Luận án tiến sĩ thực hiện các cam kết quốc tế của việt nam về bảo vệ môi trường biển do nguồn ô nhiễm từ đất liền

Luận án tiến sĩ môi trường nghiên cứu thực hiện các cam kết quốc tế của việt nam về bảo vệ môi trường biển do nguồn ô nhiễm từ đất liền, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý

• Tác giả: Phạm Thị Gấm
• Người hướng dẫn: Đoàn Năng
• Trường học: Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật quốc tế
• Đề tài: Thực hiện các cam kết quốc tế của Việt Nam về bảo vệ môi trường biển do nguồn ô nhiễm từ đất liền
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Lời cam đoan
• Lời cảm ơn
• Mục lục
• Danh mục các từ viết tắt trong luận án
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do lựa chọn đề tài
• 0.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.2.1. Mục đích nghiên cứu
• 0.2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 0.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
• 0.4.1. Phương pháp luận
• 0.4.2. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Những đóng góp mới của luận án
• 0.6. Ý nghĩa khoa học của luận án
• 0.7. Kết cấu của luận án
• 1. TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• 1.1. Đánh giá những kết quả nghiên cứu đã được công bố liên quan đến luận án
• 1.1.1. Đánh giá những kết quả nghiên cứu về định nghĩa, đặc điểm của cam kết quốc tế về bảo vệ môi trường biển do nguồn ô nhiễm từ đất liền
• 1.1.2. Đánh giá những kết quả nghiên cứu liên quan đến việc thực hiện cam kết quốc tế về bảo vệ môi trường biển do nguồn ô nhiễm từ đất liền
• 1.1.3. Đánh giá những kết quả nghiên cứu liên quan đến nội dung cam kết của các quốc gia trong các cam kết quốc tế về bảo vệ môi trường biển do nguồn ô nhiễm từ đất liền
• 1.1.4. Đánh giá những kết quả nghiên cứu về thực trạng thực hiện các cam kết quốc tế về bảo vệ môi trường biển do nguồn ô nhiễm từ đất liền ở Việt Nam
• 1.2. Định hướng nghiên cứu của luận án
• 1.2.1. Về pháp lý và thực tiễn
• 1.3. Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu
• 1.3.1. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.3.2. Giả thuyết nghiên cứu
• 1.4. Tiểu kết chương 1
• 2. MỘT SỐ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ CAM KẾT QUỐC TẾ VÀ THỰC HIỆN CAM KẾT QUỐC TẾ VỀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG BIỂN DO NGUỒN Ô NHIỄM TỪ ĐẤT LIỀN
• 2.1. Một số lý luận cơ bản về cam kết quốc tế về bảo vệ môi trường biển do nguồn ô nhiễm từ đất liền
• 2.1.1. Bảo vệ môi trường biển
• 2.1.2. Nguồn ô nhiễm từ đất liền
• 2.1.3. Khái niệm cam kết quốc tế về bảo vệ môi trường biển do nguồn ô nhiễm từ đất liền
• 2.1.4. Các loại cam kết quốc tế về bảo vệ môi trường biển do nguồn ô nhiễm từ đất liền
• 2.1.4.1. Điều ước ước quốc tế về bảo vệ môi trường biển do nguồn ô nhiễm từ đất liền
• 2.1.4.2. “Luật mềm quốc tế” về bảo vệ môi trường biển do nguồn ô nhiễm từ đất liền
• 2.1.5. Quá trình hình thành các cam kết quốc tế về bảo vệ môi trường biển do nguồn ô nhiễm từ đất liền
• 2.1.6. Vai trò của cam kết quốc tế về bảo vệ môi trường biển do nguồn ô nhiễm từ đất liền
• 2.2. Lý luận thực hiện cam kết quốc tế về bảo vệ môi trường do nguồn ô nhiễm từ đất liền
• 2.2.1. Quan niệm về việc thực hiện cam kết quốc tế về bảo vệ môi trường biển do nguồn ô nhiễm từ đất liền
• 2.2.2. Các biện pháp đảm bảo thực hiện các cam kết quốc tế về bảo vệ môi trường biển do nguồn ô nhiễm từ đất liền
• 2.3. Tiểu kết chương 2
• 3. NỘI DUNG CÁC CAM KẾT QUỐC TẾ VỀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG BIỂN DO NGUỒN Ô NHIỄM TỪ ĐẤT LIỀN VÀ THỰC TRẠNG THỰC HIỆN Ở VIỆT NAM
• 3.1. Nội dung các cam kết quốc tế về bảo vệ môi trường biển do nguồn ô nhiễm từ đất liền
• 3.1.1. Nội dung cam kết quốc tế chung về bảo vệ môi trường biển do nguồn ô nhiễm từ đất liền
• 3.1.2. Nội dung cam kết quốc tế về bảo vệ môi trường biển do rác thải có nguồn gốc từ đất liền
• 3.1.3. Nội dung cam kết quốc tế về bảo vệ môi trường biển do nước thải có nguồn gốc từ đất liền
• 3.1.4. Nội dung cam kết quốc tế về bảo vệ môi trường biển do chất dinh dưỡng có nguồn gốc từ đất liền
• 3.2. Thực trạng thực hiện các cam kết quốc tế về bảo vệ môi trường biển do nguồn ô nhiễm từ đất liền ở Việt Nam
• 3.2.1. Cam kết quốc tế của Việt Nam về bảo vệ môi trường biển do nguồn ô nhiễm từ đất liền
• 3.2.2. Thực trạng thực hiện cam kết quốc tế chung về bảo vệ môi trường biển do nguồn ô nhiễm từ đất liền ở Việt Nam
• 3.2.2.1. Thực trạng xây dựng kế hoạch và phân công đầu mối quốc gia để tổ chức thực hiện cam kết quốc tế về bảo vệ môi trường do nguồn ô nhiễm từ đất liền ở Việt Nam
• 3.2.2.2. Thực trạng xây dựng và thực hiện các chiến lược, chính sách
• 3.2.2.3. Thực trạng xây dựng và thực hiện các văn bản quy phạm pháp luật
• 3.2.2.4. Thực trạng về xây dựng nguồn lực
• 3.2.2.5. Thực trạng quy định về chế tài và công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm
• 3.2.2.6. Thực trạng hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường biển do nguồn ô nhiễm từ đất liền
• 3.2.3. Thực trạng thực hiện cam kết quốc tế về rác thải biển có nguồn gốc từ đất liền
• 3.2.3.1. Thực trạng xây dựng và thực hiện các quy định pháp luật về quản lý chất thải rắn
• 3.2.3.2. Thực trạng thực hiện các biện pháp khuyến khích, công cụ tài chính để quản lý, hạn chế chất thải rắn
• 3.2.3.3. Thực trạng xây dựng và thực hiện chiến lược và kế hoạch liên quan
• 3.2.3.4. Thực trạng thu gom và xử lý rác thải biển trong môi trường biển
• 3.2.3.5. Thực trạng hợp tác quốc tế
• 3.2.4. Thực trạng thực hiện cam kết quốc tế về nước thải có nguồn gốc từ đất liền
• 3.2.4.1. Thực trạng quy định về phòng ngừa, ngăn chặn và kiểm soát nước thải
• 3.2.4.2. Thực trạng thực hiện một số công cụ, biện pháp trong quản lý nước thải
• 3.2.4.3. Thực trạng về nguồn lực cho quản lý nước thải
• 3.2.4.4. Thực trạng hợp tác quốc tế
• 3.2.5. Thực trạng thực hiện cam kết quốc tế về chất dinh dưỡng có nguồn gốc từ đất liền
• 3.2.5.1. Thực trạng xây dựng và thực hiện các quy phạm pháp luật
• 3.2.5.2. Thực trạng thực hiện một số công cụ khác liên quan
• 3.2.5.3. Thực trạng hợp tác quốc tế
• 3.3. Tiểu kết chương 3
• 4. XU HƯỚNG, ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC HIỆN CÁC CAM KẾT QUỐC TẾ VỀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG BIỂN DO NGUỒN Ô NHIỄM TỪ ĐẤT LIỀN Ở VIỆT NAM
• 4.1. Xu hướng phát triển cam kết quốc tế về bảo vệ môi trường biển do nguồn ô nhiễm từ đất liền trên thế giới và định hướng bảo vệ môi trường biển do nguồn ô nhiễm từ đất liền ở Việt Nam
• 4.1.1. Xu hướng phát triển các cam kết quốc tế về bảo vệ môi trường biển do nguồn nhiễm từ đất liền trên thế giới
• 4.1.2. Định hướng bảo vệ môi trường biển do nguồn ô nhiễm từ đất liền của Việt Nam
• 4.2. Giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện các cam kết quốc tế về bảo vệ môi trường biển do nguồn ô nhiễm từ đất liền ở Việt Nam
• 4.2.1. Giải pháp để Việt Nam thực hiện hiệu quả nội dung cam kết quốc tế chung về bảo vệ môi trường biển do nguồn ô nhiễm từ đất liền
• 4.2.2. Giải pháp để Việt Nam thực hiện hiệu quả cam kết quốc tế về bảo vệ môi trường biển do rác thải có nguồn gốc từ đất liền
• 4.2.3. Giải pháp để Việt Nam thực hiện hiệu quả cam kết quốc tế cam kết quốc tế về bảo vệ môi trường biển do nước thải có nguồn gốc từ đất liền
• 4.2.4. Giải pháp để Việt Nam thực hiện hiệu quả cam kết quốc tế về bảo vệ môi trường biển do chất dinh dưỡng có nguồn gốc từ đất liền
• 4.3. Tiểu kết chương 4
• KẾT LUẬN CHUNG
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Cam kết quốc tế và bảo vệ môi trường biển

Luận án tập trung phân tích các cam kết quốc tế mà Việt Nam đã tham gia liên quan đến bảo vệ môi trường biển từ nguồn ô nhiễm đất liền. Các cam kết này bao gồm các điều ước quốc tế như Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS), Công ước Stockholm về các chất ô nhiễm hữu cơ khó phân hủy (POP), và Công ước Minamata về Thủy ngân. Những cam kết này đặt ra nghĩa vụ pháp lý cho các quốc gia thành viên trong việc bảo vệ môi trường biển khỏi các nguồn ô nhiễm từ đất liền.

1.1. Các loại cam kết quốc tế

Luận án phân loại các cam kết quốc tế thành hai nhóm chính: các điều ước quốc tế có tính ràng buộc pháp lý và các tuyên bố, chương trình hành động không ràng buộc. Các điều ước quốc tế như UNCLOS và Công ước Stockholm đặt ra các nghĩa vụ cụ thể, trong khi các tuyên bố như Tuyên bố Stockholm và Chương trình Nghị sự 21 mang tính khuyến nghị.

1.2. Vai trò của cam kết quốc tế

Các cam kết quốc tế đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy hợp tác quốc tế và thiết lập các tiêu chuẩn chung về bảo vệ môi trường biển. Chúng cung cấp khuôn khổ pháp lý và chính sách để các quốc gia thực hiện các biện pháp bảo vệ môi trường biển hiệu quả.

II. Ô nhiễm đất liền và tác động đến môi trường biển

Luận án nhấn mạnh rằng ô nhiễm đất liền là nguồn chính gây ô nhiễm môi trường biển, chiếm khoảng 80% tổng lượng ô nhiễm. Các nguồn ô nhiễm chính bao gồm nước thải, rác thải nhựa và chất dinh dưỡng dư thừa từ hoạt động nông nghiệp. Những chất này khi đổ ra biển gây ra hiện tượng phú dưỡng, thiếu oxy và ảnh hưởng nghiêm trọng đến hệ sinh thái biển.

2.1. Nước thải và rác thải nhựa

Nước thải chưa qua xử lý và rác thải nhựa là hai nguồn ô nhiễm chính từ đất liền. Việt Nam được xếp hạng là một trong những quốc gia có lượng rác thải nhựa đổ ra biển lớn nhất thế giới, với khoảng 8 triệu tấn rác thải nhựa hàng năm.

2.2. Chất dinh dưỡng dư thừa

Chất dinh dưỡng dư thừa từ hoạt động nông nghiệp, đặc biệt là nitơ và photpho, gây ra hiện tượng phú dưỡng và thiếu oxy trong nước biển. Điều này dẫn đến sự suy giảm đa dạng sinh học và ảnh hưởng đến nghề cá.

III. Thực trạng thực hiện cam kết quốc tế tại Việt Nam

Luận án đánh giá thực trạng thực hiện các cam kết quốc tế về bảo vệ môi trường biển tại Việt Nam. Mặc dù Việt Nam đã ban hành nhiều chính sách và văn bản pháp luật để nội luật hóa các cam kết quốc tế, việc thực thi vẫn còn nhiều hạn chế. Các vấn đề chính bao gồm thiếu nguồn lực, công tác thanh tra kiểm tra yếu kém và sự phối hợp giữa các cơ quan chưa hiệu quả.

3.1. Chính sách và pháp luật

Việt Nam đã ban hành nhiều văn bản pháp luật liên quan đến bảo vệ môi trường biển, tuy nhiên, việc thực thi các quy định này còn nhiều bất cập. Các chính sách chưa được triển khai đồng bộ và thiếu các biện pháp cụ thể để đảm bảo hiệu quả.

3.2. Hợp tác quốc tế

Việt Nam đã tham gia nhiều chương trình hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường biển, tuy nhiên, hiệu quả của các chương trình này còn hạn chế do thiếu nguồn lực và sự phối hợp giữa các bên liên quan.

IV. Giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện cam kết quốc tế

Luận án đề xuất các giải pháp để nâng cao hiệu quả thực hiện các cam kết quốc tế về bảo vệ môi trường biển tại Việt Nam. Các giải pháp bao gồm tăng cường nguồn lực, cải thiện công tác thanh tra kiểm tra, và thúc đẩy hợp tác quốc tế. Đồng thời, cần xây dựng các chiến lược và kế hoạch cụ thể để quản lý các nguồn ô nhiễm từ đất liền.

4.1. Tăng cường nguồn lực

Việt Nam cần đầu tư nhiều hơn vào nguồn lực để thực hiện các cam kết quốc tế. Điều này bao gồm cả nguồn lực tài chính và nhân lực để đảm bảo việc thực thi các chính sách và pháp luật hiệu quả.

4.2. Cải thiện hợp tác quốc tế

Việt Nam cần thúc đẩy hợp tác quốc tế để chia sẻ kinh nghiệm và công nghệ trong việc quản lý và bảo vệ môi trường biển. Điều này sẽ giúp Việt Nam thực hiện các cam kết quốc tế một cách hiệu quả hơn.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bảo vệ môi trường biển trước các tác động tiêu cực từ hoạt động phát triển kinh tế - xã hội trên đất liền là một trong những thách thức pháp lý và quản trị sinh thái phức tạp nhất của thế giới hiện đại, đặc biệt đối với các quốc gia ven biển đang phát triển. Công trình luận án tiến sĩ luật học "Thực hiện các cam kết quốc tế của Việt Nam về bảo vệ môi trường biển do nguồn ô nhiễm từ đất liền" (Chuyên ngành: Luật quốc tế, Mã số: 9 38 01 08) do Nghiên cứu sinh Phạm Thị Gấm thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Đoàn Năng và TS. Hoàng Ly Anh tại Trường Đại học Luật Hà Nội (2021), mang tính tiên phong trong việc giải mã toàn diện cơ chế pháp lý - chính trị điều chỉnh các nguồn ô nhiễm lục địa tác động đến đại dương.

Về bối cảnh khoa học, ô nhiễm môi trường biển do nguồn ô nhiễm từ đất liền (ONTĐL) đóng góp phần lớn vào tổng lượng ô nhiễm đại dương toàn cầu, chiếm xấp xỉ 80% (Kateryna M. Wowk, 2013). Các áp lực sinh thái biểu hiện ở quy mô nghiêm trọng: mật độ rác thải biển trung bình dao động từ 13.000 mảnh/km² với khoảng 8 triệu tấn rác thải nhựa đổ vào biển mỗi năm (Hannah Ritchie & Max Roser, 2018); 900 triệu m³ nước thải đô thị thải ra hàng ngày trong đó 80% nước thải toàn cầu xả thẳng không qua xử lý (IWA, 2017); sự thất thoát trên 80% Nitơ (N) và 25–75% Phốt pho (P) vào khí quyển và thủy vực đã kích hoạt hơn 700 hệ thống ven biển rơi vào tình trạng phú dưỡng và tạo ra vùng suy giảm oxy ven biển lên tới 245.000 km³ (World Ocean Atlas, 2016).

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được xác định rõ rệt: Mặc dù hệ thống điều ước quốc tế (ĐƯQT) như Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS), Công ước Stockholm 2001 (POPs), Công ước Minamata 2013 và các công cụ "luật mềm" như Chương trình nghị sự 21 (1992), Chương trình hành động toàn cầu về bảo vệ môi trường biển do nguồn ONTĐL (GPA 1995), Chương trình nghị sự 2030 (SDG 14.1) đã định hình nghĩa vụ quốc gia, nhưng các nghiên cứu pháp lý tại Việt Nam trước đây chỉ dừng lại ở ô nhiễm biển nói chung (Nguyễn Hồng Thao, 2003, 2004) hoặc ô nhiễm do hàng hải (Lưu Ngọc Tố Tâm, 2012). Chưa có bất kỳ công trình cấp tiến sĩ nào nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống và đa chiều về cơ chế thực thi tổng hợp các cam kết quốc tế (CKQT) gồm cả ĐƯQT ("luật cứng") và các văn kiện chính trị quốc tế ("luật mềm") đối với 3 nguồn thải lục địa trọng yếu: rác thải, nước thải và chất dinh dưỡng dư thừa.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết được xác lập chặt chẽ:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Bản chất pháp lý, phân loại và cơ chế bảo đảm thực hiện các cam kết quốc tế (bao gồm điều ước quốc tế và luật mềm quốc tế) về bảo vệ môi trường biển do nguồn ONTĐL được cấu thành như thế nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Thực trạng hệ thống chính sách, pháp luật và năng lực tổ chức thực hiện các cam kết quốc tế về kiểm soát rác thải, nước thải và chất dinh dưỡng từ đất liền tại Việt Nam đang tồn tại những khoảng trống, xung đột và điểm nghẽn thực thi nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Những định hướng chiến lược và giải pháp lập pháp, hành pháp, hợp tác quốc tế nào mang tính đột phá nhằm tối ưu hóa hiệu quả thực hiện cam kết quốc tế của Việt Nam phù hợp với Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 (Nghị quyết 36-NQ/TW)?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Việc chuyển hóa và thực thi cam kết quốc tế về bảo vệ môi trường biển không chỉ phụ thuộc vào kỹ thuật nội luật hóa các ĐƯQT ràng buộc mà chịu tác động quyết định bởi khả năng vận hành linh hoạt các công cụ luật mềm và cơ chế quản trị phối hợp liên ngành.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Thực trạng ô nhiễm biển từ đất liền tại Việt Nam diễn biến phức tạp (lượng nước thải chưa qua xử lý lên tới 89%, xếp thứ 4 thế giới về lượng rác thải nhựa ra biển theo Jambeck et al., 2015) xuất phát từ sự thiếu hụt các công cụ kinh tế, chế tài phân tán, cơ chế phân công đầu mối chưa đồng bộ và năng lực nguồn lực thanh tra hạn chế.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp Thuyết tuân thủ luật quốc tế (Compliance-Based Theory của Andrew T. Guzman, 2002), Lý thuyết luật mềm môi trường (Soft Law in International Environmental Law của Pierre-Marie Dupuy, 1991; Malcolm N. Shaw, 2009) và Khung phân tích thực thi điều ước quốc tế (Implementation of International Environmental Agreements của Kenneth Hanf, 1994).

Phạm vi nghiên cứu bao quát các cam kết ở cấp độ toàn cầu, khu vực Biển Đông và hệ thống pháp luật Việt Nam, tập trung vào dữ liệu, văn bản pháp quy ban hành đến hết năm 2020. Ý nghĩa nghiên cứu mang lại đóng góp kép: hoàn thiện lý luận luật quốc tế về cam kết phi điều ước và cung cấp luận cứ thực tiễn trực tiếp cho công cuộc hoàn thiện thể chế bảo vệ môi trường biển quốc gia.

Literature Review và Positioning

Tổng quan nghiên cứu quốc tế và trong nước cho thấy sự phát triển của các trường phái tiếp cận vấn đề kiểm soát ô nhiễm biển từ nguồn đất liền qua ba dòng học thuật chính:

Dòng nghiên cứu 1: Định danh khái niệm và bản chất pháp lý của ô nhiễm biển từ đất liền. Công ước UNCLOS 1982 tại Điều 1.1(4) định nghĩa ô nhiễm môi trường biển là việc con người trực tiếp hoặc gián tiếp đưa các chất liệu/năng lượng vào biển gây nguy hại cho tài nguyên sinh vật, sức khỏe con người và cản trở hoạt động biển hợp pháp. Học giả Daud Hassan (2002) trong luận án tiến sĩ tại Đại học Wollongong đã phát triển định nghĩa này dưới góc độ chuyển hóa năng lượng và chất thải không phù hợp, phân nhóm 4 nguồn phát sinh chính: hộ gia đình, nông nghiệp, công nghiệp và đô thị. Tại Việt Nam, các công trình của GS. Lê Hồng Hạnh & PGS. Vũ Thu Hạnh (2017), PGS.TS. Nguyễn Hồng Thao (2003, 2004), PGS.TS. Nguyễn Thị Kim Ngân & TS. Nguyễn Toàn Thắng (2019), TS. Lưu Ngọc Tố Tâm (2012) đã tiếp thu UNCLOS, mở rộng phân tích yếu tố cấu thành hành vi và đối tượng kiểm soát môi trường biển.

Dòng nghiên cứu 2: Tranh luận học thuật về vai trò của "Luật mềm" (Soft Law) so với "Luật cứng" (Hard Law). Có hai luồng quan điểm đối lập sâu sắc:

• Trường phái Thực chứng pháp lý cổ điển (Legal Positivism): Tiêu biểu bởi Malcolm N. Shaw (2009) và một số học gia quốc tế, lập luận rằng "luật mềm không phải là luật", thiếu tính ràng buộc pháp lý (non-legally binding) và chế tài cưỡng chế, do đó không thể coi là nguồn chính thức của luật quốc tế.
• Trường phái Quản trị thực thi linh hoạt (Compliance & Functional Approaches): Andrew T. Guzman & Timothy L. Meyer (2010), Pierre-Marie Dupuy (1991), Marianna Naicker (2013) phản biện rằng luật mềm là một bộ phận thiết yếu của các cam kết quốc tế. Việc xem luật mềm là "bán hợp pháp" (quasi-legal) phản ánh thực tế quan hệ quốc tế: các quốc gia tự nguyện tuân thủ thông qua cơ chế danh tiếng (reputation), áp lực ngoại giao và sự linh hoạt thích ứng nhanh với biến đổi công nghệ sinh thái mà các ĐƯQT cứng mất nhiều thập kỷ đàm phán không theo kịp.

Dòng nghiên cứu 3: Thực thi cam kết quốc tế và kiểm soát khu vực. Kenneth Hanf (1994), David VanderZwaag & Ann Powers (2008), Yoshifumi Tanaka (2006) chỉ rõ sự phân mảnh giữa cam kết toàn cầu và năng lực thực thi quốc gia. Khi so sánh các mô hình khu vực, Daud Hassan (2004, 2012) phân tích khuôn khổ Đông Bắc Đại Tây Dương (OSPAR) và Biển Baltic (Helsinki Convention) cho thấy sự thành công phụ thuộc vào các Nghị định thư cụ thể về nguồn lục địa. Ngược lại, tại khu vực Biển Đông và các vùng biển đang phát triển như Caribbean (nghiên cứu của Mary Schumacher & Porter Hoagland, 2002) hay Bangladesh (Daud Hassan, 2002), các cam kết GPA 1995 hay Kế hoạch hành động vùng biển Đông Á (COBSEA) gặp trở ngại lớn do xung đột lợi ích chủ quyền, thiếu hụt tài chính và cơ chế cưỡng chế yếu.

Vị thế nghiên cứu của luận án: Luận án định vị chính xác khoảng trống khi các nghiên cứu trong nước (Vũ Thị Duyên Thủy, 2009 về chất thải nguy hại; Nguyễn Ngọc Lý, 2018 về ô nhiễm nước; Ngân hàng Thế giới, 2018 về chất thải rắn sinh hoạt) chỉ mổ xẻ từng mảnh ghép kỹ thuật hoặc pháp luật hành chính riêng lẻ. Luận án này là công trình đầu tiên tại Việt Nam thiết lập sự kết nối bản chất giữa nghĩa vụ quốc tế (cả ĐƯQT và luật mềm) với toàn bộ chu trình lập pháp, thực thi công cụ kinh tế, quy hoạch lưu vực và hợp tác kiểm soát 3 nguồn ô nhiễm trọng yếu: nước thải, rác thải, chất dinh dưỡng.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước tiến quan trọng về mặt lý luận luật học thông qua việc mở rộng và chuẩn hóa hệ thống khái niệm chuyên ngành:

• Xác lập định nghĩa khoa học về "Cam kết quốc tế về bảo vệ môi trường biển do nguồn ô nhiễm từ đất liền": Luận án định nghĩa đây là "các văn kiện quốc tế chứa đựng các nội dung mang tính pháp lý và chính trị để điều chỉnh các vấn đề bảo vệ môi trường biển do nguồn ô nhiễm từ đất liền, được các quốc gia và các tổ chức quốc tế tự nguyện cam kết thực hiện; bao gồm các điều ước quốc tế và các cam kết chính trị không bắt buộc về mặt pháp lý, được gọi là luật mềm quốc tế".
• Phát triển lý thuyết về sự cộng hưởng giữa ĐƯQT và Luật mềm quốc tế: Luận án chứng minh rằng trong lĩnh vực môi trường biển, ĐƯQT (như UNCLOS 1982 - Phần XII, Điều 194, 207, 213) đóng vai trò khung pháp lý nền tảng xác lập nghĩa vụ tổng quát (pacta sunt servanda), trong khi Luật mềm quốc tế (Tuyên bố Washington & GPA 1995, Tuyên bố Manila 2012, Tuyên bố Bali 2018, Chiến lược Honolulu 2011) đóng vai trò cấu trúc hóa các tiêu chuẩn kỹ thuật, danh mục ưu tiên và mục tiêu hành động cụ thể. Luận án bác bỏ quan điểm coi luật mềm là vô giá trị pháp lý, khẳng định cơ chế tuân thủ dựa trên tính tự nguyện có trách nhiệm và bảo vệ vị thế quốc gia.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp của ba lý thuyết nền tảng:

1. Thuyết tuân thủ (Compliance Theory): Đánh giá động lực thực thi của quốc gia dựa trên lợi ích kinh tế biển và vị thế đối ngoại.
2. Lý thuyết Quản trị biển dựa trên hệ sinh thái (Ecosystem-Based Marine Governance): Xem xét dòng di chuyển của ô nhiễm từ lưu vực sông, nguồn thải điểm (point sources) và nguồn thải diện (non-point diffuse sources) ra đại dương không bị chia cắt bởi địa giới hành chính.
3. Mô hình đa tầng thực thi chính sách pháp luật môi trường (Multi-Level Environmental Law Enforcement Model): Phân tích tiến trình thực thi qua 5 trụ cột tương hỗ:
   • Trụ cột 1: Ban hành quy hoạch, chiến lược và cơ chế phân công cơ quan đầu mối quốc gia.
   • Trụ cột 2: Hệ thống hóa và nội luật hóa văn bản quy phạm pháp luật (luật, nghị định, quy chuẩn kỹ thuật QCVN).
   • Trụ cột 3: Xây dựng nguồn lực vật chất, tài chính, công nghệ và nguồn nhân lực chuyên trách.
   • Trụ cột 4: Thiết lập hệ thống chế tài, cơ chế giám sát, thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm pháp luật.
   • Trụ cột 5: Thúc đẩy hợp tác quốc tế, tham gia mạng lưới quan trắc và cơ chế đối tác đa phương.

Khung phân tích đặt ra các điều kiện biên (boundary conditions) chặt chẽ: tập trung vào 3 nguồn ô nhiễm lục địa cốt lõi phát sinh từ các hoạt động sinh hoạt đô thị, sản xuất công nghiệp, canh tác nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản ven bờ đổ ra biển.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng thế giới quan duy vật biện chứng và phương pháp luận pháp lý khoa học, kết hợp hài hòa giữa trường phái pháp lý thực chứng (legal dogmatics) và chủ nghĩa hiện thực pháp lý (legal realism), gắn kết chặt chẽ giữa phân tích văn bản quy phạm pháp luật (law in books) với đánh giá hiệu lực thực tế (law in action).

Thiết kế nghiên cứu đa tầng kết hợp:

• Cấp độ vĩ mô (Toàn cầu/Khu vực): Khảo cứu các công ước đa phương (UNCLOS, Stockholm, Minamata) và các văn kiện chính trị quốc tế (GPA 1995, Tuyên bố Manila 2012, Tuyên bố Bali 2018, UNEP-EA Resolutions).
• Cấp độ vi mô (Quốc gia/Việt Nam): Phân tích hệ thống luật pháp chuyên ngành (Luật Bảo vệ môi trường 2014/2020, Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo 2015, Luật Thủy sản, Luật Hóa chất) và thực tiễn thi hành tại 28 tỉnh, thành phố ven biển.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được thiết kế nghiêm ngặt thông qua kỹ thuật tam giác giác hóa (triangulation):

• Tam giác hóa nguồn dữ liệu: Kết hợp giữa nguồn dữ liệu sơ cấp (văn bản quy phạm pháp luật, báo cáo hiện trạng môi trường quốc gia của Bộ Tài nguyên và Môi trường giai đoạn 2011–2015, 2016–2020, Báo cáo quốc gia thực hiện SDGs 2020 của Bộ Kế hoạch và Đầu tư) và dữ liệu thứ cấp quốc tế (báo cáo đánh giá của UNEP, GPA, IWA, Ngân hàng Thế giới, KIMO).
• Phương pháp nghiên cứu chuyên biệt:
  1. Phương pháp phân tích - tổng hợp: Bóc tách các cấu phần nghĩa vụ trong từng ĐƯQT và văn bản luật mềm, đối chiếu với thực trạng lập pháp quốc gia.
  2. Phương pháp so sánh luật học (Comparative Law): So sánh kinh nghiệm và khung pháp lý thực thi của các tổ chức khu vực biển (OSPAR - Đông Bắc Đại Tây Dương, HELCOM - Biển Baltic, Cartagena Convention - Caribbean) và các quốc gia trong khu vực Biển Đông (Trung Quốc, Philippines, Indonesia, Thái Lan, Malaysia) và Nam Á (Bangladesh).
  3. Phương pháp lịch sử - cụ thể: Theo dõi tiến trình tiến hóa của các cam kết quốc tế từ Tuyên bố Stockholm 1972, GPA 1995 đến Chiến lược Honolulu 2011 và các Nghị quyết của UNEA về rác thải nhựa đại dương và vi nhựa.
  4. Phương pháp hệ thống hóa: Đánh giá tính đồng bộ giữa các nhánh luật môi trường, luật biển, luật thuế/phí bảo vệ môi trường và pháp luật xử lý vi phạm hành chính.

Data và phân tích

Toàn bộ các luận cứ và chỉ số môi trường được trích xuất từ các cơ sở dữ liệu chính thống có độ tin cậy tuyệt đối:

• Số liệu thống kê quốc tế: Tổng hợp dữ liệu từ Science (Jambeck et al., 2015), Our World in Data (Ritchie & Roser, 2018), Báo cáo chuyên đề UNEP (2004, 2015, 2016, 2017), Báo cáo Quản lý dinh dưỡng toàn cầu (Our Nutrient World, 2013).
• Số liệu thống kê thực trạng tại Việt Nam: Tỷ lệ xử lý nước thải sinh hoạt đô thị (12–13%), tỷ lệ nước thải chưa qua xử lý đổ vào nguồn tiếp nhận (89% theo UNEP, 2004), hiệu suất sử dụng phân bón nông nghiệp (đạm 45–50%, lân 25–35%, kali 60% gây thất thoát lớn theo BTNMT, 2015).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự phân hóa sâu sắc giữa cam kết quốc tế và hiệu lực nội luật hóa: Luận án phát hiện hệ thống pháp luật Việt Nam đã bước đầu chuyển hóa các nguyên tắc chung của UNCLOS 1982 và GPA 1995, tuy nhiên quy định pháp luật còn phân tán ở nhiều luật chuyên ngành, thiếu một đạo luật hoặc nghị định khung chuyên biệt về kiểm soát ô nhiễm môi trường biển do nguồn ONTĐL.
2. Nghịch lý trong quản trị nước thải và rác thải biển: Mặc dù Việt Nam cam kết mạnh mẽ theo Mục tiêu phát triển bền vững 14 (SDG 14.1), thực trạng xử lý hạ tầng kỹ thuật bộc lộ khoảng cách rất lớn: chỉ 12–13% nước thải đô thị được xử lý, trong khi có tới 89% lượng nước thải xả thẳng ra môi trường nước mặt và biển ven bờ; lượng rác nhựa thải ra đại dương nằm trong nhóm 4 quốc gia cao nhất thế giới (Jambeck et al., 2015).
3. Sự bỏ ngỏ pháp lý đối với ô nhiễm do dư thừa chất dinh dưỡng (N & P): Đây là phát hiện mang tính đột phá của luận án. Trong khi cộng đồng quốc tế đã thiết lập Chương trình Đối tác toàn cầu về Quản lý dinh dưỡng (GPNM, 2009) và Tuyên bố Manila 2012 coi kiểm soát dinh dưỡng là 1 trong 3 ưu tiên cốt lõi, thì pháp luật Việt Nam gần như chưa có quy chuẩn kiểm soát dòng thải Nitơ và Phốt pho từ nguồn diện nông nghiệp, dẫn đến hiện tượng thất thoát 50–75% phân bón hóa học gây phú dưỡng hóa các vùng cửa sông, ven biển.
4. Bất cập trong cơ chế điều phối liên ngành và thiếu hụt công cụ kinh tế: Luận án chỉ ra cơ chế quản lý tổng hợp vùng bờ biển (ICM) còn mang tính hình thức; sự phân định trách nhiệm giữa Bộ Tài nguyên và Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Xây dựng và UBND 28 tỉnh ven biển còn chồng chéo. Các công cụ kinh tế như thuế bảo vệ môi trường đối với túi nilon khó phân hủy còn quá thấp, chưa đủ sức răn đe hay thay đổi hành vi tiêu dùng và sản xuất.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Khẳng định tính tương hỗ không thể tách rời giữa ĐƯQT và Luật mềm, bổ sung luận cứ chứng minh sự chuyển dịch từ tiếp cận kiểm soát nguồn thải đơn lẻ sang quản trị tổng hợp lưu vực sông - biển (Source-to-Sea approach).
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp bộ tiêu chí đánh giá toàn diện năng lực thực thi cam kết quốc tế cấp quốc gia gồm 5 trụ cột (Thể chế/Đầu mối - Lập pháp - Nguồn lực - Chế tài/Thanh tra - Hợp tác quốc tế).
• Về mặt chính sách và thực tiễn lập pháp: Đề xuất lộ trình sửa đổi, bổ sung Luật Bảo vệ môi trường, Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo; xây dựng Chương trình hành động quốc gia (NPA) về kiểm soát ô nhiễm biển từ đất liền; áp dụng công cụ Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) và phát triển thị trường mua bán hạn ngạch xả thải chất dinh dưỡng.

Limitations và Future Research

• Hạn chế về giới hạn dữ liệu: Luận án khảo sát các số liệu và văn bản chính sách ban hành đến hết năm 2020. Luật Bảo vệ môi trường 2020 (có hiệu lực từ 01/01/2022) với các chế định mới về phân loại rác tại nguồn và EPR chưa được đánh giá qua thực tiễn thi hành nhiều năm.
• Hạn chế về dữ liệu quan trắc định lượng: Do sự thiếu hụt mạng lưới trạm quan trắc tự động liên tục đối với nguồn thải diện và vi nhựa tại các cửa sông Việt Nam, một số đánh giá định lượng phải kế thừa từ mô hình ước tính của các tổ chức quốc tế (UNEP, World Bank).
• Định hướng nghiên cứu tương lai:
  1. Nghiên cứu cơ chế giải quyết tranh chấp quốc tế liên quan đến ô nhiễm biển xuyên biên giới bắt nguồn từ các dòng sông quốc tế đổ vào Biển Đông (như sông Mê Kông, sông Hồng).
  2. Đánh giá tác động pháp lý của Thỏa thuận quốc tế ràng buộc về ô nhiễm nhựa đại dương (Hiệp ước Nhựa toàn cầu của Liên Hợp Quốc theo Nghị quyết UNEA 5/14) đối với hệ thống pháp luật Việt Nam.
  3. Xây dựng khung pháp lý điều chỉnh hành vi xả thải vi nhựa (microplastics) và các chất gây ô nhiễm mới nổi (emerging pollutants) trong chuỗi cung ứng thủy sản ven biển.

Tác động và ảnh hưởng

• Giá trị học thuật: Luận án là tài liệu tham khảo chuẩn mực, nền tảng cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Luật quốc tế, Luật môi trường và Quản lý biển tại các viện, trường đại học trong cả nước.
• Tác động lập pháp và hành pháp: Đóng góp trực tiếp các đề xuất hoàn thiện cơ chế thực thi Nghị quyết 36-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045; hỗ trợ Bộ Tài nguyên và Môi trường xây dựng Kế hoạch hành động quốc gia về quản lý rác thải nhựa đại dương đến năm 2030.
• Lợi ích xã hội và quốc tế: Nâng cao năng lực tuân thủ nghĩa vụ quốc tế giúp Việt Nam gia tăng uy tín ngoại giao sinh thái, mở rộng cơ hội thu hút các nguồn tài chính xanh quốc tế (GEF, WB, UNDP) và bảo vệ nguồn lợi thủy sản, thúc đẩy kinh tế du lịch biển bền vững.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh, học giả pháp lý: Tiếp cận khung phân tích lý luận chuyên sâu về cam kết quốc tế, sự tương tác ĐƯQT - Luật mềm và các khoảng trống lập pháp môi trường biển.
• Nhà hoạch định chính sách, cơ quan quản lý nhà nước (Bộ TN&MT, Bộ Ngoại giao, Bộ NN&PTNT, UBND các tỉnh ven biển): Sử dụng các luận cứ thực chứng và kiến nghị lập pháp để xây dựng quy chuẩn kỹ thuật môi trường, kiện toàn cơ chế thanh tra liên ngành.
• Doanh nghiệp sản xuất, du lịch, nông nghiệp và thủy sản ven biển: Định hình chiến lược chuyển đổi xanh, chủ động tuân thủ lộ trình EPR, giảm thiểu xả thải chất dinh dưỡng và nước thải đạt chuẩn.
• Cộng đồng quốc tế và các tổ chức phi chính phủ (UNEP, IUCN, WWF): Có được bức tranh toàn cảnh, minh bạch về hiện trạng pháp lý và thực thi của Việt Nam nhằm thiết lập các chương trình đối tác tài trợ hiệu quả.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã mở rộng khung lý thuyết luật quốc tế bằng việc chuẩn hóa khái niệm "cam kết quốc tế về bảo vệ môi trường biển do nguồn ONTĐL", chứng minh một cách khoa học rằng trong lĩnh vực sinh thái biển, "luật mềm quốc tế" (như GPA 1995, các Tuyên bố Manila, Bali) cùng với ĐƯQT tạo thành một chỉnh thể điều chỉnh thống nhất, nơi luật mềm giữ vai trò định hình các tiêu chuẩn kỹ thuật và danh mục nguồn thải ưu tiên để các quốc gia tự nguyện chuyển hóa vào pháp luật nội địa.
2. Sự đổi mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây thể hiện thế nào? So với các công trình của Daud Hassan (2002) hay Nguyễn Hồng Thao (2003, 2004), luận án đã thiết lập quy trình nghiên cứu đa tầng kết hợp phương pháp so sánh luật học quốc tế (đối chiếu các mô hình OSPAR, HELCOM, Caribbean) với khung đánh giá thực thi 5 trụ cột thực chứng tại Việt Nam, tập trung chuyên biệt vào 3 nguồn ô nhiễm trọng điểm (nước thải, rác thải, chất dinh dưỡng).
3. Phát hiện nào trong luận án gây bất ngờ nhất dưới góc độ thực chứng? Đó là sự "khoảng trống pháp lý hoàn toàn" trong kiểm soát ô nhiễm do dư thừa chất dinh dưỡng (N & P) từ đất liền tại Việt Nam. Trong khi hiệu suất sử dụng phân bón chỉ đạt 25–50%, gây thất thoát hàng triệu tấn N và P mỗi năm làm biến đổi cấu trúc sinh thái và gây hiện tượng phú dưỡng ven bờ, hệ thống pháp luật Việt Nam giai đoạn nghiên cứu hầu như không có cơ chế hoặc quy chuẩn chuyên biệt kiểm soát dòng xả thải dinh dưỡng từ nguồn diện nông nghiệp.
4. Nghiên cứu có cung cấp quy trình/giao thức nhân rộng (Replication Protocol) không? Có. Luận án xây dựng khung phân tích 5 trụ cột thực thi cam kết quốc tế (Thể chế điều phối - Pháp luật quy phạm - Nguồn lực bảo đảm - Thanh tra, chế tài - Hợp tác quốc tế), cho phép áp dụng chuẩn hóa để đánh giá năng lực thực hiện các cam kết quốc tế về môi trường trong các lĩnh vực khác như biến đổi khí hậu, kiểm soát ô nhiễm không khí xuyên biên giới hoặc bảo tồn đa dạng sinh học.
5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao? Luận án định hình chương trình nghiên cứu tập trung vào 3 hướng: (i) Cơ chế pháp lý kiểm soát ô nhiễm rác thải nhựa và vi nhựa đại dương theo Hiệp ước Nhựa toàn cầu mới; (ii) Pháp luật về quản trị liên lưu vực sông - biển xuyên biên giới; (iii) Hoàn thiện các công cụ kinh tế thị trường (hạn ngạch xả thải, ký quỹ phục hồi môi trường biển, tín chỉ sinh thái vùng bờ).

Kết luận

1. Luận án đã giải quyết thành công bài toán lý luận về bản chất, cấu trúc và giá trị của các cam kết quốc tế (bao gồm cả ĐƯQT và luật mềm) trong việc bảo vệ môi trường biển trước các nguồn ô nhiễm từ lục địa.
2. Hệ thống hóa toàn diện các nguồn phát sinh ô nhiễm biển từ đất liền theo chuẩn mực quốc tế, chỉ rõ thực trạng và mức độ đe dọa của 3 dòng thải cốt lõi: rác thải nhựa, nước thải sinh hoạt - công nghiệp và chất dinh dưỡng dư thừa.
3. Đánh giá khách quan, đa chiều thực trạng thi hành của Việt Nam, chỉ ra những điểm nghẽn nghiêm trọng về tỷ lệ xử lý nước thải thấp (chỉ 12–13% nước thải đô thị), ô nhiễm rác nhựa đại dương báo động (xếp thứ 4 thế giới) và sự phân tán trong cơ chế điều phối liên ngành.
4. Đề xuất hệ thống giải pháp tổng thể, khả thi bao gồm: hoàn thiện văn bản quy phạm pháp luật môi trường biển đồng bộ; xây dựng Chương trình hành động quốc gia (NPA); thiết lập cơ chế tài chính bền vững và phát triển công cụ kinh tế; tăng cường hiệu lực thanh tra, cưỡng chế và mở rộng hợp tác song phương, đa phương.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật mới về quản trị đại dương dựa trên hệ sinh thái, gắn kết trách nhiệm quốc gia ven biển với các Mục tiêu phát triển bền vững của Liên Hợp Quốc (SDG 14), tạo nền tảng vững chắc cho sự nghiệp bảo vệ chủ quyền và phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu, Kết luận chung, Danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của Luận án được bố cục thành bốn chương, cụ thể: Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến Luận án; Chương 2: Một số vấn đề lý luận cơ bản về cam kết quốc tế và thực hiện cam kết quốc tế về bảo vệ môi trường biển do nguồn ô nhiễm từ đất liền; Chương 3: Nội dung các cam kết quốc tế về bảo vệ môi trường biển do nguồn ô nhiễm từ đất liền và thực trạng thực hiện ở Việt Nam; Chương 4: Định hướng và giải pháp thực hiện hiệu quả các cam kết quốc tế của Việt Nam về bảo vệ môi trường biển do nguồn ô nhiễm từ đất liền. TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 1. ĐÁNH GIÁ NHỮNG KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 1. Đánh giá những kết quả nghiên cứu về định nghĩa, đặc điểm của cam kết quốc tế về bảo vệ môi trường biển do nguồn ô nhiễm từ đất liền a) Khái niệm bảo vệ môi trường biển UNCLOS đã đưa ra khái niệm về ô nhiễm môi trường biển, theo đó “Ô nhiễm môi trường biển là việc con người trực tiếp hoặc gián tiếp đưa các chất liệu hoặc năng lượng vào môi trường biển, bao gồm cả các cửa sông, khi việc đó gây ra hoặc có thể gây ra những tác hại như gây tổn hại đến nguồn lợi sinh vật, và đến hệ động vật và hệ thực vật biển, gây nguy hiểm cho sức khỏe con người, gây trở ngại cho các hoạt động ở biển, kể cả việc đánh bắt hải sản và các việc sử dụng biển một cách hợp pháp khác, làm biến đổi chất lượng nước biển về phương diện sử dụng nó và làm giảm sút các giá trị mỹ cảm của biển”.18 Khái niệm này đã được một số công trình nghiên cứu khẳng định lại và có sự phát triển thêm.

Luận án tiến sĩ “Protecting the marine environment from land-based sources of marine pollution: towards effective cooperative international arrangement” của tác giả Daud Hassan19 xác định “Ô nhiễm là sự đưa vào môi trường các chất hoặc năng lượng do hoạt động của con người làm thay đổi trạng thái và/hoặc chức năng của môi trường và làm suy giảm tính hữu ích của môi trường đối với các hoạt động và lợi ích của con người”. Luận án cũng nhận định khái niệm này chủ yếu đề cập đến quá trình mà theo đó nguồn tài nguyên (tự nhiên hoặc con người tạo ra) được sử dụng nhưng sự hoàn trả không phù hợp gây bất lợi cho các yếu tố vật lý, hóa học hoặc sinh học của môi trường. Điều này liên quan đến các tác hại hoặc thiệt hại gây ra bởi các chất hoặc năng lượng được đưa vào môi trường. Đồng thời, Luận án này cũng dẫn chứng định nghĩa về “ô nhiễm môi trường biển” được quy định tại UNCLOS và khẳng định định nghĩa trong UNCLOS là khá đầy đủ và toàn diện.

Ở trong nước, Giáo trình Luật Môi trường do GS. Lê Hồng Hạnh & PGS. 18 Daud Hassan (2002), Luận án tiến sĩ “Protecting the marine environment from land-based sources of 19 marine pollution: towards effective cooperative international arrangement”. 10 “Ô nhiễm môi trường là khái niệm được nhiều ngành khoa học định nghĩa.

Dưới góc độ sinh học, khái niệm này chỉ tình trạng của môi trường trong đó, chỉ số hoá học, lí học của nó bị thay đổi theo chiều hướng xấu đi. Dưới góc độ kinh tế học, ô nhiễm môi trường là sự thay đổi không có lợi cho môi trường sống về các tính chất vật lí, hoá học, sinh học mà qua đó có thể gây tác hại tức thời hoặc lâu dài đến sức khoẻ của con người, các loài động thực vật và các điều kiện sống khác. Dưới góc độ pháp lý “ô nhiễm môi trường là sự biến đổi của các thành phần môi trường không phù hợp với quy chuẩn kỹ thuật môi trường và tiêu chuẩn môi trường gây ảnh hưởng xấu đến con người và sinh vật” (Khoản 8 Điều 3 Luật bảo vệ môi trường năm 2014). Có thể thấy điểm chung nhất giữa các định nghĩa nêu trên về ô nhiễm môi trường là chúng đều đề cập sự biến đổi của các thành phần môi trường theo chiều hướng xấu, gây bất lợi cho con người và sinh vật”.20 Giáo trình Luật Quốc tế về môi trường do Nguyễn Hồng Thao và Nguyễn Thị Xuân Sơn đồng chủ biên, cũng khẳng định sự tiến bộ về định nghĩa về ô nhiễm môi trường biển trong UNCLOS.21 Giáo trình Luật Biển quốc tế do Nguyễn Thị Kim Ngân và Nguyễn Toàn Thắng chủ biên đã nhắc lại định nghĩa về “ô nhiễm môi trường biển” trong UNCLOS và đưa ra định nghĩa về “bảo vệ môi trường biển là hoạt động của chủ thể Luật quốc tế trên cơ sở các nguyên tắc và quy phạm Luật quốc tế thông qua phương thức riêng lẻ hoặc tập thể, sử dụng các công cụ, biện pháp để bảo tồn và phát triển các tài nguyên sinh vật và phi sinh vật, hệ sinh thái, bảo vệ cảnh quang và chất lượng nước khỏi các nguồn ô nhiễm môi trường biển do con người trực tiếp hoặc gián tiếp gây ra nhằm mục đích phát triển bền vững vì lợi ích của mỗi quốc gia, khu vực và cộng đồng quốc tế”.22 Hai cuốn sách của tác giả Nguyễn Hồng Thao, có tiêu đề “Bảo vệ môi trường biển: Vấn đề và Giải pháp”23 và “Ô nhiễm môi trường biển Việt Nam: Luật pháp và thực tiễn”24, đã phân tích một số định nghĩa về ô nhiễm môi trường biển, trong đó nhấn mạnh đến định nghĩa trong UNCLOS, đồng thời cũng đưa ra định nghĩa về 20 GS.

Lê Hồng Hạnh & PGS. Vũ Thu Hạnh (đồng chủ biên) (2017), Giáo trình Luật Môi trường. Nxb CAND, trang 63. 21 Nguyễn Hồng Thao và Nguyễn Thị Xuân Sơn (đồng chủ biên) (2020), Giáo trình Luật Quốc tế về môi trường, Nxb ĐHQG.

22 Nguyễn Thị Kim Ngân và Nguyễn Toàn Thắng (đồng chủ biên) (2019), Giáo trình Luật Biển quốc tế, Nxb Tư Pháp, Hà Nội. 23 Nguyễn Hồng Thao (2004), Bảo vệ môi trường biển: Vấn đề và Giải pháp, Nxb Chính trị quốc gia. 24 Nguyễn Hồng Thao (2003), Ô nhiễm môi trường biển Việt Nam: Luật pháp và thực tiễn, Nxb Chính trị Quốc gia. 11 “bảo vệ môi trường biển là việc ngăn chặn ảnh hưởng tiêu cực của các hoạt động của con người và của tự nhiên đến môi trường biển, làm ô nhiễm va suy thoái môi trường biển”.

Luận án tiến sĩ của tác giả Lưu Ngọc Tố Tâm về “Pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trường biển trong hoạt động hàng hải ở Việt Nam” đã đưa ra định nghĩa: “ô nhiễm môi trường biển là sự biến đổi thành phần môi trường biển, có nguyên nhân từ những biến đổi bất thường của tự nhiên/và từ việc con người trực tiếp hoặc gián tiếp đưa các chất liệu và/hoặc năng lượng vào môi trường biển, gây tổn hại đến nguồn lợi sinh vật và đến hệ động vật và hệ thực vật biển, gây nguy hiểm cho sức khoẻ con người, gây trở ngại cho các hoạt động ở biển, kể cả việc đánh bắt hải sản và các việc sử dụng biển một cách hợp pháp khác, làm biến đổi chất lượng nước biển về phương diện sử dụng nó và làm giảm sút các giá trị mĩ cảm của biển”.25 Định nghĩa này đã kế thừa định nghĩa trong UNCLOS và hoàn thiện mở rộng thêm phạm vi nghiên cứu về chủ thể, khách thể và đối tượng của hoạt động kiểm soát ô nhiễm môi trường biển. Như vậy, khái niệm “ô nhiễm môi trường biển” và “bảo vệ môi trường biển” cũng được nghiên cứu làm rõ trong một số công trình nghiên cứu ở trong nước và ngoài nước, từ việc khẳng định lại khái niệm trong UNCLOS và có sự hoàn thiện hơn. b) Quan niệm về nguồn ô nhiễm từ đất liền Thuật ngữ “Nguồn ô nhiễm từ đất liền” được sử dụng thường xuyên trong nhiều văn kiện quốc tế và trong cả UNCLOS, tuy nhiên, ít các công trình nghiên cứu đề cập cụ thể về nội hàm của cụm từ “đất liền” và “nguồn ô nhiễm từ đất liền”. Hai cuốn sách của tác giả Nguyễn Hồng Thao với tiêu đề “Bảo vệ môi trường biển: Vấn đề và Giải pháp” và “Ô nhiễm môi trường biển Việt Nam: Luật pháp và thực tiễn” đã nhận định “mặc dù có một số văn kiện gộp các giàn khoan, các công trình thiết bị trên biển vào phạm trù đất liền để xác định nguồn ô nhiễm có nguồn gốc từ đất liền, song theo tinh thần chung của luật quốc tế về môi trường, ô nhiễm có nguồn gốc từ đất liền liên quan đến hoạt động trên cơ sở đất liền, không tính đến các hoạt động xuất phát từ các cơ sở nhân tạo trên biển”.

Đồng thời, hai cuốn sách này cũng đánh giá đến các nguồn gây ô nhiễm môi trường biển từ đất liền nhưng chủ yếu tập trung vào nước thải, rác thải sinh hoạt và chất thải nguy hại, chất thải nông – lâm nghiệp và hoạt động đánh bắt cá. 25 Lưu Ngọc Tố Tâm (2012), Luận án tiến sĩ: “Pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trường biển trong hoạt động hàng hải ở Việt Nam”. 12 c) Về khái niệm cam kết quốc tế Luận án này nghiên cứu về “cam kết quốc tế” về BVMT do nguồn ONTĐL bao gồm các điều ước quốc tế (ĐƯQT) và các thoả thuận quốc tế khác không phải là ĐƯQT. Do đó, một số công trình nghiên cứu liên quan đến khái niệm này được khảo sát và trình bày dưới đây: Thuật ngữ “Điều ước quốc tế” thì khá rõ ràng, ít tranh cãi hơn vì nó đã được quy định trong Công ước Viên về Luật điều ước quốc tế năm 1969, cụ thể tại Điều 2 quy định “Thuật ngữ “điều ước” dùng để chỉ một thỏa thuận quốc tế được ký kết bằng văn bản giữa các quốc gia và được pháp luật quốc tế điều chỉnh, dù được ghi nhận trong một văn kiện duy nhất hoặc trong hai hay nhiều văn kiện có quan hệ với nhau và với bất kể tên gọi riêng của nó là gì” và định nghĩa này tiếp tục được chỉnh sửa trong Công ước Viên về Luật điều ước quốc tế năm 1981.

Nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến thuật ngữ này đều dẫn chiếu đến quy định này, ví dụ như cuốn “International Law” của tác giả Malcolm N.Shaw xuất bản lần thứ 6 năm 2009; cuốn “Public International Law: Treaties and International Organizations” của tác giả Erik Jensen;26 bài viết “Treaties” của tác giả Malgosia Fitzmaurice.27 Các thoả thuận quốc tế khác không phải là ĐƯQT thường được gọi là “công cụ quốc tế không bắt buộc” hoặc “luật mềm quốc tế” thì có nhiều công trình nghiên cứu với nhiều quan điểm khác nhau.