Luận án tiến sĩ nghiên cứu chế định thủ tướng chính phủ ở Việt Nam

Luận án tiến sĩ phân tích chế định Thủ tướng Chính phủ tại Việt Nam, làm rõ vai trò, quyền hạn và cơ chế hoạt động trong hệ thống chính trị.

• Tác giả: Trần Thị Thu Hà
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Đức Chính
• Trường học: Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Hiến pháp và Luật Hành chính
• Đề tài: Chế định Thủ tướng Chính phủ ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan về chế định thủ tướng chính phủ

Chế định thủ tướng chính phủ là một trong những chế định quan trọng trong hệ thống chính trị và quản lý nhà nước tại Việt Nam. Luận án tiến sĩ này tập trung phân tích các khía cạnh lý luận và thực tiễn của chế định này, từ vai trò, chức năng đến quyền hạn và trách nhiệm của Thủ tướng Chính phủ. Luận án tiến sĩ này cũng đánh giá sự phát triển của chế định qua các giai đoạn lịch sử, đặc biệt là từ Hiến pháp 1992 đến Hiến pháp 2013, và các văn bản pháp luật liên quan như Luật Tổ chức Chính phủ 2015.

1.1. Khái niệm và vai trò của Thủ tướng Chính phủ

Thủ tướng Chính phủ được định nghĩa là người đứng đầu Chính phủ, có vai trò lãnh đạo và điều hành hoạt động của hệ thống hành chính nhà nước. Vai trò của Thủ tướng không chỉ giới hạn trong việc điều hành nội bộ Chính phủ mà còn liên quan đến việc thực thi quyền hành pháp và phối hợp với các cơ quan khác trong bộ máy nhà nước. Luận án tiến sĩ này nhấn mạnh sự cần thiết của việc làm rõ khái niệm và vai trò của Thủ tướng trong bối cảnh chính trị học và luật học hiện đại.

1.2. Lịch sử phát triển chế định Thủ tướng Chính phủ

Chế định Thủ tướng Chính phủ tại Việt Nam đã trải qua nhiều thay đổi từ Hiến pháp 1946 đến Hiến pháp 2013. Mỗi giai đoạn lịch sử đều có những điều chỉnh phù hợp với bối cảnh chính trị và kinh tế của đất nước. Luận án tiến sĩ này phân tích sự tiến hóa của chế định qua các bản Hiến pháp, từ việc xác định vị trí pháp lý đến việc mở rộng quyền hạn và trách nhiệm của Thủ tướng. Đặc biệt, Hiến pháp 2013 đã đánh dấu một bước tiến quan trọng trong việc phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực nhà nước.

II. Vị trí pháp lý và quyền hạn của Thủ tướng Chính phủ

Vị trí pháp lý của Thủ tướng Chính phủ được xác định rõ ràng trong Hiến pháp 2013 và các văn bản pháp luật liên quan. Thủ tướng không chỉ là người đứng đầu Chính phủ mà còn có vai trò quan trọng trong việc thực thi quyền hành pháp và điều hành hệ thống hành chính nhà nước. Luận án tiến sĩ này phân tích các quy định pháp luật hiện hành về quyền hạn và nhiệm vụ của Thủ tướng, đồng thời đánh giá thực tiễn thực hiện các quy định này.

2.1. Vị trí pháp lý của Thủ tướng trong Hiến pháp 2013

Theo Hiến pháp 2013, Thủ tướng Chính phủ là người đứng đầu Chính phủ, có vai trò lãnh đạo và điều hành hoạt động của hệ thống hành chính nhà nước. Luận án tiến sĩ này nhấn mạnh sự thay đổi trong việc xác định vị trí pháp lý của Thủ tướng, từ việc chỉ là người đứng đầu Hội đồng Bộ trưởng (theo Hiến pháp 1980) đến việc trở thành người đứng đầu Chính phủ với quyền hạn rộng hơn. Điều này phản ánh sự tiến bộ trong việc phân công và kiểm soát quyền lực nhà nước.

2.2. Quyền hạn và nhiệm vụ của Thủ tướng

Thủ tướng Chính phủ có nhiều quyền hạn quan trọng, bao gồm việc đề xuất các chính sách quốc gia, điều hành hoạt động của Chính phủ, và phối hợp với các cơ quan khác trong bộ máy nhà nước. Luận án tiến sĩ này phân tích các quy định pháp luật hiện hành về quyền hạn và nhiệm vụ của Thủ tướng, đồng thời đánh giá thực tiễn thực hiện các quy định này. Đặc biệt, luận án chỉ ra những bất cập trong việc phân định thẩm quyền giữa tập thể Chính phủ và cá nhân Thủ tướng.

III. Thực trạng và giải pháp hoàn thiện chế định Thủ tướng Chính phủ

Luận án tiến sĩ này đánh giá thực trạng thực hiện chế định Thủ tướng Chính phủ tại Việt Nam, từ việc thực thi quyền hạn đến trách nhiệm của Thủ tướng. Luận án cũng đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện chế định này, bao gồm việc tăng cường vai trò và trách nhiệm cá nhân của Thủ tướng, cải thiện cơ chế kiểm soát quyền lực, và đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với nhà nước.

3.1. Thực trạng thực hiện chế định Thủ tướng Chính phủ

Thực tiễn thực hiện chế định Thủ tướng Chính phủ tại Việt Nam cho thấy nhiều hạn chế, đặc biệt là trong việc phân định thẩm quyền giữa tập thể Chính phủ và cá nhân Thủ tướng. Luận án tiến sĩ này phân tích các vấn đề phát sinh trong quá trình thực thi quyền hạn và trách nhiệm của Thủ tướng, đồng thời chỉ ra những bất cập trong cơ chế kiểm soát quyền lực. Đặc biệt, luận án nhấn mạnh sự cần thiết của việc minh bạch hóa chế độ trách nhiệm của Thủ tướng.

3.2. Giải pháp hoàn thiện chế định Thủ tướng Chính phủ

Để hoàn thiện chế định Thủ tướng Chính phủ, luận án tiến sĩ này đề xuất một số giải pháp cụ thể, bao gồm việc tăng cường vai trò và trách nhiệm cá nhân của Thủ tướng, cải thiện cơ chế kiểm soát quyền lực, và đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với nhà nước. Luận án cũng nhấn mạnh sự cần thiết của việc học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia khác trong việc xây dựng và thực thi chế định Thủ tướng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC LUẬT TP. HỒ CHÍ MINH TRẦN THỊ THU HÀ CHẾ ĐỊNH THỦ TƢỚNG CHÍNH PHỦ Ở VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC TP.HỒ CHÍ MINH - NĂM 2022 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC LUẬT TP. HỒ CHÍ MINH TRẦN THỊ THU HÀ CHẾ ĐỊNH THỦ TƢỚNG CHÍNH PHỦ Ở VIỆT NAM Chuyên ngành : LUẬT HIẾN PHÁP VÀ LUẬT HÀNH CHÍNH.02 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: TS. NGUYỄN ĐỨC CHÍNH TS. NGUYỄN THỊ THƢƠNG HUYỀN TP.HỒ CHÍ MINH - NĂM 2022 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án này là công trình nghiên cứu của tôi, chƣa công bố và chƣa sử dụng trong việc bảo vệ cấp học vị nào trƣớc đó. Việc sử dụng các tài liệu, số liệu liên quan trong luận án đều đƣợc trích dẫn theo đúng quy định. Trần Thị Thu Hà DANH MỤC VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN ĐHQG Đại học Quốc gia HCNN Hành chính nhà nƣớc HĐBT Hội đồng Bộ trƣởng HĐND Hội đồng nhân dân TANDTC Tòa án nhân dân tối cao TTCP Thủ tƣớng Chính phủ UBTVQH Uỷ ban Thƣờng vụ Quốc hội UBND Uỷ ban nhân dân VKSNDTC Viện kiểm sát nhân dân tối cao XHCN Xã hội chủ nghĩa Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi, bổ sung Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi) năm 2001) Luật ban hành văn bản quy phạm pháp Luật BHVBQPPL năm 2015 (sửa đổi) luật năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2020) Luật Cán bộ, công chức năm 2008 (sửa Luật CB, CC năm 2008 (sửa đổi): đổi, bổ sung năm 2019) Luật TCCP Luật Tổ chức Chính phủ Luật Tổ chức Chính phủ năm 2015 (sửa Luật TCCP năm 2015 (sửa đổi) đổi, bổ sung năm 2019) Luật TCTAND Luật Tổ chức Tòa án nhân dân Luật TCVKSND Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân Quy chế làm việc của Chính phủ (ban hành kèm theo Nghị định số Quy chế làm việc của Chính phủ 138/2016/NĐ-CP ngày 01/12/2016 của Chính phủ) MỤC LỤC PHẦN MỞ ĐẦU. 1 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. Tình hình nghiên cứu ở nƣớc ngoài liên quan đến đề tài luận án . Tình hình nghiên cứu trong nƣớc liên quan đến đề tài luận án . Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu . Câu hỏi nghiên cứu và các giả thuyết nghiên cứu. Câu hỏi nghiên cứu . Các giả thuyết nghiên cứu. 31 CHƢƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA CHẾ ĐỊNH THỦ TƢỚNG CHÍNH PHỦ . Quan niệm chung về Thủ tƣớng Chính phủ . Khái niệm Thủ tướng Chính phủ . Vai trò, chức năng của Thủ tướng Chính phủ . Khái niệm, đặc điểm của chế định Thủ tƣớng Chính phủ . Cơ sở lý thuyết của việc hình thành và thực thi chế định Thủ tƣớng Chính phủ . Học thuyết phân quyền . Học thuyết nhà nước pháp quyền. Các học thuyết dân chủ . Học thuyết quản trị nhà nước hiện đại . Học thuyết tập quyền xã hội chủ nghĩa . Nội dung cơ bản của chế định Thủ tƣớng Chính phủ . Cách thức hình thành chức danh Thủ tướng Chính phủ . Vị trí pháp lý của Thủ tướng Chính phủ . Nhiệm vụ, quyền hạn của Thủ tướng Chính phủ . Trách nhiệm của Thủ tướng Chính phủ . Các yếu tố tác động đến việc xây dựng và thực hiện chế định Thủ tƣớng Chính phủ . Đảng phái chính trị . Các yếu tố kinh tế, văn hóa – xã hội . Yếu tố cá nhân của Thủ tướng Chính phủ. 84 KẾT LUẬN CHƢƠNG 2 . 85 CHƢƠNG 3: VỊ TRÍ PHÁP LÝ CỦA THỦ TƢỚNG CHÍNH PHỦ Ở VIỆT NAM . Vị trí pháp lý của Thủ tƣớng Chính phủ qua các Hiến pháp . Vị trí pháp lý của Thủ tƣớng Chính phủ theo pháp luật hiện hành . Thủ tướng Chính phủ trong Chính phủ . Thủ tướng Chính phủ trong bộ máy nhà nước . Thực tiễn thực thi quy định pháp luật về vị trí pháp lý của Thủ tƣớng Chính phủ ở Việt Nam hiện nay . Thủ tướng Chính phủ trong Chính phủ . Thủ tướng Chính phủ với Quốc hội . Thủ tướng Chính phủ với Chủ tịch nước . Thủ tướng Chính phủ với TANDTC, VKSNDTC . Thủ tướng Chính phủ với chính quyền địa phương . Nguyên nhân hạn chế, bất cập . 124 KẾT LUẬN CHƢƠNG 3 .125 CHƢƠNG 4: NHIỆM VỤ, QUYỀN HẠN VÀ TRÁCH NHIỆM CỦA THỦ TƢỚNG CHÍNH PHỦ VIỆT NAM . Nhiệm vụ, quyền hạn của Thủ tƣớng Chính phủ Việt Nam . Nhiệm vụ, quyền hạn của Thủ tướng Chính phủ qua các Hiến pháp . Nhiệm vụ, quyền hạn của Thủ tướng Chính phủ theo pháp luật hiện hành . Thực trạng thực hiện pháp luật về nhiệm vụ, quyền hạn của TTCP ở Việt Nam hiện nay. Trách nhiệm của Thủ tƣớng Chính phủ Việt Nam . Trách nhiệm của Thủ tướng Chính phủ qua các Hiến pháp . Trách nhiệm của Thủ tướng Chính phủ theo pháp luật hiện hành . Thực trạng thực hiện pháp luật về trách nhiệm của Thủ tướng Chính phủ ở Việt Nam hiện nay . Nguyên nhân hạn chế, bất cập . 158 KẾT LUẬN CHƢƠNG 4 .163 CHƢƠNG 5: QUAN ĐIỂM, PHƢƠNG HƢỚNG VÀ NHỮNG GIẢI PHÁP CƠ BẢN NHẰM HOÀN THIỆN CHẾ ĐỊNH THỦ TƢỚNG CHÍNH PHỦ .165 Ở VIỆT NAM HIỆN NAY . Các quan điểm cơ bản về việc hoàn thiện chế định Thủ tƣớng Chính phủ ở Việt Nam hiện nay. Phƣơng hƣớng hoàn thiện chế định Thủ tƣớng Chính phủ ở Việt Nam hiện nay . Những giải pháp cơ bản nhằm hoàn thiện chế định Thủ tƣớng Chính phủ ở Việt Nam hiện nay . Xác lập chế độ Thủ tướng trong nội bộ Chính phủ . Phát huy vai trò và trách nhiệm của các Bộ trưởng . Tăng cường sự chủ động, sáng tạo, tự chịu trách nhiệm của chính quyền địa phương . Minh bạch hóa chế độ trách nhiệm của Thủ tướng Chính phủ . Hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực đối với Thủ tướng Chính phủ . Đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với nhà nước .188 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Sự cần thiết của việc nghiên cứu đề tài Với hầu hết các nhà nƣớc thời hiện đại, TTCP đƣợc biết đến nhƣ một trong những nhân vật chính trị nổi bật hàng đầu. TTCP là một cá nhân trong một thiết chế mang tính tập thể song cá nhân đó lại nắm quyền hành pháp, lãnh đạo, điều hành, dẫn dắt Chính phủ và chịu trách nhiệm về đƣờng hƣớng phát triển của cơ quan này. TTCP là một chức danh trong bộ máy HCNN ở trung ƣơng song chức danh đó lại chứa đựng sức mạnh và tầm ảnh hƣởng vƣơn tới mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Những câu hỏi về TTCP, vì thế, luôn là những vấn đề chính trị - pháp lý quan trọng thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu thuộc nhiều chuyên ngành khác nhau nhƣ: Chính trị học, Chính trị học so sánh, Luật học… Tiếp cận TTCP từ góc độ chuyên ngành Luật Hiến pháp – Luật Hành chính, làm sáng tỏ những vấn đề cơ bản về TTCP ở Việt Nam hiện nay với tƣ cách một chế định pháp luật là việc làm cần thiết và cấp bách, xuất phát từ những lý do sau: Thứ nhất, về phương diện lý luận – khoa học Quyền lực nhà nƣớc vốn là thống nhất và không phân chia, với nguyên lý đó, thành quả lớn nhất mà Cách mạng tƣ sản để lại cho nhân loại chính là một công thức phối hợp triển khai quyền lực nhà nƣớc một cách hiệu quả nhất. Theo đó, sự ra đời của nguyên tắc tam quyền phân lập là cột mốc đánh dấu sự ra đời quyền hành pháp và bộ máy hành pháp. Ở nhiều nƣớc, TTCP là ngƣời đứng đầu Chính phủ, là chủ thể nắm giữ quyền hành pháp, lãnh đạo Chính phủ thực thi quyền hành pháp. TTCP đảm nhận vai trò, sứ mệnh đặc biệt quan trọng trong điều kiện chịu sự kiểm soát chặt chẽ của các chủ thể nắm giữ các nhánh quyền còn lại và trong sự giám sát thƣờng xuyên của nhân dân. Xã hội càng phát triển, hành pháp càng chứng tỏ các ƣu thế của mình và vì vậy vai trò của TTCP càng đƣợc đề cao. Bởi hành pháp vốn cần đến sự quyết đoán, dám chịu trách nhiệm và điều đó hoàn toàn phù hợp với sự điều hành của cá nhân. Ở Việt Nam, theo Hiến pháp hiện hành, bộ máy nhà nƣớc đƣợc tổ chức và hoạt động dựa trên nguyên tắc quyền lực nhà nƣớc là thống nhất nhƣng có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan nhà nƣớc trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tƣ pháp. Với nguyên tắc này, yếu tố “phân quyền” hợp lý đƣợc tiếp thu và ghi nhận. Do vậy, TTCP không còn đơn thuần là “Chủ tịch HĐBT” hay “Bộ trƣởng thứ nhất trong số các Bộ trƣởng” nhƣ quy định của Hiến pháp 1980. Vai trò của TTCP trên cƣơng vị ngƣời đứng đầu Chính phủ, đứng đầu hệ thống HCNN ngày càng đƣợc khẳng định. Tuy nhiên, so với lý luận phân quyền và kiểm soát quyền lực nhà nƣớc thì nguyên tắc “phân công, phối hợp, có sự kiểm soát giữa các cơ quan nhà nƣớc trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tƣ pháp” là nguyên tắc lai tạo và khá đặc thù của Việt Nam. Với nguyên tắc này, vị trí, chức năng của Chính phủ và vấn đề kiểm soát quyền hành pháp đặt ra nhiều vấn đề cần giải đáp. Một mặt Chính phủ dƣờng nhƣ độc lập hơn, phát huy tốt hơn vai trò ngƣời đứng đầu hệ thống hành chính, mặt khác lại đƣợc tổ chức và hoạt động dƣới sự giám sát một chiều của cơ quan lập pháp và sự lãnh 2 đạo toàn diện của Đảng cộng sản Việt Nam. Từ nguyên tắc tổ chức quyền lực nhà nƣớc khá đặc thù nói trên, dẫn đến những nhận thức chƣa thống nhất trong lý luận về quyền hành pháp, về Chính phủ và ngƣời đứng đầu Chính phủ mà khoa học chính trị - pháp lý cần làm sáng tỏ. Vì thế, yêu cầu đặt ra là phải nghiên cứu về TTCP, làm rõ nền tảng lý luận – pháp lý của chế định TTCP nhằm một mặt nâng cao hiệu quả điều hành của TTCP, mặt khác đặt quá trình thực thi quyền lực của TTCP trong một cơ chế giám sát, kiểm soát minh bạch, thƣờng xuyên và hiệu quả. Ngoài ra, những khoảng trống về mặt lý luận của chế định TTCP ở Việt Nam hiện nay đã và đang đặt ra những câu hỏi lớn không dễ tìm thấy câu trả lời đồng nhất trong thời gian ngắn. Đó là, quyền hành pháp nên thuộc về tập thể Chính phủ hay cá nhân TTCP? Và nếu trao quyền hành pháp cho cá nhân TTCP thì cơ chế kiểm soát đối với việc thực thi quyền hành pháp là gì?