộ, chế độ đãi ngộ chưa tạo đủ động lực cống hiến.

Chương 4: Định hướng và giải pháp nâng cao chất lượng nguồn nhân lực các trường đại học Việt Nam trong hội nhập quốc tế

Chương 4 xác định bối cảnh quốc tế và trong nước tác động đến giáo dục đại học, từ đó đề ra định hướng phát triển, mục tiêu chung và các mục tiêu cụ thể đến năm 2020 và tầm nhìn tiếp theo. Tác giả xây dựng hai nhóm giải pháp cơ bản:

• Nhóm giải pháp về cơ chế, chính sách phát triển giáo dục đại học: Đổi mới, nâng cao chất lượng hệ thống đào tạo; xây dựng quy hoạch tổng thể mạng lưới các trường đại học gắn với chiến lược phát triển của từng cơ sở đào tạo; đẩy mạnh cơ chế tự chủ đại học toàn diện (tự chủ học thuật, tổ chức nhân sự và tài chính) nhằm tạo hành lang pháp lý thông thoáng cho việc thu hút và đãi ngộ nhân tài.
• Nhóm giải pháp nâng cao chất lượng trực tiếp: Nâng cao năng lực chuyên môn và phương pháp giảng dạy hiện đại; cải thiện môi trường làm việc học thuật và xây dựng chính sách tiền lương, thu nhập tương xứng với kết quả lao động; đổi mới công tác tuyển dụng, quy hoạch đào tạo và sử dụng có hiệu quả đội ngũ giảng viên; tổ chức các chương trình bồi dưỡng kiến thức hội nhập quốc tế, nâng cao năng lực nghiên cứu, công bố khoa học trên các tạp chí quốc tế và hoàn thiện các kỹ năng mềm cần thiết.

Kết quả và những đóng góp mới

Về phương diện học thuật và lý luận:

• Luận án hệ thống hóa và phát triển các vấn đề lý luận chung về nguồn nhân lực giáo dục đại học dưới góc độ chuyên ngành kinh tế chính trị, làm sáng tỏ bản chất kinh tế của lao động sư phạm bậc đại học là lao động phức tạp tạo ra giá trị cao, đóng vai trò then chốt trong việc tái sản xuất nguồn vốn nhân lực quốc gia.
• Luận án xây dựng khung phân tích tích hợp, xác lập hệ thống tiêu chí đánh giá chất lượng nguồn nhân lực giáo dục đại học toàn diện trên ba phương diện: trí lực, nhân cách và kỹ năng mềm, đặt trong mối quan hệ hữu cơ với 5 nhóm yếu tố tác động (chính sách nhà nước, nhu cầu thị trường, sử dụng lao động, môi trường làm việc - thu nhập, và hội nhập quốc tế).

Về phương diện thực tiễn và giải pháp:

• Luận án cung cấp bức tranh thực trạng có căn cứ khoa học và số liệu thực chứng về nguồn nhân lực tại các trường đại học Việt Nam giai đoạn 2006 - 2017, chỉ ra khoảng cách giữa năng lực hiện tại với chuẩn mực khu vực và quốc tế trong hoạt động nghiên cứu khoa học, công bố ISI/Scopus và mức độ thông thạo ngoại ngữ.
• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ có tính khả thi, phân tách rõ ràng giữa nhóm giải pháp vĩ mô về cơ chế, quy hoạch mạng lưới, mở rộng tự chủ đại học và nhóm giải pháp vi mô tại các trường đại học liên quan đến chế độ đãi ngộ, cải thiện môi trường học thuật, bồi dưỡng kỹ năng mềm và kiến thức hội nhập.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án:

• Do đặc thù phương pháp trừu tượng hóa khoa học của chuyên ngành kinh tế chính trị, luận án chủ yếu tập trung nghiên cứu hai nhóm nhân lực nòng cốt là đội ngũ giảng viên trực tiếp giảng dạy và cán bộ quản lý giáo dục, chưa đi sâu khảo sát nhóm chuyên viên, nhân viên hành chính và đội ngũ hỗ trợ kỹ thuật trong các trường đại học.
• Khảo sát thực tế bằng bảng hỏi sơ cấp được thực hiện tại một số trường đại học tiêu biểu, giới hạn phạm vi số liệu thống kê chủ yếu trong mốc thời gian 2006 - 2017.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng phạm vi đối tượng nghiên cứu sang toàn bộ các nhóm lao động hỗ trợ đào tạo và phục vụ nghiên cứu trong trường đại học nhằm đánh giá tính đồng bộ của tổ chức.
• Tiếp tục cập nhật và kiểm chứng thực nghiệm các mô hình tự chủ đại học mới sau khi Luật Giáo dục đại học sửa đổi được ban hành và đi vào thực tiễn, phân tích sâu tác động của các chỉ số kiểm định chất lượng theo chuẩn quốc tế (AUN-QA, ABET) đến năng suất lao động và cơ cấu thu nhập của giảng viên.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhóm đối tượng:

• Các cơ quan quản lý nhà nước về giáo dục (Bộ Giáo dục và Đào tạo, các bộ ngành chủ quản): Sử dụng các phân tích về cơ chế quản lý, đầu tư ngân sách và bất cập trong chính sách tiền lương để hoàn thiện thể chế phát triển đội ngũ nhà giáo, đẩy mạnh phân cấp tự chủ đại học và xây dựng Khung trình độ quốc gia tương thích với khu vực ASEAN.
• Lãnh đạo và các nhà quản lý tại các trường đại học (Ban Giám hiệu, Phòng Tổ chức cán bộ, các Khoa chuyên môn): Vận dụng khung tiêu chí (trí lực, nhân cách, kỹ năng mềm) để thiết kế quy trình tuyển dụng, đánh giá hiệu quả công việc (KPIs), quy hoạch đào tạo bồi dưỡng và xây dựng chính sách giữ chân giảng viên có năng lực nghiên cứu tốt.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học thuộc các chuyên ngành Kinh tế chính trị, Quản lý kinh tế, Quản lý giáo dục: Tham khảo phương pháp kết hợp giữa lý thuyết kinh tế chính trị cổ điển, học thuyết mác-xít với các phương pháp định lượng thống kê mô tả (xử lý trên phần mềm SPSS) và kỹ thuật phỏng vấn sâu chuyên gia trong nghiên cứu giáo dục đại học.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án tiếp cận vấn đề chất lượng nguồn nhân lực giáo dục đại học dưới góc độ chuyên ngành nào và dựa trên cơ sở phương pháp luận gì? Luận án tiếp cận dưới giác độ chuyên ngành Kinh tế chính trị, lấy chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm cơ sở định hướng, kết hợp với các lý thuyết kinh tế học phát triển và quản lý nguồn nhân lực. Tác giả vận dụng phương pháp trừu tượng hóa khoa học, logic - lịch sử, phân tích - tổng hợp, kết hợp kỹ thuật phỏng vấn sâu chuyên gia và khảo sát thống kê mô tả.

2. C. Mác và các nhà kinh tế học cổ điển nhìn nhận thế nào về lao động của giảng viên đại học được luận án kế thừa? Luận án kế thừa luận điểm của Adam Smith về lao động phức tạp và việc phân công lao động xã hội. Đồng thời, tác giả vận dụng luận điểm của C. Mác xác định lao động của giảng viên là lao động phức tạp - tức lao động giản đơn được nâng lên lũy thừa hoặc là bội số của lao động giản đơn. Loại lao động này đòi hỏi chi phí đào tạo lớn, sử dụng nhiều trí lực và kết tinh lượng giá trị cao hơn trong cùng một thời gian lao động so với lao động giản đơn.

3. Khung phân tích của luận án đánh giá chất lượng nguồn nhân lực dựa trên những nhóm tiêu chí nào? Chất lượng nguồn nhân lực được đánh giá qua 3 nhóm tiêu chí nội hàm:

• Trí lực (kiến thức chuyên môn, năng lực nghiên cứu khoa học, đổi mới phương pháp giảng dạy, trình độ tin học, ngoại ngữ, kiến thức hội nhập);
• Nhân cách (đạo đức, lối sống, tinh thần trách nhiệm, tác phong làm việc, tinh thần cầu tiến, chấp hành kỷ luật);
• Kỹ năng mềm (giao tiếp, làm việc nhóm, làm việc độc lập, lập kế hoạch, thích nghi môi trường hội nhập, quản lý thời gian).

4. Năng lực nghiên cứu khoa học và công bố quốc tế của nguồn nhân lực các trường đại học Việt Nam được luận án phản ánh qua những chỉ tiêu thực tế nào? Năng lực nghiên cứu được phản ánh qua: số lượng công bố quốc tế giai đoạn 2008 - 2012 (trong đó lĩnh vực KHXH&NV tăng từ 78 lên 188 bài nhưng vẫn xếp sau Singapore, Malaysia, Thái Lan); vị trí xếp hạng công bố ISI của Việt Nam so với các nước ASEAN giai đoạn 2010 - 2015; số lượng bài báo khoa học nguyên thủy; danh sách 10 trường có công bố ISI cao nhất năm học 2016 - 2017; và số lượng bằng độc quyền sáng chế được cấp bởi Cục Sở hữu trí tuệ.

5. Những rào cản chính nào về mặt cơ chế ảnh hưởng đến chất lượng nguồn nhân lực giáo dục đại học được luận án chỉ ra? Các rào cản chính gồm: cơ chế quản lý đại học còn nặng tính bao cấp, hành chính; việc thực hiện quyền tự chủ đại học chưa đồng bộ giữa học thuật, tổ chức và tài chính; ngân sách đầu tư cho giáo dục đại học còn thấp; thang bảng lương thực tế chưa tương xứng với hao phí lao động trí tuệ của giảng viên; và hệ thống văn bằng chứng chỉ chưa hoàn toàn tương thích với Khung tham chiếu trình độ ASEAN (AQRF).

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Tống Thị Hạnh là một công trình nghiên cứu hệ thống về vấn đề nâng cao chất lượng nguồn nhân lực các trường đại học Việt Nam dưới giác độ chuyên ngành Kinh tế chính trị. Bằng việc kết hợp chặt chẽ giữa học thuyết giá trị lao động mác-xít với các lý thuyết vốn nhân lực hiện đại, luận án đã xây dựng khung phân tích toàn diện gồm ba trụ cột trí lực, nhân cách, kỹ năng mềm và năm nhóm yếu tố tác động. Dựa trên dữ liệu thực chứng giai đoạn 2006 - 2017, tác giả đã chỉ rõ thực trạng chất lượng chuyên môn, năng lực nghiên cứu khoa học và những nút thắt về cơ chế tự chủ, đãi ngộ tại các cơ sở giáo dục đại học. Hệ thống giải pháp được đề xuất mang tính đồng bộ từ cấp độ thể chế vĩ mô đến quản trị vi mô, đóng góp cơ sở khoa học cho công tác quy hoạch, sử dụng và phát triển đội ngũ giảng viên, cán bộ quản lý đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG NGUỒN NHÂN LỰC CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC VIỆT NAM TRONG HỘI NHẬP QUỐC TẾ 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Vấn đề nguồn nhân lực giáo dục đại học, chất lượng và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực trong các trường đại học Việt Nam được nhiều nghiên cứu đề cập theo những giác độ khác nhau. Các công trình nghiên cứu trong nước về chất lượng nguồn nhân lực giáo dục đại học Một là, Các công trình nghiên cứu về vai trò và đặc điểm của nguồn nhân lực giáo dục đại học Thông qua nghiên cứu lí thuyết và thực tiễn, một số tác giả đã làm sáng tỏ khái niệm, vị trí, vai trò, chức năng, nhiệm vụ và đặc điểm cơ bản của nguồn nhân lực GDĐH, nhiều công trình nghiên cứu đã đưa ra cơ sở lí luận khoa học và thực tiễn và đề xuất giải pháp để xây dựng, phát triển đội ngũ này ở bậc đại học nước ta thời kì đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước (2000 - 2020). Các tác giả đã phân tích các khung lí thuyết về vai trò của nguồn nhân lực để đi tới nhận định về vai trò của nguồn nhân lực trong giáo dục đại học và khẳng định: nguồn nhân lực của giáo dục đại học thời kì đổi mới đã có một bước phát triển vượt bậc cả về mặt lượng và mặt chất cùng với xu thế mở rộng qui mô đào tạo.

Thách thức lớn nhất đối với nguồn nhân lực giáo dục đại học nước ta là giải quyết vấn đề giữ vững và tiếp tục tăng qui mô đào tạo đồng thời không để cho chất lượng đào tạo giảm sút, mặt khác, không ngừng tăng thêm chất lượng, đáp ứng yêu cầu của công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Phát triển nguồn nhân lực của giáo dục đại học là vấn đề xây dựng một đội ngũ đủ về số lượng, có chất lượng cao, biết nuôi dưỡng, tạo môi trường phù hợp và chăm sóc, sử dụng nhân sự có hiệu quả, lãnh đạo và quản lí mọi người cùng hăng hái lao động, hướng tới các mục tiêu chung của ngành. Từ sự phân tích đó, các tác giả đã đưa ra những giải pháp cơ bản nhằm phát triển nguồn nhân lực giáo dục đại học nước ta. 7 Nghiên cứu vấn đề này có các tác giả: Đỗ Minh Cương và Nguyễn Thị Doan trong cuốn sách: “Phát triển nguồn nhân lực giáo dục đại học Việt Nam” [27].

Tác giả Phạm Hồng Quang trong cuốn sách “Môi trường giáo dục” [82] và tác giả Đỗ Văn Phức với bài viết “Đặc điểm lao động của giáo viên đại học và dạy nghề” [61] đã đưa ra quan điểm của mình về đặc điểm lao động của nhân lực GDĐH, trong đó, đặc điểm nhân cách của người giảng viên được tác giả cho là yếu tố quan trọng để hoàn thiện nhân cách sinh viên. Tác giả khẳng định, đối tượng lao động sư phạm là nhân cách người học đang phát triển; để tác động đến đối tượng này, người giảng viên cần dùng công cụ là chính nhân cách của mình; chức năng lao động sư phạm là tái sản xuất sức lao động xã hội; lao động của người giảng viên là lao động trí óc chuyên nghiệp, lao động sáng tạo; nó đòi hỏi ở người giảng viên tính khoa học, nghệ thuật và sự sáng tạo. Theo tác giả, nhà giáo dục phải có năng lực sư phạm và tổ hợp các phẩm chất đạo đức nghề nghiệp như: thế giới quan khoa học, lí tưởng đào tạo thế hệ trẻ và lòng yêu người, yêu nghề. Cùng chung quan điểm này, tác giả Nguyễn Văn Sơn trong cuốn sách: “Trí thức Giáo dục Đại học Việt Nam thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá” [87], nhấn mạnh, đội ngũ nhân lực GDĐH Việt Nam có một số đặc điểm cơ bản: là lực lượng trực tiếp tham gia vào quá trình đào tạo ở bậc cao nhất trong hệ thống giáo dục quốc dân; đối tượng tác động chủ yếu của nhân lực GDĐH là những sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh; mục đích lao động nhằm đào tạo ra những người lao động sáng tạo, có phẩm chất đạo đức tốt; và như vậy, giảng viên vừa là nhà giáo vừa là nhà khoa học, nhà chính trị.

Từ việc đánh giá thực trạng về cơ cấu, chất lượng của nguồn nhân lực GDĐH, các tác giả đưa ra phương hướng, giải pháp cơ bản để phát triển đội ngũ nhân lực GDĐH đáp ứng yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực trong mọi lĩnh vực, phục vụ cho quá trình CNH, HĐH đất nước. Trên cơ sở lí luận của Hồ Chí Minh về người thầy giáo, tác giả Ngô Văn Hà đã nêu lên một số quan điểm về đặc điểm lao động của giảng viên: công tác giảng dạy là loại lao động đặc thù; nhiệm vụ người giảng viên đại học phải kết hợp trong bản thân mình những phẩm chất năng lực của một nhà khoa học và một nhà giáo dục - dạy học; 8 họ không chỉ đào tạo nhân lực có trình độ cao cho đất nước mà còn tạo ra những sản phẩm khoa học phục vụ cho các viện nghiên cứu và các cơ sở sản xuất kinh doanh. Hai là, các công trình nghiên cứu về chất lượng nguồn nhân lực giáo dục đại học và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực giáo dục đại học Vấn đề chất lượng, hiệu quả của giảng dạy; năng lực nghiên cứu của giảng viên giảng dạy và vấn đề NCKH của đội ngũ nhân lực GDĐH được bàn luận cụ thể trong Báo cáo “GDĐH và kĩ năng cho tăng trưởng” của Phòng Phát triển con người Khu vực Đông Á và Thái Bình Dương của Ngân hàng thế giới [58]. Thông qua nghiên cứu lĩnh vực GDĐH trong mối liên hệ với trị trường lao động ở Việt Nam, Báo cáo đã luận giải về hiệu quả đào tạo; chương trình học, phương pháp sư phạm; sự hài lòng của sinh viên; khả năng, mức độ cung cấp thỏa đáng các kĩ năng cần thiết của GDĐH Việt Nam là những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp tới nguồn nhân lực, gia tăng năng suất lao động và thúc đẩy năng lực sáng tạo của người lao động trước những yêu cầu, đòi hỏi ngày càng cao từ thị trường trong nước, khu vực và quốc tế.

Qua nghiên cứu này, nhiều nội dung quan trọng về chất lượng của GDĐH đã được luận giải, khảo sát và chứng minh. Luận án tiến sĩ: “Đánh giá giảng viên đại học theo hướng chuẩn hoá trong giai đoạn hiện nay” của tác giả Trần Xuân Bách [1] dưới giác độ quản lý giáo dục, đã nghiên cứu trên một số bình diện như quan niệm về giảng viên đại học, cơ sở lí luận về các phương thức đánh giá giảng viên. Tác giả đã xác định, đánh giá giảng viên là quá trình mô tả, thu thập, xử lí, phân tích một cách toàn diện hệ thống những thông tin về người giảng viên; qua đó, nhận xét những giá trị lao động mà họ đã cống hiến cho xã hội. Trong cuốn sách: “Giáo dục đại học Việt Nam - Góc nhìn từ lí thuyết kinh tế - tài chính hiện đại”[29], các tác giả Phạm Đức Chính và Nguyễn Tiến Dũng đã đi sâu nghiên cứu về sản phẩm của giáo dục đại học trong nền kinh tế thị trường và khẳng định sự phát triển của mỗi quốc gia có vai trò to lớn của giáo dục đại học.

Trong các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm của giáo dục đại học, các tác giả coi chất 9 lượng của đội ngũ giảng viên đại học là yếu tố có tác động trực tiếp, là “khởi thủy của khởi thủy của nhiều vấn đề của nền giáo dục nói chung, bởi vì có thầy giỏi thì mới có sinh viên giỏi, có một nền giáo dục đại học tốt thì mới có nền giáo dục trung học và tiểu học tốt” [29; tr. Trong cuốn sách này, các tác giả cũng bàn về các vấn đề liên quan đến nâng cao chất lượng đội ngũ giảng viên đại học như: sự khó khăn trong qui trình tuyển chọn giảng viên đại học để có thể có một nguồn nhân lực có chất lượng cao; nhiệm vụ chủ yếu của giảng viên đại học (giảng dạy và nghiên cứu khoa học); các phương pháp giảng dạy ở trường đại học; những yêu cầu về đối với của giảng viên (năng lực về chuyên môn giảng dạy, năng lực sư phạm, năng lực phát triển sinh viên, năng lực đánh giá sinh viên phù hợp, quản lí bảo mật thông tin về sinh viên và đạo đức nghề nghiệp của giảng viên). Ngoài ra còn nhiều bài viết độc lập của các nhà khoa học nghiên cứu về chất lượng GDĐH nói chung, chất lượng lao động của đội ngũ giảng viên nói riêng, tiêu biểu như: Ngoài những công trình nghiên cứu nêu trên, có thể kể đến một số bài nghiên cứu của các học giả như: “Đổi mới giáo dục trước hết phải đổi mới từ những người làm giáo dục” của Nguyễn Duy Yên [105; tr.10] Nguyễn Văn Duệ: “Đội ngũ cán bộ giảng dạy đại học - thực trạng và kiến nghị” [34; tr.11]; Đinh Thị Minh Tuyết: “Xây dựng và phát triển đội ngũ giảng viên đại học” [103; tr. Các tác giả đếu có chung một nhận định, để nâng cao chất lượng đội ngũ giảng viên, cần tập trung đổi mới công tác đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ nhà giáo theo hướng chuẩn hoá và hiện đại hoá; mặt khác, việc bố trí, sử dụng nguồn lực này phải hợp lí, coi trọng năng lực sáng tạo thực sự về chuyên môn nghiệp vụ, đồng thời phải tạo lập hệ thống động lực cho đội ngũ nhân lực làm công tác giảng dạy ở bậc đại học.

Bởi vì họ chính là lực lượng nòng cốt xây dựng cho sinh viên thế giới quan, nhân sinh quan tiến bộ, trang bị tri thức và phương pháp tư duy khoa học, khả năng làm việc độc lập, sáng tạo cho người học Tác giả Phạm Ngọc Trung trực tiếp bàn luận đến chất lượng nhân lực GDĐH và khẳng định, đây là nhân tố hàng đầu tác động đến chất lượng giáo dục trong các trường đại học ở nước ta hiện nay [97]. Theo tác giả, chất lượng GDĐH được nhìn nhận thông 10 qua trình độ chuyên môn, phẩm chất đạo đức, khả năng hội nhập và việc làm ổn định của sinh viên khi tốt nghiệp” Tác giả Nguyễn Văn Đệ [35] đã tiếp cận và cụ thể hóa một số nội dung, quan điểm của lí thuyết quản lí nguồn nhân lực vào việc nghiên cứu, qui hoạch, dự báo về hoạt động phát triển đội ngũ giảng viên trong bối cảnh đổi mới giáo dục đại học Việt Nam nói chung và vùng Đồng bằng sông Cửu Long nói riêng.