Luận án tiến sĩ nghiên cứu về con người trung nghĩa trong văn học nhà Nho Nam Bộ nửa sau thế kỷ XIX

Luận án tiến sĩ văn học nghiên cứu ngữ văn con người trung nghĩa trong văn học nhà nho nam bộ nửa sau thế kỷ xix, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất giải

• Tác giả: Nguyễn Ngọc Phú
• Chuyên ngành: Văn học nhà Nho Nam Bộ
• Đề tài: Con người trung nghĩa trong văn học nhà Nho Nam Bộ nửa sau thế kỷ XIX
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Nghệ An

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu
• 1.1.1. Vấn đề nghiên cứu văn học nhà nho và văn học nhà nho Nam Bộ nửa sau thế kỷ XIX
• 1.1.2. Về văn học nhà nho trong lịch sử văn học Việt Nam trung đại nói chung
• 1.2. Cơ sở lý thuyết của đề tài
• 1.3. Tiểu kết
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ HÌNH THÀNH VÀ VAI TRÒ, VỊ THẾ CỦA VĂN HỌC NHÀ NHO NAM BỘ NỬA SAU THẾ KỶ XIX TRONG LỊCH SỬ VĂN HỌC DÂN TỘC
• 2.1. Văn học Việt Nam nói chung và văn học nhà nho nói riêng giai đoạn nửa sau thế kỷ XIX
• 2.2. Văn học nửa sau thế kỷ XIX trong lịch sử văn học dân tộc
• 2.3. Văn học nhà nho giai đoạn nửa sau thế kỷ XIX
• 2.4. Văn học nhà nho Nam Bộ nửa sau thế kỷ XIX
• 2.5. Một số giới thiệu về văn học nhà nho Nam Bộ nửa sau thế kỷ XIX
• 2.6. Các khuynh hướng tư tưởng và nghệ thuật trong văn học nhà nho Nam Bộ nửa sau thế kỷ XIX
• 2.7. Vấn đề con người trung nghĩa trong văn học nhà nho Nam Bộ nửa sau thế kỷ XIX
• 2.8. Tiểu kết
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM CỦA CON NGƯỜI TRUNG NGHĨA TRONG VĂN HỌC NHÀ NHO NAM BỘ NỬA SAU THẾ KỶ XIX
• 3.1. Quan niệm về trung nghĩa và con người trung nghĩa
• 3.1.1. Quan niệm về trung nghĩa, con người trung nghĩa trong học thuyết Nho giáo và Nho giáo triều Nguyễn
• 3.1.2. Quan niệm về trung nghĩa và con người trung nghĩa trong truyền thống tư tưởng dân tộc
• 3.1.3. Quan niệm về trung nghĩa và con người trung nghĩa trong văn học Việt Nam trung đại
• 3.1.4. Tư tưởng trung nghĩa và nhận thức về con người trung nghĩa trong văn học nhà nho Nam Bộ nửa sau thế kỷ XIX
• 3.1.5. Con người trung nghĩa trong văn học nhà nho Nam Bộ nửa sau thế kỷ XIX giữa các mối quan hệ phức tạp
• 3.1.5.1. Con người trung nghĩa trong mối quan hệ với lý tưởng trung quân
• 3.1.5.2. Con người trung nghĩa trong mối quan hệ với lý tưởng ái quốc
• 3.1.5.3. Con người trung nghĩa trong mối quan hệ với lợi ích dân tộc và cộng đồng
• 3.1.6. Con người trung nghĩa trước các “bài toán” của lịch sử giai đoạn nửa sau thế kỷ XIX
• 3.1.7. Con người trung nghĩa - một hình tượng thẩm mỹ độc đáo, vừa mang vẻ đẹp của con người “Lục tỉnh”, vừa mang vẻ đẹp thời đại
• 3.1.7.1. Vẻ đẹp của lý tưởng và tâm hồn, nhân cách
• 3.1.7.2. Vẻ đẹp của bản lĩnh và sự lựa chọn ứng xử trước các thử thách lịch sử
• 3.1.8. Sức khái quát nghệ thuật của mẫu hình con người trung nghĩa trong văn học nhà nho Nam Bộ giai đoạn nửa sau thế kỷ XIX
• 3.2. Tiểu kết
• 4. CHƯƠNG 4: PHƯƠNG THỨC THỂ HIỆN CON NGƯỜI TRUNG NGHĨA TRONG VĂN HỌC NHÀ NHO NAM BỘ NỬA SAU THẾ KỶ XIX
• 4.1. Sự lựa chọn thể loại
• 4.1.1. Các thể thơ
• 4.1.2. Các thể loại biền văn
• 4.1.3. Các thể văn chính luận
• 4.1.4. Các thể loại văn xuôi tự sự
• 4.1.5. Một số thể loại văn học dân tộc
• 4.2. Sự vận dụng bút pháp
• 4.2.1. Bút pháp trữ tình
• 4.2.2. Bút pháp trào phúng
• 4.3. Nghệ thuật tổ chức giọng điệu và ngôn ngữ
• 4.3.1. Nghệ thuật tổ chức giọng điệu
• 4.3.2. Nghệ thuật tổ chức ngôn ngữ
• 4.4. Tiểu kết
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan vấn đề nghiên cứu và cơ sở lý thuyết của đề tài

Luận án tiến sĩ này tập trung vào việc nghiên cứu Con người trung nghĩa trong văn học nhà Nho tại Nam Bộ nửa sau thế kỷ XIX. Giai đoạn này đánh dấu sự phát triển mạnh mẽ của văn học Việt Nam, đặc biệt là trong bối cảnh lịch sử đầy biến động do sự xâm lược của thực dân Pháp. Văn học nhà Nho không chỉ phản ánh tư tưởng và giá trị văn hóa của thời kỳ này mà còn thể hiện những khát vọng và nỗi đau của con người. Nghiên cứu này nhằm làm rõ vai trò và vị trí của văn học nhà Nho Nam Bộ trong lịch sử văn học dân tộc, đồng thời chỉ ra những đặc điểm nổi bật của con người trung nghĩa trong các tác phẩm văn học. Qua đó, luận án cũng sẽ phân tích các phương thức thể hiện và những giá trị thẩm mỹ của hình tượng này trong văn học.

1.1. Vấn đề nghiên cứu văn học nhà Nho và văn học nhà Nho Nam Bộ nửa sau thế kỷ XIX

Nho giáo đã có ảnh hưởng sâu sắc đến văn học Việt Nam trong suốt thời kỳ trung đại. Văn học nhà Nho là một bộ phận quan trọng, phản ánh tư tưởng và giá trị văn hóa của người Việt. Nghiên cứu về văn học nhà Nho Nam Bộ nửa sau thế kỷ XIX cho thấy sự phát triển của một phong trào văn học đặc sắc, với những tác giả tiêu biểu như Nguyễn Đình Chiểu, Phan Thanh Giản. Những tác phẩm này không chỉ mang tính chất nghệ thuật mà còn chứa đựng những giá trị nhân văn sâu sắc, thể hiện tinh thần yêu nước và lòng trung nghĩa của con người trong bối cảnh lịch sử đầy thử thách.

II. Đặc điểm của con người trung nghĩa trong văn học nhà Nho Nam Bộ nửa sau thế kỷ XIX

Chương này sẽ đi sâu vào việc phân tích con người trung nghĩa trong văn học nhà Nho Nam Bộ. Quan niệm về trung nghĩa không chỉ đơn thuần là lòng trung thành với vua mà còn bao hàm những giá trị nhân văn, tình yêu quê hương đất nước. Con người trung nghĩa trong văn học thể hiện sự kết hợp giữa lý tưởng và thực tiễn, giữa tình cảm cá nhân và trách nhiệm xã hội. Những nhân vật này thường phải đối mặt với những lựa chọn khó khăn, thể hiện sự dũng cảm và kiên định trong những hoàn cảnh khắc nghiệt. Họ không chỉ là hình mẫu lý tưởng mà còn là những con người sống động, mang trong mình những nỗi đau và khát vọng của thời đại.

2.1. Quan niệm về trung nghĩa và con người trung nghĩa

Trong Nho giáo, trung nghĩa được coi là một trong những đức tính cốt lõi của con người. Quan niệm này không chỉ dừng lại ở việc trung thành với vua mà còn mở rộng ra tình yêu quê hương, lòng yêu nước và trách nhiệm với cộng đồng. Con người trung nghĩa trong văn học nhà Nho Nam Bộ thường được khắc họa với những phẩm chất cao đẹp, thể hiện sự hy sinh vì lợi ích chung. Họ là những người dám đứng lên chống lại bất công, thể hiện tinh thần yêu nước và lòng tự hào dân tộc. Những nhân vật này không chỉ là hình mẫu lý tưởng mà còn là biểu tượng cho sức sống và khát vọng của con người Việt Nam trong bối cảnh lịch sử đầy biến động.

III. Phương thức thể hiện con người trung nghĩa trong văn học nhà Nho Nam Bộ nửa sau thế kỷ XIX

Chương này sẽ phân tích các phương thức thể hiện con người trung nghĩa trong văn học nhà Nho Nam Bộ. Các tác giả đã sử dụng nhiều thể loại văn học khác nhau để truyền tải hình tượng này, từ thơ ca đến văn xuôi, từ thể loại chính luận đến thể loại tự sự. Sự đa dạng trong thể loại không chỉ làm phong phú thêm nội dung mà còn giúp hình tượng con người trung nghĩa trở nên sống động và gần gũi hơn với độc giả. Các tác phẩm thường sử dụng ngôn ngữ giàu hình ảnh, biểu cảm để khắc họa tâm tư, tình cảm của nhân vật, từ đó tạo nên sức hấp dẫn và giá trị nghệ thuật cao.

3.1. Sự lựa chọn thể loại

Các tác giả nhà Nho Nam Bộ đã khéo léo lựa chọn thể loại phù hợp để thể hiện con người trung nghĩa. Thể loại thơ ca thường được sử dụng để bộc lộ tâm tư, tình cảm sâu sắc của nhân vật, trong khi thể loại văn xuôi lại giúp xây dựng bối cảnh và phát triển cốt truyện một cách chi tiết. Sự kết hợp giữa các thể loại này không chỉ làm nổi bật hình tượng con người trung nghĩa mà còn tạo ra những tác phẩm có giá trị nghệ thuật cao, phản ánh sâu sắc tâm tư và khát vọng của con người trong thời kỳ lịch sử đầy biến động.

IV. Đánh giá và ứng dụng thực tiễn của luận án

Luận án không chỉ có giá trị trong việc nghiên cứu con người trung nghĩa trong văn học nhà Nho Nam Bộ mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong giáo dục và văn hóa. Việc tìm hiểu về hình tượng này giúp nâng cao nhận thức về giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời khơi dậy lòng tự hào dân tộc trong bối cảnh hiện đại. Những giá trị nhân văn mà con người trung nghĩa mang lại có thể được áp dụng trong việc giáo dục thế hệ trẻ, giúp họ hiểu rõ hơn về lịch sử và văn hóa dân tộc.

4.1. Giá trị giáo dục

Nghiên cứu về con người trung nghĩa trong văn học nhà Nho Nam Bộ có thể được ứng dụng trong giáo dục, đặc biệt là trong việc giảng dạy văn học. Những hình tượng này không chỉ giúp học sinh hiểu rõ hơn về lịch sử văn hóa mà còn khơi dậy lòng yêu nước và trách nhiệm với cộng đồng. Việc đưa những giá trị này vào chương trình học sẽ góp phần xây dựng nhân cách và phẩm chất cho thế hệ trẻ, giúp họ trở thành những công dân có trách nhiệm và yêu nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề: “Lắm khi chữ hiếu đặt trước cả chữ trung, đạo hiếu được xem là nền của đạo trung”, “trung hiếu là hai đức tính cơ bản của con người mà luân lý Nho giáo đòi hỏi một cách nghiêm khắc. Đánh giá con người, nhận xét hành vi, tất thảy đều lấy trung hiếu làm tiêu chuẩn” [35, tr. Tác giả nghiên cứu Nho giáo trên phương diện tư tưởng chứ chưa nhấn mạnh vai trò Nho giáo tới đời sống văn học. Trong những năm sau đó, giới nghiên cứu quan tâm nhiều, nghiên cứu hệ thống hơn về loại hình nhà nho, tiêu biểu như Nguyễn Khắc Viện, Trần Đình Hượu, Quang Đạm.

Nguyễn Khắc Viện với công trình Bàn về Đạo Nho đã phân tích những giá trị tích cực cũng như những hạn chế lịch sử của Đạo Nho, mối quan hệ của Đạo Nho với truyền thống văn hóa Việt Nam, trong đó có đề cập yếu tố “nghĩa”. Tác giả cũng đề cập mẫu hình con người, sự kết hợp Đông - Tây của con người Việt Nam trên con đường hội nhập với thế giới, làm rõ một “đạo lý” đẹp đẽ và chung thủy của người sĩ phu trung thực, hết lòng vì nước, vì dân. Đặc biệt Trần Đình Hượu với các bài viết “Mấy ý kiến bàn về vấn đề nghiên cứu Nho giáo”, “Nho giáo và văn học nghệ thuật” (đã được tập hợp trong sách Nho giáo và văn học Việt Nam trung cận đại), quan tâm đến mối quan hệ giữa văn học và Nho giáo với nhiều nhận định sâu sắc: “Nho giáo chi phối văn học nghệ thuật… hình thành trong lịch sử cả vùng một loại hình văn sĩ, nghệ sĩ, một loại hình văn học nghệ thuật, viết cùng những thể loại, theo cùng một quan niệm văn học” [100, tr. Bàn về ảnh hưởng của Nho giáo đối với văn học nghệ thuật, Trần Đình Hượu xác định thêm: “Nho giáo gây ra tác dụng kìm hãm nặng nề đối với văn học nghệ thuật… Ngự trị lâu dài như thế văn học nghệ thuật của Nho giáo tác động rất mạnh đến truyền thống của các dân tộc” [100, tr.

Từ sau ngày thống nhất đất nước, việc nghiên cứu văn học sử có những thay đổi lớn, đem lại cái nhìn mới và góp thêm tiếng nói phong phú và đa dạng về văn học nửa sau thế kỷ XIX. Gần đây, Phương Lựu với tham luận “Khái quát về quan niệm văn học Nho giáo ở Việt Nam” tại Hội thảo quốc tế do Viện Hán Nôm Việt Nam và Viện Harward-Yenching Hoa Kỳ tổ chức (2004) tại Hà Nội nhận diện “ảnh hưởng của Nho 8 giáo đối với văn học Việt Nam trung cận đại” theo hướng miêu tả cụ thể - điều mà học thuật đang quan tâm. Thực ra, việc nghiên cứu về Nho giáo suốt một thời kỳ dài ở nước ta bị “trì trệ” khá lâu sau những công trình có tính chất mô tả tổng quan của Trần Trọng Kim (viết năm 1928 và in 2-3 lần năm 1932). Mặc dù, sách của Trần Trọng Kim chỉ có tính mô tả nhưng nó lại mang tính nhập môn rất cần thiết,… Sau đó có một số bài viết, một số người phê bình theo nghĩa là đối thoại, bàn luận thêm.

Trong đó Đào Duy Anh với cuốn Khổng giáo phê bình tiểu luận được coi là “công trình đầu tiên và có lẽ là duy nhất trước Cách mạng tháng Tám đã thử vận dụng thế giới quan Mác-xít để khảo sát và đánh giá Nho giáo” (Dẫn theo nhận xét của Trần Ngọc Vương, https://baomoi.com/pgs- ts-tran-ngoc-vuong-thuong-phai-chinh/c/7583940. Về văn học nửa sau thế kỷ XIX có thể kể tên một số công trình tiêu biểu như Lịch sử văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX của Nguyễn Lộc [116]; Lịch sử văn học Việt Nam nửa sau thế kỷ XIX của tập thể tác giả Đại học Sư phạm I (Lê Trí Viễn, Phan Côn, Nguyễn Đình Chú, Huỳnh Lý, Lê Hoài Nam [203]; “Lời giới thiệu” của Trần Văn Giàu trong Hợp tuyển thơ văn yêu nước nửa sau thế kỷ XIX [55]. Trần Văn Giàu đề cập tư tưởng chủ đạo trong sáng tác của các nhà nho yêu nước giai đoạn này, là: “việc nghĩa phải làm, không kể đến thành bại”, “tư tưởng trung quân: hình ảnh vua càng mờ xuống, vị trí dân càng lên cao” [55, tr. Cũng Trần Văn Giàu, trong công trình Tư tưởng yêu nước trong dòng chủ lưu của văn học Việt Nam [39] với bài viết “Nguyễn Đình Chiểu: đạo làm người”, tác giả nêu khái niệm về “Nghĩa”: “là lẽ phải; Gặp việc nghĩa phải làm, không làm không dũng, mà làm người thì phải dũng, không dũng không ra người; Làm việc nghĩa không suy tính lợi hại, làm việc nghĩa mà dù có thiệt cho riêng mình, có chết đi nữa cũng cứ phải làm; Làm việc nghĩa không cần báo đáp” [39, tr.

Ông có những đánh giá khái quát vấn đề trung nghĩa giai đoạn nửa sau thế kỷ XIX, tuy nhiên đấy chưa phải là công trình nghiên cứu tư tưởng trung nghĩa, con người trung nghĩa trong văn học. Công trình Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII - hết thế kỷ XIX của Nguyễn Lộc [117], viết về hai giai đoạn hết sức quan trọng trong văn học Việt Nam trung đại: một giai đoạn đỉnh cao, một giai đoạn là bước chuyển mình của văn học dân tộc từ trung đại sang cận, hiện đại. Quyển sách trình bày quá trình phát triển văn học Việt Nam qua hai giai đoạn nửa cuối thế kỷ XVIII - nửa đầu thế kỷ XIX, và giai đoạn nửa sau thế kỷ XIX. Theo tác giả, văn học Việt Nam giai đoạn nửa cuối thế kỷ XIX thể hiện bằng thơ văn yêu nước chống thực dân Pháp xâm lược và bọn tay sai bán nước; văn học mang tính tố cáo hiện thực sâu sắc; văn học có những đổi mới khác hẳn so với giai đoạn trước (nửa cuối thế kỷ XVIII - nửa đầu thế kỷ XIX).

Nguyễn Lộc cũng phân chia các khuynh hướng văn học và dành 6 chương giới thiệu, khái quát 6 9 tác giả là nhà nho: Nguyễn Đình Chiểu, Nguyễn Thông, Nguyễn Xuân Ôn, Nguyễn Quang Bích, Nguyễn Khuyến, Trần Tế Xương. Công trình Văn học Việt Nam giai đoạn giao thời 1900 - 1930 của Trần Đình Hượu và Lê Chí Dũng [98] xem giai đoạn văn học 1900 - 1930 như một sự chuyển hóa, chuẩn bị cho sự ra đời văn học Việt Nam hiện đại. Theo các tác giả, tính chất giao thời biểu hiện ở sự tồn tại song song hai nền văn học cũ và mới với hai lực lượng sáng tác; hai công chúng với hai quan niệm văn học, hai ngôn ngữ văn học ở hai địa bàn khác nhau. Trần Đình Hượu với công trình Nho giáo và văn học Việt Nam trung cận đại [100] cho rằng để hiểu hơn nhà nho Việt Nam cần phải đánh giá sự tiếp xúc của họ với Nho giáo và văn học Trung Quốc, đồng thời phải lưu ý đến tình hình phát triển không đồng đều của các vùng đất nước.

Về nhà Nho theo Trần Đình Hượu, không nên hiểu là những người học chữ Hán, đọc sách thánh hiền, giữ đạo tam cương ngũ thường… mà cần nhìn họ như một tầng lớp xã hội, một đội ngũ có nhiều loại hình. Với công trình này, ông chia nhà nho ra làm ba loại: nhà nho hành đạo, nhà nho ẩn dật và nhà nho tài tử. Trần Đình Hượu khảo sát một số hiện tượng văn học - những trường hợp nhà nho tiêu biểu như Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Đình Chiểu, Nguyễn Khuyến, Nguyễn Thông, Phan Bội Châu, Tản Đà,…; ảnh hưởng của Nho giáo trong văn học Việt Nam trung đại thế kỷ XV - XIX. Cuốn sách đề cập nhiều hiện tượng văn học trung cận đại Việt Nam, đặc biệt ảnh hưởng Nho giáo và nhà nho đối với văn học và ảnh hưởng đó được nhìn tập trung vào quan niệm văn học.

Cũng Trần Đình Hượu, trong bài “Về ảnh hưởng nhiều mặt của Nho giáo trong văn học Việt Nam trung cận đại”, tác giả dành nhiều tâm huyết cho việc “khảo sát văn học do nhà nho viết, viết theo quan niệm Nho giáo…” [100, tr. Theo ông: “Nho giáo ảnh hưởng tới văn học với tư cách là một học thuyết tức là một hệ thống các quan điểm về thế giới, về xã hội, về con người, về lý tưởng… cho nên cũng có một cách quan niệm văn học riêng… Theo quan niệm văn học của Nho giáo, văn học có một nguồn gốc linh thiêng, một chức năng xã hội cao cả. Nho giáo hy vọng dùng văn chương để giáo hóa, động viên, tổ chức, hoàn thiện con người, hoàn thiện xã hội”; “Nho giáo ảnh hưởng trực tiếp đến văn học qua thế giới quan của người viết” [100, tr.49, 50], “Nho giáo hướng văn học vào truyền đạt đạo lý chứ không phải tả và kể, phản ánh cái thực”; “Nho giáo, các nhà nho làm chủ văn học ta từ thế kỷ XV đến vài thập kỷ đầu thế kỷ XX…; “Chứng tích ảnh hưởng Nho giáo trong văn học không chỉ ở mô típ nội dung, hình ảnh, từ ngữ mà sâu xa hơn là ở quan niệm văn học, ở quan niệm cái đẹp” [100, tr. Trên nhiều phương diện, tác giả đề cập những thành tựu nghiên cứu về xã hội, con người, lý tưởng,… quan trọng là dùng văn chương để góp phần hoàn thiện con người.

Khi nghiên cứu, luận giải về Nho giáo, văn 10 chương nhà nho nói chung, tác giả đã suy ngẫm và tổng kết, khái quát lên từ vốn sống, từ sự quan sát thực tế đã có những hướng nghiên cứu một cách có hệ thống toàn bộ cấu trúc của Nho giáo và sự chi phối của nó từ trong lịch sử cho đến thời hiện đại. Trần Ngọc Vương trong các công trình Loại hình học tác giả văn học - Nhà nho tài tử và văn học Việt Nam [212]; Văn học Việt Nam dòng riêng giữa nguồn chung [214] cho rằng “từ thế kỷ XV đến thế kỷ XIX… nội hàm khái niệm văn học dân tộc gần như trùng khớp với nội hàm khái niệm văn học nhà nho ở Việt Nam” [214, tr. Công trình Văn học Việt Nam thế kỷ X - XIX những vấn đề lý luận và lịch sử [215] được biên soạn bởi Trần Ngọc Vương (chủ biên), Trần Nho Thìn, Nguyễn Văn Thịnh, Trần Nghĩa, Đoàn Lê Giang, Kiều Thu Hoạch, Cao Tự Thanh,. Các tác giả bàn về văn học nhà nho, tìm hiểu nghiên cứu về Nho giáo, tiêu biểu là hai loại hình nhà nho ẩn dật và hành đạo, nêu sơ lược về nguồn gốc, lịch sử hình thành cũng như quan niệm, tư tưởng và cách nghĩ của hai loại hình nhà nho chính thống.