Luận án tiến sĩ: Sự đổi mới của tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 nhìn từ lý thuyết hệ hình

Luận án tiến sĩ khám phá sự đổi mới tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 qua góc nhìn lý thuyết hệ hình, phân tích sâu sắc các yếu tố văn học.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hoài An
• Người hướng dẫn: TS. Đồ Lai Thúy
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Đổi Mới Tiểu Thuyết Việt Nam Sau 1986 Từ Lý Thuyết Hệ Hình
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu tiểu thuyết Việt Nam sau 1986
• 1.2. Sự đổi mới của tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 từ cái nhìn lịch sử
• 1.3. Sự đổi mới của tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 nhìn từ các lý thuyết tiếp cận
• 1.4. Tổng quan về tình hình áp dụng lý thuyết hệ hình trong nghiên cứu tiểu thuyết Việt Nam sau 1986
• 1.5. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: LÍ THUYẾT HỆ HÌNH VỚI ĐỐI TƯỢNG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1986
• 2.1. Lý thuyết hệ hình
• 2.2. Khái lược về lý thuyết hệ hình của Thomas Kuhn
• 2.3. Ứng dụng lí thuyết hệ hình trong khoa học nhân văn thế giới
• 2.4. Ứng dụng lý thuyết hệ hình tại Việt Nam
• 2.5. Những nhận thức ban đầu cho việc triển khai đề tài luận án
• 2.6. Ba quan niệm về thực tại - ba hệ hình triết học
• 2.7. Ba phạm trù mĩ học trung tâm - ba hệ hình mỹ học
• 2.8. Ba mô hình kiến tạo - ba hệ hình tiểu thuyết
• 2.9. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: SỰ VẬN ĐỘNG CỦA QUAN NIỆM VỀ THỰC TẠI TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1986
• 3.1. Sự vận động của quan niệm về thực tại
• 3.2. Từ phản ánh hiện thực đến kiến tạo thực tại
• 3.3. Từ kiến tạo thực tại đến cảm quan thực tại phân mảnh
• 3.4. Sự vận động trong quan niệm về con người
• 3.5. Từ cái tôi đơn ngã đến cái tôi đa ngã
• 3.6. Từ cái tôi đa ngã đến cái tôi liên chủ thể
• 3.7. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: SỰ VẬN ĐỘNG CỦA QUAN NIỆM VỀ VIẾT TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1986
• 4.1. Từ viết về phiêu lưu đến phiêu lưu của viết
• 4.2. Tiểu thuyết trước 1986 với quan niệm viết về phiêu lưu
• 4.3. Tiểu thuyết sau 1986 - cuộc phiêu lưu của viết
• 4.4. Từ phiêu lưu của viết đến viết về cái viết
• 4.5. Siêu hư cấu và cuộc chơi có ý thức của viết
• 4.6. Viết và tự giễu nhại viết trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1986
• 4.7. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu

Giai đoạn 1986 đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong tiểu thuyết Việt Nam. Sự đổi mới tiểu thuyết không chỉ phản ánh những biến chuyển trong xã hội mà còn là kết quả của những thay đổi trong tư duy nghệ thuật. Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng, tiểu thuyết sau 1986 đã từ bỏ quan niệm phản ánh hiện thực để chuyển sang kiến tạo thực tại. Điều này thể hiện rõ qua các tác phẩm nổi bật như 'Nỗi buồn chiến tranh' của Bảo Ninh hay 'Thời xa vắng' của Lê Lựu. Những tác phẩm này không chỉ mang tính chất giải trí mà còn chứa đựng những triết lý sâu sắc về con người và xã hội. Sự chuyển mình này đã tạo ra một không gian mới cho văn học Việt Nam, nơi mà các nhà văn có thể tự do thể hiện cái tôi cá nhân và khám phá những khía cạnh mới mẻ của cuộc sống.

1.1. Sự đổi mới từ cái nhìn lịch sử

Nghiên cứu về tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 thường được đặt trong bối cảnh lịch sử rộng lớn hơn. Các công trình nghiên cứu như 'Văn học trên hành trình thế kỷ XX' đã chỉ ra rằng, tiểu thuyết sau 1986 không chỉ là sự tiếp nối mà còn là sự cách tân mạnh mẽ. Các nhà văn đã bắt đầu khám phá những hình thức biểu đạt mới, từ kỹ thuật dòng ý thức đến độc thoại nội tâm. Điều này cho thấy sự chuyển mình từ một nền văn học mang tính sử thi sang một nền văn học hiện đại, nơi mà cá nhân và cái tôi được đề cao. Sự thay đổi này không chỉ phản ánh trong nội dung mà còn trong hình thức nghệ thuật, tạo ra một diện mạo mới cho tiểu thuyết hiện đại Việt Nam.

II. Lý thuyết hệ hình với đối tượng tiểu thuyết Việt Nam sau 1986

Lý thuyết hệ hình của Thomas Kuhn đã được áp dụng để phân tích sự đổi mới tiểu thuyết Việt Nam sau 1986. Lý thuyết này giúp nhận diện các đặc điểm của từng giai đoạn phát triển, từ tiền hiện đại đến hiện đại và hậu hiện đại. Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng, sự chuyển đổi hệ hình không chỉ là một quá trình đơn giản mà là một diễn trình phức tạp, nơi mà các yếu tố văn hóa, xã hội và nghệ thuật tương tác với nhau. Việc áp dụng lý thuyết này đã mở ra một hướng nghiên cứu mới, giúp làm rõ những cách tân trong tiểu thuyết Việt Nam. Các tác phẩm như 'Bến không chồng' của Dương Hướng hay 'Thiên sứ' của Phạm Thị Hoài đã thể hiện rõ sự vận động này, với những cách tiếp cận mới mẻ và độc đáo.

2.1. Khái lược về lý thuyết hệ hình

Lý thuyết hệ hình của Thomas Kuhn đã cung cấp một khung lý thuyết hữu ích để phân tích sự phát triển của tiểu thuyết Việt Nam. Theo Kuhn, mỗi hệ hình văn học đều có những đặc trưng riêng, và sự chuyển đổi giữa các hệ hình này thường diễn ra khi có những yếu tố mới xuất hiện, làm thay đổi cách nhìn nhận về thực tại và con người. Điều này đặc biệt đúng với tiểu thuyết sau 1986, khi mà các nhà văn bắt đầu từ bỏ những khuôn mẫu cũ để khám phá những hình thức và nội dung mới. Sự thay đổi này không chỉ phản ánh trong các tác phẩm mà còn trong cách mà các nhà phê bình tiếp cận và lý giải văn học.

III. Sự vận động của quan niệm về thực tại trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1986

Sự vận động của quan niệm về thực tại trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 thể hiện rõ qua việc chuyển từ phản ánh hiện thực sang kiến tạo thực tại. Các tác phẩm nổi bật đã cho thấy sự thay đổi trong cách mà các nhà văn nhìn nhận và thể hiện thực tại. Từ những tác phẩm như 'Nỗi buồn chiến tranh', nơi mà thực tại được phản ánh một cách chân thực và đau thương, đến những tác phẩm mang tính chất siêu hư cấu, nơi mà thực tại trở thành một khái niệm linh hoạt và đa chiều. Điều này không chỉ làm phong phú thêm nội dung của tiểu thuyết hiện đại mà còn mở ra những hướng đi mới cho nghệ thuật viết văn.

3.1. Từ phản ánh hiện thực đến kiến tạo thực tại

Sự chuyển mình từ phản ánh hiện thực sang kiến tạo thực tại trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 đã tạo ra một không gian mới cho các nhà văn. Họ không còn chỉ đơn thuần là những người ghi chép lại thực tại mà đã trở thành những người sáng tạo, kiến tạo nên những thực tại mới. Điều này thể hiện rõ trong các tác phẩm như 'Lão Khổ' của Tạ Duy Anh, nơi mà thực tại được xây dựng từ những trải nghiệm cá nhân và những cảm nhận sâu sắc về cuộc sống. Sự thay đổi này không chỉ làm phong phú thêm nội dung mà còn tạo ra những hình thức nghệ thuật mới, từ đó làm thay đổi cách mà độc giả tiếp cận và cảm nhận văn học.

IV. Sự vận động của quan niệm về viết trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1986

Sự vận động của quan niệm về viết trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 đã chứng kiến những thay đổi mạnh mẽ. Từ việc viết về phiêu lưu, các nhà văn đã chuyển sang viết về chính quá trình viết, tạo ra những tác phẩm mang tính chất tự phản ánh. Điều này thể hiện rõ trong các tác phẩm như 'Chinatown' của Thuận, nơi mà việc viết trở thành một cuộc phiêu lưu của chính bản thân tác giả. Sự thay đổi này không chỉ làm phong phú thêm nội dung mà còn tạo ra những hình thức nghệ thuật mới, từ đó làm thay đổi cách mà độc giả tiếp cận và cảm nhận văn học.

4.1. Từ viết về phiêu lưu đến phiêu lưu của viết

Sự chuyển mình từ viết về phiêu lưu sang phiêu lưu của viết trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 đã tạo ra một không gian mới cho các nhà văn. Họ không còn chỉ đơn thuần là những người kể chuyện mà đã trở thành những người khám phá, tìm kiếm những hình thức và nội dung mới. Điều này thể hiện rõ trong các tác phẩm như 'Mưa ở kiếp sau' của Đoàn Minh Phượng, nơi mà việc viết trở thành một hành trình khám phá bản thân và thế giới xung quanh. Sự thay đổi này không chỉ làm phong phú thêm nội dung mà còn tạo ra những hình thức nghệ thuật mới, từ đó làm thay đổi cách mà độc giả tiếp cận và cảm nhận văn học.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề nghiên cứu những yếu tố chủ nghĩa hậu hiện đại trong văn xuôi Việt Nam. Cũng vào cuối năm này, bộ Từ điển thuật ngữ văn học do Trần Đình Sử, Lê Bá Hán, Nguyễn Khắc Phi chủ biên, Nxb Giáo dục phát hành, đã đưa vào mục Hậu hiện đại , xem đây là thuật ngữ chính thức của văn học. Đây là một động thái rất có ý nghĩa, nó là sự thừa nhận của giới nghiên cứu văn học Việt Nam đối với lý thuyết hậu hiện đại. Hội thảo Văn học hậu hiện đại - diễn giải và tiếp nhận tháng 3/2011 tại Huế đã chứng kiến sự quan tâm đặc biệt của các nhà nghiên cứu tới hướng đi mới này với tư cách là một tiền đề lý thuyết để tiếp cận tiểu thuyết sau 1986 với hàng loạt bài viết: Dấu ấn hậu hiện đại trong tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỉ XXI [80, 263]; Từ Chùa Đàn (Nguyễn Tuân) đến Thoạt kì thủy (Nguyễn Bình Phương) - một gạch nối hiện đại - hậu hiện đại [80, 280]; Trò chơi kết cấu - một cách tân nghệ thuật trong Pari 11 tháng 8 của nhà văn Thuận [80, 293]; Dấu ấn hậu hiện đại trong Cánh đồng bất tận của Nguyễn Ngọc Tư [80, 307]; Dấu ấn hậu hiện đại trong sáng tác Nguyễn Bình Phương qua Những đứa trẻ chết già và Thoạt kì thủy [80, 400]… Các bài viết được tập hợp trong cuốn Văn học hậu hiện đại diễn giải và tiếp nhận do Nguyễn Thành, Hồ Thế Hà, Nguyễn Hồng Dũng chủ biên.

Tại hội thảo khoa học quốc gia Văn học hậu hiện đại - lí thuyết và thực tiễn” tổ chức tại trường Đại học Sư phạm Hà Nội vào tháng 1 năm 2013, các chuyên gia không còn tranh cãi có chủ nghĩa hậu hiện đại trong văn học Việt Nam hay không mà tập trung vào việc xác định khuynh hướng văn học này có nguồn gốc nội tại hay ngoại nhập và đi sâu phân tích các biểu hiện của nó trong thực tiễn văn học Việt. Cuốn Văn học hậu hiện đại – lý thuyết và thực tiễn do Lê Huy Bắc, Lê Nguyên Cẩn, Đỗ Hải Phong tuyển chọn từ hội thảo gồm 30 bài viết của các nhà giáo, nhà khoa học. Nhìn chung, các tác giả chủ yếu tập trung vào nghiên cứu các khái niệm triết mỹ của lý thuyết hậu hiện đại và những ứng dụng chúng trong các sáng tác, góp phần giải quyết những vấn đề đang còn vướng mắc hay chỉ rõ hơn những đặc thù mà những người đi trước đ đề ra. 16 Cũng trong năm này, Lê Huy Bắc tiếp tục chủ biên hai cuốn Văn học hậu hiện đại lý thuyết và tiếp nhận và Phê bình văn học hậu hiện đại Việt Nam.

Cuốn Văn học hậu hiện đại lí thuyết và tiếp nhận được biên soạn chủ yếu theo tinh thần tổng hợp các tri thức hậu hiện đại từ lý thuyết của Jean - Francois Lyotard, Jacques Derida, Jean Baudrillard, Michel Foucalt, Roland Barthes… Ngoài ra, cuốn sách cũng đi vào thực tiễn sáng tác văn chương hậu hiện đại thế giới với các đại diện như Franz Kafka, Samuel Beckett, Umberto Eco, Orhan Pamuk… và các đại diện Việt Nam như Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp, Bảo Ninh, Nguyễn Ngọc Tư…Cuốn sách đã đúc kết một số thủ pháp hậu hiện đại như cực hạn , huyền ảo , mảnh vỡ , mê lộ …và đề xuất một số khái niệm mới như mờ hóa , giải tôi , đa văn bản … Cuốn Phê bình văn học hậu hiện đại Việt Nam tập hợp những bài nghiên cứu lí thuyết và phê bình hậu hiện đại ở Việt Nam kẻ từ lúc khởi đầu đến nay, trên dưới mười năm. Trong các bài được tuyển chọn, có các bài viết về tiểu thuyết sau 1986: Văn xuôi hậu hiện đại Việt Nam: Quốc tế và bản địa, cách tân và truyền thống [7, 203]; Đổi mới tiểu thuyết Việt Nam đương đại: Lối viết hậu hiện đại [7, 229]; Ngoại biên hóa trong văn học hậu hiện đại Việt Nam - trường hợp Đặng Thân [7, 259]. Trong bản báo cáo tổng kết đề tài khoa học công nghệ cấp Bộ Một số khuynh hướng tiểu thuyết ở nước ta từ thời điểm đổi mới đến nay, nhà nghiên cứu Nguyễn Thị Bình đã dành hẳn một chương nghiên cứu khuynh hướng hậu hiện đại trong tiểu thuyết Việt Nam từ sau đổi mới. Hai cuốn Văn học Việt Nam sau 1986 phê bình và đối thoại và Những dấu hiệu của chủ ngh a hậu hiện đại trong văn xuôi Việt Nam đương đại (giai đoạn 1986-2012) của Phùng Gia Thế là những công trình chuyên sâu về chủ nghĩa hậu hiện đại trong văn học Việt Nam sau 1986.

Với cuốn Văn học Việt Nam sau 1986 phê bình và đối thoại, tác giả đã làm rõ thế nào là cảm quan hậu hiện đại, nêu lên các thủ pháp nghệ thuật đặc trưng của hậu hiện đại cùng những hiểu nhầm về thuật ngữ này dẫn đến nguy cơ cả làng hậu hiện đại , tiến hành công việc phân loại các thế hệ tác giả hậu hiện đại ở Việt Nam. Phùng Gia Thế dành bốn bài nghiên cứu công phu về các tác giả quan trọng trong tiến trình hậu hiện đại của tiểu thuyết Việt Nam là Nguyễn Huy Thiệp (thế hệ đầu), Nguyễn Bình Phương, Nguyễn Việt Hà (thế hệ thứ hai), Đặng Thân (thế hệ thứ ba). Cuốn Những 17 dấu hiệu của chủ ngh a hậu hiện đại trong văn xuôi Việt Nam đương đại (giai đoạn 1986-2012) quan tâm phân tích các dấu hiệu, yếu tố hậu hiện đại nổi bật nhằm chứng minh cho sự tồn tại của khuynh hướng hậu hiện đại trong văn xuôi Việt Nam như một hệ quả có cội rễ từ những yếu tố nội sinh và từ giao lưu văn hóa trong bối cảnh toàn cầu. Tác giả đã chứng minh những dấu hiệu hiện đại trong văn xuôi sau 1986 qua mô hình thế giới nghệ thuật đặc thù - mô hình thế giới giải thiêng và phương thức vận hành đặc trưng của nó là xu hướng các-na-van hóa.

Văn học hậu hiện đại những năm gần đây đã được đưa vào chương trình đào tạo các hệ đại học và cao học, trở thành đề tài nghiên cứu của rất nhiều luận văn, luận án văn học. Trong đó có những luận án trực tiếp nghiên cứu về văn xuôi hậu hiện đại Việt Nam, như luận án tiến sĩ Ảnh hưởng của chủ ngh a hậu hiện đại Việt Nam từ 1986-2010 của Nguyễn Hồng Dũng. Xung quanh vấn đề nghiên cứu tiểu thuyết sau 1986 từ lý thuyết hậu hiện đại, có thể kể đến các công trình nghiên cứu của các nhà phê bình hải ngoại: Các lý thuyết phê bình văn học: Chủ ngh a hậu hiện đại; Chủ ngh a hậu hiện đại và văn học Việt Nam; Chủ ngh a hậu hiện đại và chủ ngh a tiền vệ, Chủ ngh a h(ậu h)iện đại và văn học Việt Nam; Đổi mới như một số phận và một phiêu lưu; Một phiên bản h(ậu h)iện đại cho văn học Việt Nam, Các lý thuyết phê bình văn học: chủ ngh a hậu hiện đại, Chủ ngh a hậu hiện đại - những mảnh ngh rời, Chủ ngh a hậu hiện đại và những cái cần chết trong văn học Việt Nam… của Nguyễn Hưng Quốc (tienve.org); Thử thưởng thức một tác phẩm văn chương hậu hiện đại; Viết: Từ hiện đại đến hậu hiện đại…của Hoàng Ngọc Tuấn (tienve.org); Chủ ngh a hậu hiện đại: những khái niệm căn bản của Nguyễn Minh Quân (dactrung. Các bài viết trên các diễn đàn báo chí mạng trong nước cũng đóng góp thêm sức nóng cho vấn đề: Tiếp nhận những cách tân của chủ ngh a hiện đại & chủ ngh a hậu hiện đại của Hoàng Ngọc Hiến (tapchisonghuong.vn); Chủ ngh a hậu hiện đại và ảnh hưởng ở nước ta của Đông La (vietbao.vn); Một nhầm lẫn hậu hiện đại của Ngân Xuyên (tiasang.vn); Chập chờn bóng ma hậu hiện đại của Đỗ Minh Tuấn (dongtac.net); Nói chuyện hậu hiện đại và toàn cầu hóa của Vũ Lâm (thethaovanhoa.vn); Dấu ấn hậu hiện đại trong văn học Việt Nam sau 1986 của Phùng Gia Thế (evan.net); Tùy bút nhỏ về hậu hiện đại của 18 Văn Giá (chungta.com); Thiền và hậu hiện đại của Nhật Chiêu (giacngo.vn); Phải chăng nỗi sợ h i hậu hiện đại là có thật của Bùi Công Thuấn (phongdiep.net); Chuyên đề hậu hiện đại (mythuatvietnam.info); Tản mạn về hậu hiện đại của Vương Văn Quang (nguoidaibieu.vn); Tư duy hậu hiện đại và những cách thu nhận kiến thức của Nguyễn Hào Hải (chungta.com); Ma nét, quá trình chuyển giọng từ hiện đại đến hậu hiện đại (inrasara.com), Tâm thức hậu hiện đại trong tiểu thuyết Việt Nam 1986 – 2010 của Nguyễn Hồng Dũng (tapchisonghuong.vn)… Như vậy, trong các hướng tiếp cận tiểu thuyết sau 1986, hướng tiếp cận lý thuyết hậu hiện đại được nhiều nhà nghiên cứu áp dụng, đến mức dường như trở thành một mốt thời thượng.

Tuy nhiên, qua khảo sát, chúng tôi nhận thấy, bản thân các khái niệm hiện đại - hậu hiện đại còn là khái niệm gây tranh cãi, bản thân vấn đề nhận diện chủ nghĩa hậu hiện đại trong văn học Việt Nam nói riêng và tiểu thuyết sau 1986 cũng còn chưa thống nhất. Bỏ qua vấn đề Chủ ngh a hậu hiện đại - Tồn tại hay không tồn tại? , Có hay không chủ ngh a hậu hiện đại trong văn học Việt Nam? (Xem thêm Nguyễn Văn Dân, Nguyễn Hồng Dũng, Phan Tuấn nh [58, 103], thực tế là một tác giả, tác phẩm, có khi được xếp vào hiện đại, có khi vào mâm hậu hiện đại. Thi pháp hiện đại của Đỗ Đức Hiểu có các bài viết dành cho Nguyễn Minh Châu, Phạm Thị Hoài, Nguyễn Huy Thiệp, Bảo Ninh: Phiên chợ Giát; Đọc Phạm Thị Hoài; Thân phận tình yêu của Bảo Ninh, Đi tìm Nguyễn Huy Thiệp… Tác giả Mai Nhi trong luận án Chủ ngh a hiện đại trong Văn học Việt Nam hiện đại coi Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp, Bảo Ninh… là những đại diện tiêu biểu cho chủ nghĩa hiện đại trong văn học Việt Nam. Nhiều bài viết nói đến các tác giả trên với danh từ hiện đại : Cuộc tìm kiếm hình thức đa thanh mới của văn xuôi hiện đại qua cấu trúc truyện của Nguyễn Huy Thiệp [45, 277]; Nhà văn hiện đại Việt Nam hiện đại: Những giới hạn và sứ mệnh (Suy ngh từ những sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp) [45, 131]… Trong khi đó, các bài viết của Nguyễn Thị Bình, Lã Nguyên, Lê Huy Bắc, Phùng Gia Thế… lại coi đây là những đại diện sớm của chủ nghĩa hậu hiện đại tại Việt Nam: Giới nghiên cứu văn học đ sớm nhận ra sự gặp gỡ giữa văn chương nước ta với văn chương hậu hiện đại qua những sáng tác xuất hiện từ thập niên tám mươi của Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài.