Luận án tiến sĩ kinh tế nghiên cứu giải pháp giảm nghèo đa chiều ở tỉnh Quảng Ngãi

Luận án tiến sĩ kinh tế nghiên cứu giảm nghèo đa chiều tại tỉnh Quảng Ngãi, phân tích hiệu quả các chính sách và đề xuất giải pháp bền vững.

• Tác giả: Huỳnh Đinh Phát
• Người hướng dẫn: PGS. TS Đinh Phi Hổ
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh - Trường Đại học Kinh tế - Luật
• Chuyên ngành: Kinh tế học
• Đề tài: Nghiên cứu giảm nghèo đa chiều ở tỉnh Quảng Ngãi
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Giới thiệu và tính cấp thiết của đề tài

Luận án tiến sĩ kinh tế này tập trung vào việc nghiên cứu giải pháp giảm nghèo đa chiều tại Quảng Ngãi, một tỉnh thuộc khu vực Duyên hải Miền Trung của Việt Nam. Nghèo đa chiều không chỉ liên quan đến thu nhập thấp mà còn bao gồm các khía cạnh như giáo dục, y tế, điều kiện sống và tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản. Việc chuyển đổi từ phương pháp đo lường nghèo đơn chiều sang đa chiều đã được Chính phủ Việt Nam áp dụng từ năm 2016, nhằm đảm bảo một cách tiếp cận toàn diện hơn trong công tác giảm nghèo. Tuy nhiên, Quảng Ngãi vẫn là một trong những tỉnh có tỷ lệ nghèo cao nhất khu vực, đặc biệt là ở các vùng miền núi và đồng bào dân tộc thiểu số. Nghiên cứu này nhằm đánh giá thực trạng và đề xuất các giải pháp hiệu quả để giảm nghèo bền vững tại địa phương.

1.1. Bối cảnh và mục tiêu nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện trong bối cảnh Việt Nam đang chuyển đổi phương pháp đo lường nghèo từ đơn chiều sang đa chiều, với mục tiêu kết thúc nghèo đói dưới mọi hình thức. Quảng Ngãi là một tỉnh có tỷ lệ nghèo cao, đặc biệt là ở các vùng miền núi, nơi mà các dịch vụ xã hội cơ bản như giáo dục, y tế và cơ sở hạ tầng còn nhiều hạn chế. Mục tiêu chính của luận án là đưa ra các khuyến nghị chính sách và giải pháp giảm nghèo đa chiều, phù hợp với đặc thù kinh tế - xã hội của tỉnh.

1.2. Phạm vi và đối tượng nghiên cứu

Nghiên cứu tập trung vào các hộ gia đình nghèo trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi, đặc biệt là các hộ ở vùng miền núi và đồng bào dân tộc thiểu số. Phạm vi thời gian của nghiên cứu là giai đoạn 2016 - 2020, khi Việt Nam bắt đầu áp dụng phương pháp đo lường nghèo đa chiều. Nghiên cứu sử dụng cả dữ liệu sơ cấp và thứ cấp để đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp.

II. Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên các lý thuyết nền tảng như lý thuyết sinh kế bền vững, lý thuyết 3 trụ cột tác động giảm nghèo và lý thuyết hiện đại hóa. Các khái niệm về nghèo đa chiều được đo lường dựa trên phương pháp của Alkire & Foster (AF), bao gồm các chiều như giáo dục, y tế, điều kiện sống và tiếp cận thông tin. Nghiên cứu sử dụng phương pháp định tính và định lượng, kết hợp với phân tích dữ liệu thống kê để xác định các yếu tố ảnh hưởng đến nghèo đa chiều.

2.1. Lý thuyết và khái niệm nghèo đa chiều

Nghèo đa chiều được định nghĩa là sự thiếu hụt trong nhiều khía cạnh của cuộc sống, bao gồm giáo dục, y tế, điều kiện sống và tiếp cận các dịch vụ xã hội. Phương pháp đo lường của Alkire & Foster (AF) được sử dụng để xác định mức độ nghèo dựa trên các chỉ số cụ thể. Nghiên cứu này áp dụng phương pháp này để đánh giá thực trạng nghèo tại Quảng Ngãi.

2.2. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp định tính để thu thập dữ liệu từ các chuyên gia và phương pháp định lượng để khảo sát các hộ gia đình. Dữ liệu được phân tích bằng các công cụ thống kê như SPSS để xác định các yếu tố ảnh hưởng đến nghèo đa chiều. Mô hình hồi quy Binary Logistic được sử dụng để đánh giá tác động của các yếu tố này.

III. Thực trạng nghèo đa chiều tại Quảng Ngãi

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ nghèo đa chiều tại Quảng Ngãi giảm từ 13.06% năm 2016 xuống còn 6.41% năm 2020, tuy nhiên vẫn còn cao so với mục tiêu đề ra. Các vùng miền núi có tỷ lệ nghèo cao hơn hẳn so với vùng đồng bằng, đặc biệt là các huyện như Tây Trà và Sơn Tây. Các chiều thiếu hụt chính bao gồm giáo dục, y tế, nhà ở và điều kiện sống. Công tác giảm nghèo đa chiều tại tỉnh còn nhiều hạn chế, đặc biệt là trong việc phân bổ nguồn lực và nâng cao chất lượng dịch vụ xã hội.

3.1. Diễn biến nghèo đa chiều

Tỷ lệ nghèo đa chiều tại Quảng Ngãi giảm dần qua các năm, nhưng tốc độ giảm chưa đạt mục tiêu. Các vùng miền núi có tỷ lệ nghèo cao hơn, với các huyện như Tây Trà và Sơn Tây có tỷ lệ nghèo lên tới 75.08% và 55.07%. Các chiều thiếu hụt chính bao gồm giáo dục, y tế, nhà ở và điều kiện sống.

3.2. Hạn chế trong công tác giảm nghèo

Công tác giảm nghèo đa chiều tại Quảng Ngãi còn nhiều hạn chế, đặc biệt là trong việc phân bổ nguồn lực và nâng cao chất lượng dịch vụ xã hội. Các chính sách giảm nghèo chưa đáp ứng được nhu cầu thực tế của người dân, đặc biệt là ở các vùng miền núi và đồng bào dân tộc thiểu số.

IV. Giải pháp và hàm ý chính sách

Nghiên cứu đề xuất các giải pháp giảm nghèo đa chiều tại Quảng Ngãi, bao gồm việc nâng cao chất lượng giáo dục và y tế, cải thiện cơ sở hạ tầng, tăng cường tiếp cận vốn vay và nâng cao năng lực cho người dân. Các giải pháp này cần được thực hiện đồng bộ và toàn diện, với sự hỗ trợ từ chính quyền địa phương và các tổ chức xã hội. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực và thiết kế chính sách giảm nghèo phù hợp với đặc thù của địa phương.

4.1. Giải pháp nâng cao chất lượng dịch vụ xã hội

Các giải pháp bao gồm nâng cao chất lượng giáo dục và y tế, cải thiện cơ sở hạ tầng và tăng cường tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản. Đặc biệt, cần ưu tiên nguồn lực cho các vùng miền núi và đồng bào dân tộc thiểu số, nơi có tỷ lệ nghèo cao và điều kiện sống còn nhiều khó khăn.

4.2. Hàm ý chính sách giảm nghèo

Nghiên cứu đề xuất các hàm ý chính sách như tăng cường hiệu quả sử dụng nguồn lực, nâng cao năng lực cho người dân và thiết kế chính sách giảm nghèo phù hợp với đặc thù của địa phương. Các chính sách cần được thực hiện đồng bộ và toàn diện, với sự hỗ trợ từ chính quyền địa phương và các tổ chức xã hội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 tr nh t ng quan c c c ng tr nh nghi n cứu về giảm nghèo đa chiều theo hai nhóm tiếp cận ph biến: (i) nhận diện v đ nh gi mức độ thiếu hụt các chiều khác nhau, từ đó đề xuất giải pháp giảm nghèo theo hướng tập trung nguồn lực cải thiện các chiều thiếu hụt nghiêm trọng, (ii) nghiên cứu đ nh gi c c yếu tố ảnh hưởng đến nghèo đa chiều, từ đó khu ến nghị chính s ch t c động vào các yếu tố được cho là có ảnh hưởng đến tình trạng nghèo đa chiều. Trên cơ sở t ng quan các công trình nghiên cứu có liên quan, đề tài x c định x c định những vấn đề nghiên cứu thống nhất và những khoảng trống li n quan đến nghiên cứu. CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU Ở NƢỚC NGOÀI Kể từ khi quan niệm nghèo đói là hiện tƣợng đa chiều đƣợc khởi xƣớng từ các tác phẩm Sen, cùng với dữ liệu của các quốc gia ngày càng đầy đủ thông tin về thỏa dụng nhu cầu cơ bản trong xã hội, vấn đề nghiên cứu liên quan đến nghèo đa chiều đã trở nên phổ biến và thu hút nhiều nhà nghiên cứu quan tâm. Nghiên cứu giảm nghèo đa chiều từ đầu thế kỷ 21 đến nay có hai cách tiếp cận chính: (1) Nhận diện và đánh giá mức độ thiếu hụt các chiều khác nhau, từ đó đề xuất giải pháp giảm nghèo theo hƣớng tập trung nguồn lực cải thiện các chiều thiếu hụt nghiêm trọng.

Các khía cạnh cấu thành chỉ số nghèo đa chiều có mối quan hệ chặt chẽ với nhau cho thấy để giải quyết vấn đề nghèo đói cần có một hệ thống chính sách hoàn chỉnh và đồng bộ. Le và cộng sự [2] cho rằng giải quyết vấn đề nghèo đói sẽ triệt để hơn nếu tất cả các khía cạnh của đói nghèo nhƣ giáo dục, y tế và điều kiện sống đƣợc tính đến trong việc đo lƣờng và thiết kế các chính sách hỗ trợ xã hội. Chen và cộng sự [6] cho rằng các chính sách giảm nghèo nên đƣợc xây dựng tùy thuộc vào đặc điểm thiếu hụt của thành phần trong chỉ số nghèo đa chiều. Với cách tiếp cận này, một số các nhà nghiên cứu điển hình có thể kể đến nhƣ Wagle [7], Wagle [8], Alkire và Seth [9], Batana [10], Vijaya và cộng sự [11], Zahra và Zafar [12], Wang và Wang [13], Mohanty và cộng sự [14], Lu và cộng sự [15].

-12- Wagle [7], Wagle [8] sử dụng đồng thời các chỉ tiêu vật chất (phúc lợi kinh tế), năng lực và sự hòa nhập xã hội (sức khỏe, giáo dục, chất lƣợng cuộc sống) để xây dựng giả thiết nghèo đói đa chiều. Theo nghiên cứu “Đo lƣờng nghèo đa chiều với khả năng kinh tế, năng lực và hòa nhập xã hội: Một trƣờng hợp từ Kathmandu, Nepal” của Wagle [7], chính sách quan trọng để cải thiện phúc lợi kinh tế là cần phải tăng thu nhập hộ gia đình, đƣa các hộ gia đình vào thị trƣờng lao động và các hoạt động kinh tế khác thúc đẩy các chính sách tập trung vào việc chuẩn bị nguồn nhân lực có kỹ năng, tạo cơ hội việc làm và cung cấp sự tiếp cận tài chính của các cơ quan; đồng thời coi vai trò của giáo dục là trọng tâm nhất trong xã hội, bởi lẽ thiếu giáo dục rõ ràng liên quan đến khả năng duy trì sức khỏe của một ngƣời cùng với những thực tiễn làm suy yếu tiềm năng kinh tế, ví dụ nhƣ ngƣời có học vấn hay ngƣời thông tin ít có khả năng nghèo hơn không chỉ vì họ đƣợc chuẩn bị tốt hơn cho việc làm mà còn bởi vì họ có những quyết định sáng suốt hơn trong việc mua hoặc quản lý tài nguyên cũng nhƣ đƣa ra các quyết định về cuộc sống khác. Bằng việc thực hiện phân tích các đặc điểm nhân khẩu của các nhóm ngƣời nghèo khác nhƣ các cách tiếp cận truyền thống khác, Wagle [8] trong nghiên cứu “Nghèo đa chiều: Một cách tiếp cận đo lƣờng thay thế cho Hoa Kỳ?” đã chỉ ra ngƣời nghèo tập trung không cân đối vào các nhóm nhân khẩu học nhất định: ngƣời da đen, ngƣời gốc Tây Ban Nha, ngƣời Mỹ da đỏ, phụ nữ góa bụa, ngƣời độc thân. có khả năng sẽ rơi vào nghèo cao hơn.

Kết quả đo lƣờng chính xác hơn và toàn diện hơn từ cách tiếp cận nghèo đa chiều sẽ giúp các nhà hoạch định chính sách tập trung nguồn lực vào các nhóm cụ thể, tuy nhiên cũng cần thiết cải tiến về khái niệm và phƣơng pháp luận của đánh giá nghèo theo cách tiếp cận đa chiều cho các nghiên cứu ứng dụng có liên quan và rộng hơn [8]. Trong nghiên cứu “Đo lƣờng nghèo đa chiều ở Ấn Độ: một đề xuất mới” Alkire và Seth [9] sử dụng một chỉ số đo lƣờng thiếu hụt cho hộ gia đình riêng lẻ dựa trên dữ liệu Khảo sát Gia đình và Sức Khỏe Quốc gia (NFHS-3) của Ấn Độ từ năm 2002 (gọi là chỉ số thiếu hụt đa chiều - BPL), kết luận một cách rõ ràng rằng đói nghèo có nhiều khía cạnh. Cụ thể, nghiên cứu đã đƣa ra cách xác định hộ gia đình có rơi vào nghèo đói hay không thông qua mƣời ba thông số kinh tế xã hội bao gồm: quy mô đất đai, loại nhà, an ninh lƣơng thực, quần áo, vệ sinh, -13- học vấn, phƣơng tiện sinh kế và nợ nần. Alkire và Seth khẳng định rằng việc xác định ngƣời nghèo bằng cách sử dụng Chỉ số BPL của họ vừa hiệu quả vừa cung cấp cái nhìn sâu hơn về các khía cạnh của đói nghèo ở các bang khác nhau, từ đó có chính sách giảm nghèo hiệu quả hơn.

Theo những nghiên cứu vừa đƣợc giới thiệu ở trên, việc xác định hộ nghèo đa chiều dựa trên hệ thống chỉ tiêu phản ánh các khía cạnh khác nhau của đời sống. Tùy thuộc vào cách tiếp cận và quan điểm khác nhau mà các chỉ số sử dụng là khác nhau, ít có sự tƣơng đồng và không có sự đồng thuận về biện pháp tốt nhất về đo lƣờng và đánh giá nghèo đa chiều. Bắt đầu từ năm 2007, sau khi Alkire và Foster [16] công bố phƣơng pháp đo lƣờng đánh giá nghèo đa chiều bằng chỉ số MPI, các nghiên cứu bắt đầu có sự thống nhất cơ bản về thang đo và các chỉ số cấu thành thang đo nghèo đa chiều. Vận dụng phƣơng pháp Alkire và Foster [16], Batana [10] ƣớc tính đói nghèo đa chiều ở 14 nƣớc châu Phi cận Sahara bởi thƣớc đo nghèo đƣợc chọn từ một tập hợp các ngƣỡng đủ hợp lý để sự thiếu hụt ở các chiều phản ánh đƣợc khía cạnh phúc lợi và đói nghèo, và MDGs là phù hợp để đƣa ra kết quả nhận dạng nghèo.

Trên cơ sở đó, các chiều nghèo đƣợc xác định bao gồm tài sản (điện, phƣơng tiện truyền thông, tủ lạnh, xe, sàn nhà, điện thoại, nƣớc sạch, nhà vệ sinh), sự trao quyền, giáo dục và chỉ số sức khỏe con ngƣời. Bốn chiều đƣợc gán trọng số bằng nhau và bằng 1, và một trong số chúng (tài sản) cũng đƣợc chia đều thành tám kích thƣớc lồng nhau. Nghiên cứu cũng đề xuất hƣớng nghiên cứu trong tƣơng lai có thể bao gồm việc khám phá những ảnh hƣởng của sự thay đổi về trọng số đối với kết quả đánh giá nghèo. Nhìn chung, phƣơng pháp đƣợc đề xuất có vẻ phù hợp để đo lƣờng đói nghèo ở các nƣớc đang phát triển nhƣ ở các nƣớc Châu Phi cận Sahara [10].

Cũng theo cách tiếp cận này, Santos và Ura [17] sử dụng dữ liệu Điều tra mức sống của Bhutan năm 2007 để ƣớc lƣợng nghèo đa chiều ở Bhutan qua các chỉ số: thu nhập, giáo dục, phòng ở, tiếp cận điện và nƣớc uống; riêng khu vực nông thôn có đề cập thêm chỉ số về tiếp cận đƣờng đi và tiếp cận nguồn đất sở hữu. Kết quả nghiên cứu cho thấy tình trạng nghèo đa chiều chủ yếu là một hiện tƣợng nông thôn, trong đó chủ yếu phản ánh sự thiếu thốn về giáo dục, điện, phòng ở, thu nhập và tiếp cận với -14- đƣờng sá; quyền sở hữu đất và nƣớc có đóng góp tƣơng đối nhỏ hơn trong nghèo đa chiều. Tình trạng nghèo đa chiều cũng có tính phân bố theo vùng địa phƣơng, cụ thể là các huyện Samtse, Mongar, Chukha, Trashigang và Samdrup Jongkhar đƣợc xác định là đóng góp cao nhất cho tình trạng nghèo đa chiều nói chung. Santos và Ura [17] cũng kết luận rằng phƣơng pháp luận này đƣợc gợi ý nhƣ một công thức tiềm tàng cho đo lƣờng nghèo đói quốc gia và phân bổ ngân sách giữa các huyện và các ngành trong công cuộc giảm nghèo.

Phân tích nghèo đa chiều ở cấp độ cá nhân, Zahra và Zafar [12] nghiên cứu “Bất bình đẳng và nghèo đa chiều: Trƣờng hợp nghiên cứu cộng đồng Kitô giáo Lahore, Pakistan” đã thu thập thông qua cuộc khảo sát tự điều tra với một mẫu 1.800 cá nhân thuộc cộng đồng Kitô hữu của thành phố Lahore. Nghiên cứu này đã xác định bảy khía cạnh của nghèo đói bao gồm mức sống, môi trƣờng, tài sản, giáo dục, y tế, sinh kế và trên hết là sự loại trừ xã hội. Phân tích thực nghiệm đã đƣợc thực hiện với sự trợ giúp của kỹ thuật lập bản đồ đói nghèo của Alkire và Foster (2011) và các kỹ thuật mô hình toán kinh tế Logit và Probit, qua đó tính toán mức độ nghèo đói, độ sâu và mức độ nghiêm trọng (M0, M1 và M2) đồng thời đo lƣờng tác động của các yếu tố quyết định về kinh tế xã hội và nhân khẩu học đối với các biểu đồ nghèo đói của cộng đồng Kitô hữu. Kết quả nghiên cứu cho thấy các tầng lớp này bị mắc vào chu kỳ đói nghèo, và cơ sở hạ tầng kinh tế xã hội nghèo nàn không cho phép họ thoát khỏi đói nghèo.

Sử dụng phƣơng pháp Alkire và Foster, Wang và Wang [13] đã đo lƣờng, đánh giá nghèo đa chiều bằng chỉ số MPI với các đặc tính của Trung Quốc kết hợp cách tiếp cận phân tích theo chiều dọc, phân tích không gian GIS trong các điều kiện địa lý và kinh tế xã hội khác nhau. Trên cơ sở kết hợp phân tích định lƣợng GIS với kỹ thuật xử lý hình ảnh kỹ thuật số RS, nghiên cứu đã đề xuất mô hình đánh giá mức nghèo đói của mỗi địa phƣơng và phân tích các yếu tố đóng góp vào sự nghèo đói.