Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Chương 2. Những vấn đề lý luận và lịch sử hình thành, phát triển các quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về chủ thể của tội phạm Chương 3. Quy định của Bộ luật hình sự Việt Nam hiện hành về chủ thể của tội phạm và thực tiễn áp dụng Chương 4.
Yêu cầu và các giải pháp bảo đảm áp dụng đúng quy định của Bộ luật hình sự về chủ thể của tội phạm 6 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu về chủ thể của tội phạm Bởi tầm quan trọng của mình, vấn đề chủ thể của tội phạm đã và đang thu hút được sự quan tâm nghiên cứu của các nhà luật học trong và ngoài nước. Chính vì vậy, cho đến nay đã có khá nhiều công trình nghiên cứu hoặc có đề cập nghiên cứu vấn đề chủ thể của tội phạm trong và ngoài nước được công bố ở các cấp độ khác nhau. Việc tổng quan tình hình nghiên cứu chẳng những cho phép nhận diện thực trạng nghiên cứu trong và ngoài nước vấn đề chủ thể của tội phạm mà còn tránh được sự trùng lặp trong nghiên cứu đề tài, nhất là rút ra được những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu hay nghiên cứu mới trong luận án này.
Thường thì, các công trình nghiên cứu ở cấp độ luận án tiến sĩ luật học tổng quan theo các công trình nghiên cứu đã công bố ở nước ngoài và các công trình nghiên cứu đã công bố ở trong nước có liên qua đến đề tài, song trong luận án này, nghiên cứu sinh gộp các công trình nghiên cứu đã công bố ở trong nước và ở nước ngoài để tổng quan theo các nhóm vấn đề lớn thuộc nội dung nghiên cứu của đề tài, cụ thể: 1. Các công trình nghiên cứu liên quan đến những vấn đề lý luận của chủ thể của tội phạm Một trong những vấn đề lý luận về chủ thể của tội phạm là khái niệm, dấu hiệu, ý nghĩa của chủ thể của tội phạm. Trong thời gian qua, những vấn đề này được đề cập nghiên cứu trong các công trình nghiên cứu ở những cấp độ, mức độ khác nhau. Trước hết, phải kể đến một số công trình nghiên cứu phân tích, luận giải những vấn đề lý luận về hành vi vi phạm pháp luật, về các dấu hiệu của chủ thể của quan hệ pháp luật, về quyền con người, về chính sách hình sự liên quan đến vấn đề chủ thể của tội phạm, cụ thể như: Lê Đình Thể (2006), Áp dụng Chính sách hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội, Nxb.
Tư pháp, Hà Nội; Phạm Văn Lợi (Chủ biên) (2007), Chính sách hình sự trong thời kỳ đổi mới ở Việt Nam, Nxb. Tư pháp, Hà Nội; Võ Khánh Vinh (Chủ biên) (2011), Quyền con người, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội; Võ Khánh Vinh (2012), Xã hội học pháp luật những vấn đề cơ bản, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội; Nguyễn Minh Đoan (2014), Giáo trình Lý luận về Nhà nước và Pháp luật, Nxb.
Chính trị Quốc gia - Sự thật, Hà Nội; Nhóm tác giả Nguyễn Đăng Dung - Vũ Công Giao - Lã Khánh Tùng (Đồng chủ biên) (2015), Giáo trình lý luận Nhà nước và Pháp luật về quyền con người, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội; Trịnh Quốc Toản (2015), Nghiên cứu hình phạt trong luật hình sự Việt Nam dưới góc độ bảo vệ quyền con người (Sách chuyên khảo), Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội… Để xác định những vấn đề lên quan đến chủ thể của tội phạm việc nghiên cứu các vấn đề liên quan đến sự phát triển của con người, các yếu tố tác động, ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển nhân cách con người qua 7 đó, tìm hiểu nguyên nhân của việc hình thành, phát sinh những hành vi “lệch chuẩn” ở một số người và lý giải được tầm quan trọng của pháp luật hình sự trong việc quy định về chủ thể của tội phạm trong pháp luật hình sự chính là một trong những nghiên cứu không thể thiếu trong đó phải kể đến các nghiên cứu như: Lê Văn Cương (Chủ biên) (1999), Tâm lý tội phạm và vấn đề chống tội phạm (Lứa tuổi vị thành niên), Nxb. Côn an nhân dân, Hà Nội; Nguyễn Văn Đồng (2012), Tâm lý học phát triển, Nxb.
Chính trị quốc gia, Hà Nội. Trong các sách, giáo trình được sử dụng làm tài liệu giảng dạy môn luật hình sự tại các trường đại học, trung cấp chuyên ngành luật luôn có một phần trình bày những vấn đề cơ bản về chủ thể của tội phạm với vai trò là một yếu tố cấu thành tội phạm bắt buộc. Cụ thể như: Lê Cảm (Chủ biên) (2007), “Chương X – Chủ thể của tội phạm: trong quyển Giáo trình Luật hình sự (phần chung)”, Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội; Hoàng Văn Hùng (Chủ biên) (2008), “Chương VII – Chủ thể của tội phạm: trong quyển Giáo trình Luật hình sự Việt Nam”, Nxb.
Công an nhân dân, Hà Nội; Phạm Văn Beo (2012), “Chương VIII, Chủ thể của tội phạm - trong quyển Luật hình sự Việt Nam (phần chung)”, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội; Võ Khánh Vinh (Chủ biên) (2014), “Chương IX – Chủ thể của tội phạm: trong quyển Luật hình sự Việt Nam phần chung”, Nxb. Khoa học Xã hội; Nguyễn Ngọc Hòa (Chủ biên) (2016), “Chương VII – Chủ thể của tội phạm: trong quyển Giáo trình Luật hình sự phần chung”, Nxb. Công an nhân dân, Hà Nội; Sách chuyên khảo sau đại học của GS.
Lê Cảm (2005), “Những vấn đề cơ bản trong khoa học luật hình sự - Phần chung”, Nxb. Đại học Quốc gia, Hà Nội. Ở cấp độ luận văn có luận văn thạc sĩ của: Lê Đăng Doanh (1999), Chủ thể của tội phạm theo luật hình sự Việt Nam, Luận văn thạc sĩ luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội, Hà Nội; Nguyễn Phú Biền (2015), Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về chủ thể chịu trách nhiệm hình sự theo luật hình sự Việt Nam, Luận văn thạc sĩ luật học, Khoa Luật - Đại học Quốc gia, Hà Nội. Trong các công trình nghiên cứu này, các tác giả luôn dành một phần trong nghiên cứu để xem xét, luận giải những vấn đề liên quan đến chủ thể của tội phạm dưới góc độ chủ thể trong cấu thành tội phạm, trong đó các tác giả tập trung phân tích những nội dung cơ bản như khái niệm, dấu hiệu, nội dung… của chủ thể của tội phạm.
Theo đó, các tác giả định nghĩa khái niệm và phân tích các dấu hiệu cần và đủ để một người có thể trở thành chủ thể của tội phạm như là độ tuổi, khả năng nhận thức, khả năng điều khiển hành vi (năng lực trách nhiệm hình sự). Đồng thời, các tác giả cũng luận giải các vấn đề khác liên quan đến chủ thể của tội phạm như là vấn đề chủ thể đặc biệt của tội phạm, nhân thân của người phạm tội…Khái niệm và dấu hiệu là những vấn đề đầu tiên được nghiên cứu khi đề cập đến vấn đề chủ thể của tội phạm. Về khái niệm chủ thể của tội phạm, pháp luật hình sự nước ta hiện nay chưa đưa ra một khái niệm trực tiếp, tuy nhiên, vấn đề này được thể hiện một cách gián tiếp thông qua các điều luật với cách thể hiện như là “người phạm tội”. Các công trình nghiên cứu hiện nay cho thấy, các tác giả đều đưa ra định nghĩa về chủ thể của tội phạm trên cơ sở ý tứ chính trong 8 Bộ luật hình sự (BLHS).
Tuy nhiên, vẫn có những điểm chưa thống nhất trong các định nghĩa về chủ thể của tội phạm. Về dấu hiệu chủ thể của tội phạm, mặc dù các tác giả có đưa ra các nhận định về dấu hiệu của chủ thể của tội phạm trong các nghiên cứu có thể khác nhau nhưng trong chừng mực nhất định đều có những điểm chung giống nhau, đều có tính hợp lý và có giá trị lý luận riêng. Các kết quả nghiên cứu đều thừa nhận các dấu hiệu bắt buộc phải có của chủ thể của tội phạm và các dấu hiệu đó thuộc về cá nhân người thực hiện hành vi phạm tội bao gồm dấu hiệu độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự (TNHS) và NLTNHS. Ngoài ra, còn có các dấu hiệu khác như là chủ thể đặc biệt, nhân thân người phạm tội…Nhân thân người phạm tội là một trong các yếu tố thuộc nội dung của chủ thể của tội phạm.
Nhân thân người phạm tội là một trong những căn cứ của việc quy định trách nhiệm hình sự và quy định hình phạt. Trong thực tiễn xét xử, để bảo đảm cho việc truy cứu trách nhiệm hình sự đúng người, đúng tội thì việc xem xét yếu tố nhân thân của người phạm tội cũng phải được áp dụng một cách chính xác. Do đó, hiện nay cũng có một số công trình nghiên cứu về vấn đề này. Cụ thể: Luận văn thạc sĩ luật học “Nhân thân người phạm tội với việc quyết định hình phạt từ thực tiễn thành phố Hà Nội” của tác giả Nguyễn Bích Huyền, Khoa Luật - Đại học Quốc gia, 2015.
Tác giả đã định nghĩa nhân thân người phạm tội trên cơ sở phân tích, tổng hợp các quan điểm khác nhau về nhân thân người phạm tội. Qua đó, luận giải các đặc điểm về nhân thân người phạm tội. Đặc biệt, tác giả chỉ ra mối quan hệ giữa nhân thân người phạm tội với hoạt động quyết định hình phạt trong các trường hợp cụ thể. Trên cơ sở phân tích thực tiễn áp dụng quy định về nhân thân người phạm tội trên địa bàn thành phố Hà Nội, tác giả tìm ra những vi phạm, sai lầm trong việc áp dụng pháp luật, qua đó, đề xuất hệ thống các giải pháp nhằm áp dụng đúng nhân thân người phạm tội trong việc quyết định hình phạt.
Trong Luận án tiến sĩ luật học về “Nhân thân người phạm tội trong luật hình sự Việt Nam” của tác giả Nguyễn Thị Thanh Thủy, Viện Nhà nước và Pháp luật - Viện Khoa học Xã hội Việt Nam, 2005. Tác giả đã giải quyết được những vấn đề lý luận chung về nhân thân của người phạm tội như khái niệm, đặc điểm, cách phân loại nhân thân của người phạm tội; Phân tích nhân thân người phạm tội trong việc quy định trách nhiệm hình sự, nhân thân người phạm tội trong việc quy định hình phạt. Qua đó, tác giả cũng nghiên cứu một cách toàn diện, đầy đủ nhân thân người phạm tội trong thực tiễn truy cứu trách nhiệm hình sự, quyết định hình phạt. Đây là một trong những nghiên cứu mang tính chất chuyên sâu về vấn đề nhân thân của người phạm tội.