Luận án tiến sĩ nghiên cứu về án lệ hình sự ở Việt Nam hiện nay

Luận án tiến sĩ nghiên cứu án lệ hình sự tại Việt Nam, phân tích vai trò, thực trạng và xu hướng phát triển trong hệ thống pháp luật hiện hành.

• Tác giả: Nguyễn Thanh Mận
• Người hướng dẫn: PGS. TS. Trần Văn Độ
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Luật Hình sự và Tố tụng Hình sự
• Đề tài: Án lệ hình sự ở Việt Nam hiện nay
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• MỞ ĐẦU: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU VỀ ÁN LỆ HÌNH SỰ
• 0.1. Tình hình nghiên cứu
• 0.2. Nhận xét về tình hình nghiên cứu
• 0.3. Giả thuyết nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu
• 0.4. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ÁN LỆ HÌNH SỰ, XÂY DỰNG VÀ ÁP DỤNG ÁN LỆ HÌNH SỰ
• 0.4.1. Khái niệm, bản chất, đặc điểm và vai trò của án lệ hình sự
• 0.4.2. Khái niệm, đặc điểm và những nguyên tắc xây dựng án lệ hình sự
• 0.4.3. Khái niệm, đặc điểm và các nguyên tắc áp dụng án lệ hình sự
• 0.5. THỰC TIỄN XÂY DỰNG VÀ ÁP DỤNG ÁN LỆ HÌNH SỰ Ở VIỆT NAM
• 0.5.1. Thực tiễn xây dựng và áp dụng án lệ hình sự
• 0.5.2. Đánh giá thực tiễn xây dựng và áp dụng án lệ hình sự
• 0.6. YÊU CẦU VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG XÂY DỰNG VÀ ÁP DỤNG ÁN LỆ HÌNH SỰ Ở VIỆT NAM
• 0.6.1. Yêu cầu xây dựng, phát triển án lệ hình sự
• 0.6.2. Các giải pháp nâng cao chất lượng xây dựng, áp dụng án lệ hình sự
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.2.1. Mục đích nghiên cứu
• 1.2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
• 1.4.1. Phương pháp luận
• 1.4.2. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Đóng góp mới về khoa học của luận án
• 1.5.1. Thứ nhất
• 1.5.2. Thứ hai
• 1.5.3. Thứ ba
• 1.5.4. Thứ tư
• 1.6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn
• 1.6.1. Ý nghĩa lý luận
• 1.6.2. Ý nghĩa thực tiễn

Tóm tắt

I. Tính cấp thiết của đề tài

Án lệ hình sự đã trở thành một phần quan trọng trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Việc thừa nhận án lệ hình sự không chỉ là một bước tiến trong cải cách tư pháp mà còn là một yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh hiện nay. Án lệ hình sự giúp đảm bảo tính thống nhất trong việc áp dụng pháp luật, từ đó nâng cao hiệu quả xét xử. Theo Nghị quyết số 48-NQ/TW, việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật là một trong những nhiệm vụ ưu tiên hàng đầu. Án lệ hình sự, với vai trò là nguồn luật, có khả năng khắc phục những lỗ hổng của luật thành văn, tạo ra sự minh bạch và ổn định trong các phán quyết của Tòa án. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh các loại hình tội phạm ngày càng phức tạp và tinh vi. Việc nghiên cứu và áp dụng án lệ hình sự không chỉ giúp giải quyết các vụ án mà còn góp phần xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, phục vụ cho công lý và bảo vệ quyền lợi của công dân.

II. Những vấn đề lý luận về án lệ hình sự

Khái niệm và bản chất của án lệ hình sự cần được làm rõ để có thể áp dụng hiệu quả trong thực tiễn. Án lệ hình sự không chỉ đơn thuần là những quyết định của Tòa án mà còn là những nguyên tắc, quy tắc pháp lý được hình thành từ các bản án. Đặc điểm của án lệ hình sự bao gồm tính khả thi, tính minh bạch và tính ổn định. Việc xây dựng và áp dụng án lệ hình sự cần tuân thủ các nguyên tắc nhất định, nhằm đảm bảo rằng các vụ án tương tự được xử lý một cách đồng nhất. Điều này không chỉ giúp nâng cao chất lượng xét xử mà còn tạo ra sự tin tưởng từ phía người dân đối với hệ thống tư pháp. Việc nghiên cứu lý luận về án lệ hình sự cũng giúp xác định rõ vai trò của nó trong việc bảo vệ quyền con người và quyền tự do, dân chủ của công dân.

III. Thực tiễn xây dựng và áp dụng án lệ hình sự ở Việt Nam

Thực tiễn cho thấy, việc xây dựng và áp dụng án lệ hình sự ở Việt Nam còn nhiều hạn chế. Mặc dù đã có một số án lệ hình sự được công bố, nhưng số lượng này vẫn còn quá ít so với nhu cầu thực tiễn. Việc áp dụng án lệ hình sự trong xét xử chưa được thực hiện một cách đồng bộ và thống nhất. Nhiều vụ án có cùng hành vi, tình tiết tương tự nhưng lại bị xử lý khác nhau, dẫn đến sự bất bình đẳng trong việc áp dụng pháp luật. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc hoàn thiện quy trình xây dựng và áp dụng án lệ hình sự. Cần có những giải pháp cụ thể để nâng cao chất lượng và số lượng án lệ hình sự, từ đó đảm bảo tính thống nhất và công bằng trong xét xử.

IV. Yêu cầu và giải pháp nâng cao chất lượng xây dựng và áp dụng án lệ hình sự

Để nâng cao chất lượng xây dựng và áp dụng án lệ hình sự, cần thiết phải có một hệ thống tiêu chí rõ ràng cho việc lựa chọn và công bố án lệ hình sự. Các giải pháp bao gồm việc tăng cường đào tạo cho các thẩm phán về án lệ hình sự, xây dựng cơ chế giám sát và đánh giá việc áp dụng án lệ hình sự trong thực tiễn. Ngoài ra, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan tư pháp và các tổ chức nghiên cứu để đảm bảo rằng các án lệ hình sự được xây dựng dựa trên cơ sở lý luận vững chắc và thực tiễn phong phú. Việc này không chỉ giúp nâng cao chất lượng xét xử mà còn góp phần xây dựng niềm tin của người dân vào hệ thống tư pháp.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Trong tiến trình cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam, việc thừa nhận và áp dụng án lệ đánh dấu một bước chuyển dịch mang tính bước ngoặt của hệ thống pháp luật mang truyền thống Dân luật (Civil Law). Luận án tiến sĩ luật học "Án lệ hình sự ở Việt Nam hiện nay" của NCS Nguyễn Thanh Mận, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Trần Văn Độ tại Học viện Khoa học Xã hội (2019), chuyên ngành Luật Hình sự và Tố tụng hình sự (mã số: 9.04), là công trình học thuật chuyên biệt đầu tiên giải quyết căn bản và toàn diện các vấn đề lý luận lẫn thực tiễn về án lệ hình sự (ALHS).

Bối cảnh nghiên cứu bắt nguồn từ các định hướng chiến lược tại Nghị quyết số 48-NQ/TW và Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị, trong đó khẳng định: "Tòa án nhân dân tối cao có nhiệm vụ tổng kết kinh nghiệm xét xử, hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật, phát triển án lệ và xét xử giám đốc thẩm và tái thẩm". Bước tiến này được thể chế hóa tại Hiến pháp năm 2013 và điểm c khoản 2 Điều 22 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014, cùng Nghị quyết số 03/2015/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao (TANDTC).

graph TD
    A[Nghị quyết 48/49-NQ/TW & Hiến pháp 2013] --> B[Luật Tổ chức TAND 2014 - Điều 22]
    B --> C[Nghị quyết 03/2015/NQ-HĐTP]
    C --> D[Lý luận & Tiêu chí ALHS]
    D --> E[Thực tiễn áp dụng: 04 ALHS]
    E --> F[Giải pháp hoàn thiện thể chế & Quy trình tuyển chọn]

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) cốt lõi được xác định rõ: Trước công trình này, các nghiên cứu trong nước (như Trương Hòa Bình 2012, Đặng Quang Phương 2012, Nguyễn Văn Cường 2009, Nguyễn Văn Nam 2011) chủ yếu tiếp cận án lệ dưới góc độ lý luận chung, luật so sánh hoặc án lệ dân sự/thương mại. Lĩnh vực luật hình sự vốn bị ràng buộc khắt khe bởi nguyên tắc pháp chế hình sự (nullum crimen, nulla poena sine lege quy định tại Điều 2 Bộ luật Hình sự 2015) chưa từng có công trình nghiên cứu hệ thống nào phân định rõ nội hàm, cơ chế hình thành, tiêu chí tuyển chọn và giá trị ràng buộc của ALHS.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu (RQ) và giả thuyết nghiên cứu (H) được xác lập:

• RQ1: Khái niệm, bản chất pháp lý, đặc điểm và vai trò của ALHS trong hệ thống pháp luật Việt Nam là gì?
• RQ2: Thực tiễn quy trình tuyển chọn, công bố và áp dụng 04 ALHS đầu tiên tại Việt Nam bộc lộ những điểm nghẽn thể chế nào?
• RQ3: Cần xác lập những yêu cầu và giải pháp đột phá nào để nâng cao chất lượng xây dựng và áp dụng ALHS?
• H1: ALHS không sáng tạo tội phạm mới mà đóng vai trò công cụ giải thích tư pháp chuẩn mực, làm rõ các tình tiết định tội, định khung và lượng hình còn đa nghĩa.
• H2: Sự khan hiếm ALHS (chỉ có 04/16 án lệ được ban hành tính đến năm 2018) và tỷ lệ viện dẫn thấp bắt nguồn từ quy trình tuyển chọn thiếu tiêu chí đặc thù cho tố tụng hình sự.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp Thuyết pháp luật thực chứng (Legal Positivism), Thuyết trường phái lịch sử pháp luật (Historical Jurisprudence) và Thuyết giải thích tư pháp (Judicial Interpretation). Về phạm vi, luận án khảo sát toàn diện từ mốc cải cách tư pháp 2005 đến 2018, đối chiếu 16 án lệ đã công bố (trọng tâm là 04 ALHS) cùng hệ thống bản án giám đốc thẩm của Hội đồng Thẩm phán TANDTC trên phạm vi 63 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương.

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế cho thấy sự phát triển đồ sộ của học thuyết án lệ. Gerald J. Postema (1987) khi nghiên cứu quan điểm của Thomas Hobbes trong tác phẩm Precedent in Law đã khẳng định án lệ chính là "mạch máu của hệ thống pháp luật" ("life blood of a legal system"). Edward Coke (1628) trong Institutes nhấn mạnh tính duy lý tư pháp: “sự hợp lý là sự sống của pháp luật” (“reason is the life of the law”), cho rằng thông luật là kết tinh kinh nghiệm xét xử của thẩm phán. William Blackstone (1765) trong Commentaries on the Law of England phân tích án lệ như quy tắc quy chiếu có tính ràng buộc qua nguyên tắc Stare decisis. Ngược lại, Jeremy Bentham (1789) và H.L.A. Hart (1961) trong The Concept of Law phê phán tính tản mạn của án lệ nhưng thừa nhận quyền tự do định đoạt tư pháp (judicial discretion) trong việc lấp đầy các lỗ hổng luật định. D. Neil MacCormick và Robert S. Summers (1997) trong Interpreting Precedents chuẩn hóa định nghĩa: “Án lệ là các quyết định trước được sử dụng làm khuôn mẫu cho các vụ việc tương tự về sau”.

graph LR
    subgraph Common Law
        A[Edward Coke 1628 / Blackstone 1765] --> B[Nguyên tắc Stare Decisis: Bắt buộc tuyệt đối]
    end
    subgraph Civil Law
        C[Savigny 1814 / Eva Steiner 2002] --> D[Án lệ là nguồn bổ trợ / Giải thích luật]
    end
    subgraph Vietnam Context
        E[Luận án NCS Nguyễn Thanh Mận 2019] --> F[ALHS: Án lệ giải thích quy chuẩn hóa]
    end
    B -.-> F
    D --> F

Về mặt học thuật, y văn tồn tại hai trường phái đối lập sâu sắc:

1. Thuyết khẳng định nguồn luật: Đại diện bởi các học giả Thông luật (Common Law) và một bộ phận luật gia Đức (Friedrich Carl von Savigny, Robert Alexy & Ralf Dreier 1997), coi phán quyết tư pháp là nguồn luật chính thức, có hiệu lực ràng buộc bình đẳng với văn bản quy phạm.
2. Thuyết phủ định nguồn luật: Dựa trên học thuyết phân chia quyền lực cứng rắn tại Pháp (Eva Steiner 2002) và quan điểm Dân luật truyền thống tại Hàn Quốc (Yoonmin Rah 2015, viện dẫn Điều 8 Luật Tổ chức Tòa án Hàn Quốc), cho rằng thẩm phán chỉ áp dụng luật chứ không có quyền làm luật; án lệ chỉ có giá trị tham khảo tâm lý hoặc hướng dẫn nội bộ.

Nghiên cứu / Tác giả	Quốc gia / Hệ thống	Quan điểm về nguồn luật	Bản chất án lệ hình sự
Alastair MacAdam & John Pyke (1998)	Úc (Common Law)	Nguồn luật bắt buộc (Stare decisis)	Phân định Ratio decidendi và Obiter dictum để định tội danh
Eva Steiner (2002)	Pháp (Civil Law)	Nguồn bổ trợ cấp dưới luật thành văn	Giải thích pháp luật, không tạo ra tội phạm mới
Yoonmin Rah (2015)	Hàn Quốc (Civil Law)	Ràng buộc thực tế, phủ nhận hiệu lực luật định	Phán quyết Tòa tối cao có sức mạnh thực tế (De facto)
Nguyễn Văn Nam (2011)	Anh, Mỹ, Pháp, Đức	Phân tích so sánh đa hệ thống	Khái quát chung, không chuyên sâu luật hình sự
Nguyễn Thanh Mận (2019 - Luận án)	Việt Nam (Xã hội chủ nghĩa / Civil Law)	Nguồn giải thích - áp dụng thống nhất	Giải thích tình tiết định tội/lượng hình; không lập pháp

Luận án của NCS Nguyễn Thanh Mận định vị chính xác vị trí khoa học: Không sao chép nguyên mẫu Stare decisis của Anh - Mỹ, cũng không phủ nhận vai trò án lệ như quan điểm Dân luật cổ điển. Nghiên cứu xác lập mô hình án lệ xã hội chủ nghĩa đặc thù: Án lệ là kết quả tuyển chọn, chuẩn hóa từ các quyết định giám đốc thẩm của Hội đồng Thẩm phán TANDTC nhằm bảo đảm nguyên tắc "những vụ án giống nhau phải được xử như nhau".

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm sâu sắc Thuyết pháp luật thực chứng của H.L.A. Hart và Thuyết lịch sử pháp luật của Savigny trong bối cảnh tư pháp hình sự Việt Nam. Luận án đã xây dựng định nghĩa khoa học chuẩn xác về ALHS:

"Án lệ hình sự ở Việt Nam là một loại án lệ, được hình thành bởi Tòa án, chứa đựng những lập luận trong bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật nhằm làm rõ, giải thích những quy định của pháp luật hình sự còn có cách hiểu khác nhau, được lựa chọn, công bố theo một trình tự, thủ tục nhất định, có giá trị để áp dụng thống nhất pháp luật hình sự đối với những vụ án tương tự về sau."

classDiagram
    class BanChatPhapLy {
        +TinhGiaiCap: Y chi nha nuoc quan ly
        +TinhXaHoi: Bao ve loi ich cong dong
        +TinhQuyChuan: Tuan thu phap che hinh su
    }
    class DacDiemCoBan {
        +ChuTheTaoLap: Toa an thong qua xet xu
        +NoiDungGiaiThich: Lam ro tinh tiet chua thong nhat
        +ThuTucTuyenChon: Quy trinh chat che nghiem ngat
        +TinhBienDong: Thay doi khi Luat thanh van sua doi
    }
    class GiaTriUngDung {
        +ApDungThongNhat: Vu an tuong tu xu nhu nhau
        +TienLieuTuPhap: Nang cao du bao phan quyet
        +BoKhuyetLuatThanhVan: Lap khoang trong quy pham
    }
    BanChatPhapLy --> DacDiemCoBan
    DacDiemCoBan --> GiaTriUngDung

Mô hình lý thuyết của luận án làm sáng tỏ 4 luận điểm mang tính chuyển biến nhận thức (Paradigm shift):

1. Luận điểm 1 (Bản chất nhị nguyên): ALHS vừa mang tính giai cấp sâu sắc (công cụ quản lý xã hội của nhà nước), vừa mang tính xã hội phổ quát (bảo vệ quyền con người, chống oan sai).
2. Luận điểm 2 (Giới hạn giải thích tư pháp): Khác với án lệ dân sự (nơi Tòa án không được từ chối thụ lý khi chưa có luật theo BLTTDS 2015), ALHS bị khống chế tuyệt đối bởi nguyên tắc luật định (Điều 2 BLHS 2015). ALHS chỉ được phép giải thích các dấu hiệu cấu thành tội phạm, không được tạo ra tội danh hay hình phạt mới.
3. Luận điểm 3 (Tính chuẩn mực tuyển chọn): Án lệ Việt Nam không phải là bản án gốc trực tiếp như Thông luật, mà là bản án/quyết định đã qua bộ lọc tuyển chọn và công bố chính thức bởi Hội đồng Thẩm phán và Chánh án TANDTC.
4. Luận điểm 4 (Cơ chế ràng buộc tương đối): Giá trị pháp lý của ALHS nằm ở tính chuẩn mực bắt buộc áp dụng có điều kiện (nếu không áp dụng thẩm phán phải lập luận giải trình sự khác biệt).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án kết hợp 3 trụ cột lý thuyết:

• Học thuyết Nhà nước pháp quyền XHCN (yêu cầu tính tối thượng của Hiến pháp và sự thống nhất của pháp chế);
• Xã hội học pháp luật của Võ Khánh Vinh (2002) (tiếp cận hành vi áp dụng pháp luật và điều kiện xã hội của phán quyết);
• Luật so sánh hình sự của Hồ Sỹ Sơn (2018) (phân tích đối chiếu nguồn luật giữa hệ thống Common Law và Civil Law).

Điều kiện biên (Boundary Conditions) được xác lập rõ ràng: Khung phân tích chỉ áp dụng cho hệ thống Tòa án Việt Nam trong giai đoạn chuyển đổi cải cách tư pháp, giới hạn trong việc giải thích các quy định của Bộ luật Hình sự và Bộ luật Tố tụng hình sự, không mở rộng sang chức năng vi hiến hay lập pháp thuần túy.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu đứng trên lập trường nhận thức luận Hiện thực phản biện (Critical Realism) và chủ nghĩa duy vật biện chứng Mác - Lênin. Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp đa tầng (Multi-level Mixed Methods Design) kết hợp phân tích định tính quy chuẩn pháp lý với thống kê thực chứng dữ liệu xét xử hình sự trên toàn quốc.

flowchart TD
    subgraph ThuThapDuLieu [Thu Thap Du Lieu]
        A1[16 An le cong bo 2016-2018 / 04 ALHS] --> B[Ma hoa & Phan loai]
        A2[Cac Ban an Giam doc tham TANDTC] --> B
        A3[Khao sat Thuc tien 63 TAND Tinh/Thanh] --> B
    end
    subgraph XuLyPhanTich [Xu Ly & Tam Giac Doi Chieu]
        B --> C1[Phan tich Quy chuan Luat hoc]
        B --> C2[Thong ke Tan suat & Vien dan SPSS]
        B --> C3[Doi chieu Luat so sanh Quoc te]
    end
    subgraph DanhGiaTongHop [Danh Gia Tong Hop]
        C1 & C2 & C3 --> D[Kiem dinh Do tin cay Triangulation]
        D --> E[Ket qua Phat hien & De xuat Giai phap]
    end

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Chiến lược chọn mẫu: Khảo sát toàn bộ 16 án lệ được TANDTC công bố theo Quyết định số 220/QĐ-CA ngày 06/4/2016 và Quyết định số 698/QĐ-CA ngày 17/10/2016; trích xuất sâu 04 ALHS (gồm ALHS số 01/2016/AL về tội Giết người trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh và 03 ALHS công bố năm 2018).
• Thu thập dữ liệu: Phân tích văn bản 152 tài liệu tham khảo chuyên khảo trong và ngoài nước; tổng hợp báo cáo công tác xét xử thường niên của các Tòa chuyên trách thuộc TANDTC từ năm 2005 đến năm 2018.
• Tam giác đối chiếu (Triangulation):
  • Tam giác dữ liệu (hồ sơ án lệ, bản án sơ/phúc/giám đốc thẩm, nghị quyết hướng dẫn);
  • Tam giác phương pháp (phương pháp so sánh luật học, phương pháp phân tích logic - hệ thống, phương pháp thống kê hình sự);
  • Tam giác chuyên gia (đối thoại học thuật với các thẩm phán TANDTC, kiểm sát viên VKSNDTC và nhà khoa học pháp lý).
• Tính giá trị và độ tin cậy: Bảo đảm tính giá trị nội tại (Internal Validity) thông qua việc phân tích trực tiếp hồ sơ gốc của các quyết định giám đốc thẩm mẫu mực; tính giá trị khái quát (External Validity) thông qua sự tương thích với hệ thống Tòa án 4 cấp tại Việt Nam.

Data và phân tích

Dữ liệu xét xử được phân loại theo cấu trúc ma trận: tội danh, tình tiết giảm nhẹ/tăng nặng, tình huống pháp lý mâu thuẫn, cấp xét xử ban hành phán quyết. Các công cụ hỗ trợ phân tích nội dung pháp lý (Content Analysis) được chuẩn hóa nhằm đánh giá tính tương đồng tình tiết pháp lý giữa các vụ án thực tế với nội dung án lệ được công bố.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

pie title Ty le phan bo 16 An le cong bo tai Viet Nam den 2018
    "An le Dan su / Kinh doanh TM" : 75
    "An le Hinh su (04 ALHS)" : 25

1. Sự mất cân đối nghiêm trọng về cơ cấu thể loại án lệ: Tính đến cuối năm 2018, trong tổng số 16 án lệ được ban hành, chỉ có 04 ALHS (chiếm 25%), trong khi án lệ dân sự, hôn nhân gia đình và kinh doanh thương mại chiếm tới 75%. Điều này chứng minh sự dè dặt của cơ quan xét xử đối với lĩnh vực hình sự do áp lực của nguyên tắc pháp chế.
2. Nghịch lý áp dụng trong thực tiễn xét xử: Dù ALHS số 01/2016/AL đã có hiệu lực pháp luật nhưng tỷ lệ các bản án sơ thẩm và phúc thẩm chính thức viện dẫn lập luận của án lệ này trong phần nhận định đạt mức xấp xỉ 0% trong giai đoạn đầu. Thẩm phán địa phương có xu hướng tiếp tục áp dụng quy định chung của BLHS thay vì viện dẫn trực tiếp số hiệu án lệ.
3. Điểm nghẽn quy trình tuyển chọn: Quy trình lựa chọn theo Nghị quyết số 03/2015/NQ-HĐTP còn mang tính hành chính hóa cao, thiếu cơ chế động lực khuyến khích thẩm phán cấp tỉnh và cấp huyện đề xuất bản án tiêu biểu từ dưới lên.
4. Phạm vi giải thích ALHS còn quá hẹp: Các ALHS đã ban hành chỉ tập trung vào một số tội danh cụ thể thuộc nhóm tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe mà chưa bao quát các nhóm tội phạm kinh tế, chức vụ, công nghệ cao đang diễn biến phức tạp.

Implications đa chiều

graph TD
    A[Phat hien Nghien cuu] --> B[Theoretical: Hoan thien Ly luan Nguon phap luat Hinh su]
    A --> C[Methodological: Xac lap Bo tieu chi Danh gia Ratio Decidendi]
    A --> D[Practical: Nang cao Nang luc Lap luan & Vien dan cho Tham phan]
    A --> E[Policy: Ban hanh Quy trinh Rieng cho ALHS theo Nghi quyet moi]

• Về mặt lý luận: Xác lập vị thế của ALHS như một bộ phận cấu thành hữu cơ của khoa học luật hình sự Việt Nam, xóa bỏ định kiến xem án lệ là sự xâm phạm quyền lập pháp.
• Về mặt phương pháp luận: Đưa ra mô hình phân tách khoa học giữa Lý do ra quyết định (Ratio decidendi - phần mang tính quy phạm bắt buộc) và Lý lẽ bổ trợ (Obiter dictum - phần nhận định tham khảo) phù hợp với kỹ thuật lập văn bản tư pháp Việt Nam.
• Về mặt thực tiễn và chính sách: Kiến nghị Hội đồng Thẩm phán TANDTC sớm sửa đổi Nghị quyết 03/2015/NQ-HĐTP, phân cấp quyền đề xuất án lệ, đồng thời đưa kỹ năng viện dẫn ALHS vào chương trình đào tạo bắt buộc tại Học viện Tòa án.

---

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra 3 giới hạn nghiên cứu xuất phát từ điều kiện khách quan:

1. Giới hạn dung lượng mẫu thực tiễn: Do án lệ mới chính thức vận hành tại Việt Nam từ năm 2015 đến thời điểm bảo vệ (2019), số lượng ALHS được ban hành và đưa vào áp dụng còn quá ít (04 án lệ), dẫn đến dung lượng dữ liệu thực chứng kiểm tra hiệu ứng hồi quy xét xử chưa đủ lớn.
2. Giới hạn phạm vi dữ liệu công khai: Hệ thống công bố bản án trực tuyến của TANDTC trong giai đoạn 2016 - 2018 mới ở giai đoạn sơ khởi, gây khó khăn cho việc quét toàn diện tỷ lệ viện dẫn ngầm định (thẩm phán vận dụng tinh thần án lệ nhưng không trích dẫn trực tiếp tên án lệ).
3. Giới hạn về loại hình tranh chấp: Luận án chủ yếu tập trung vào phần tội danh và hình phạt, chưa đi sâu khảo sát phần giải quyết bồi thường thiệt hại dân sự trong vụ án hình sự dưới góc độ án lệ hỗn hợp.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Hướng 1: Nghiên cứu chuyên sâu về ALHS đối với các tội phạm kinh tế, tham nhũng và môi trường trong bối cảnh sửa đổi BLHS.
• Hướng 2: Xây dựng mô hình định lượng đánh giá tác động tư pháp (Judicial Impact Assessment) của từng án lệ cụ thể đối với tỷ lệ kháng cáo, kháng nghị và sửa/hủy án.
• Hướng 3: Đánh giá khả năng số hóa và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong việc tự động hóa trích xuất tình tiết tương đồng phục vụ tra cứu ALHS.
• Hướng 4: Mở rộng nghiên cứu án lệ giải quyết trách nhiệm dân sự trong vụ án hình sự.

---

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động sâu rộng trên cả 4 phương diện học thuật, lập pháp, thực thi tư pháp và hội nhập quốc tế:

graph LR
    A[Tac dong cua Luan an] --> B[Hoc thuat: Nguon giao trinh & Khung nghien cuu sau dai hoc]
    A --> C[Lap phap: Co so sua doi Nghi quyet 03/2015/NQ-HDTP]
    A --> D[Thuc thi: Nang cao ty le chap nhan vien dan an le tai Toa an]
    A --> E[Hoi nhap: Nang hang Chi so Tiep can Cong ly Quoc te]

• Ảnh hưởng học thuật: Là tài liệu kinh điển tham khảo cho các chương trình đào tạo thạc sĩ, tiến sĩ luật học tại Học viện Khoa học Xã hội, Trường Đại học Luật Hà Nội, Trường Đại học Luật TP.HCM và Học viện Tư pháp.
• Tác động lập pháp và hoàn thiện thể chế: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Hội đồng Thẩm phán TANDTC trong việc rà soát, đánh giá thực tiễn thi hành Nghị quyết 03/2015/NQ-HĐTP để ban hành các văn bản quy phạm thay thế hoàn thiện hơn (tiêu biểu như Nghị quyết số 04/2019/NQ-HĐTP sau này).
• Nâng cao chất lượng xét xử: Giúp đội ngũ thẩm phán, kiểm sát viên và luật sư thống nhất nhận thức, hạn chế sự tùy nghi trong áp dụng luật, trực tiếp nâng cao tính minh bạch và tiên liệu được (judicial predictability) của các phán quyết hình sự.
• Thúc đẩy hội nhập quốc tế: Chứng minh cam kết cải cách tư pháp của Việt Nam, đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế về tiếp cận công lý và xét xử công bằng (Fair trial theo Công ước ICCPR).

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên sau đại học: Tiếp cận nguồn tài liệu hệ thống hóa toàn diện về học thuyết án lệ, nhận diện rõ các khoảng trống nghiên cứu chuyên sâu về từng chế định cụ thể trong phần chung và phần các tội phạm của BLHS.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu luật học: Sở hữu bộ khung phân tích lý luận sắc bén, kết hợp nhuần nhuyễn giữa Dân luật và Thông luật để thiết kế bài giảng Luật So sánh và Nghiệp vụ xét xử hình sự.
• Thẩm phán và Thư ký Tòa án các cấp: Nắm vững phương pháp luận nhận diện tình tiết tương đồng, kỹ thuật phân tích Ratio decidendi và kỹ năng trích dẫn án lệ vào phần nhận định của bản án nhằm tránh nguy cơ bị hủy án do áp dụng sai pháp luật.
• Luật sư và Trợ giúp viên pháp lý: Có thêm công cụ lập luận và bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho thân chủ thông qua việc chủ động đối chiếu, viện dẫn các tình tiết tương tự từ ALHS đã được công bố.
• Cơ quan hoạch định chính sách và lập pháp: Sở hữu hệ thống luận cứ thực chứng để tiếp tục hoàn thiện khung khổ pháp lý về án lệ, đẩy mạnh chiến lược xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đâu là đóng góp lý luận độc đáo và đột phá nhất của luận án? Luận án đã mở rộng và tái cấu trúc Thuyết giải thích tư pháp trong hệ thống Dân luật xã hội chủ nghĩa bằng việc xác lập định nghĩa khoa học và 4 đặc điểm cốt lõi của ALHS Việt Nam. Nghiên cứu giải quyết triệt để mối quan hệ biện chứng giữa nguyên tắc pháp chế hình sự (nullum crimen, nulla poena sine lege) và thẩm quyền giải thích pháp luật của Tòa án, khẳng định ALHS là chuẩn mực làm rõ nội hàm điều luật chứ không phải là hành vi sáng tạo tội danh ngoài luật.

2. Đổi mới phương pháp luận của nghiên cứu được thể hiện như thế nào khi so sánh với các công trình trước đây? So với nghiên cứu của Trương Hòa Bình (2012) mang tính tổng thuật chính sách và Nguyễn Văn Nam (2011) thuần túy luật so sánh lý thuyết chung, luận án của NCS Nguyễn Thanh Mận đã thực hiện tam giác đối chiếu phương pháp luận (Methodological Triangulation): Kết hợp giải thích quy chuẩn văn bản với khảo sát thực chứng toàn bộ 16 án lệ công bố (đặc biệt là 04 ALHS) và phân tích sâu các bản án giám đốc thẩm của Hội đồng Thẩm phán TANDTC trên diện rộng 63 tỉnh, thành phố.

3. Phát hiện thực chứng nào mang tính bất ngờ nhất từ dữ liệu nghiên cứu? Phát hiện về "nghịch lý khan hiếm và e ngại viện dẫn": Mặc dù nhu cầu thống nhất đường lối xét xử rất cấp thiết, nhưng sau hơn 3 năm triển khai, số lượng ALHS chỉ đạt 04 án lệ (25% tổng số án lệ), và trong giai đoạn đầu hầu như không có Tòa án cấp dưới nào chính thức viện dẫn ALHS số 01 trong bản án tuyên. Nguyên nhân bắt nguồn từ cơ chế tuyển chọn chưa có tiêu chí riêng biệt cho hình sự và tâm lý e ngại rủi ro trách nhiệm nghề nghiệp của thẩm phán.

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lập (Replication Protocol) không? Có. Luận án thiết lập quy trình 4 bước chặt chẽ để đánh giá và trích xuất một bản án hình sự tiêu chuẩn thành ALHS:

• Bước 1: Sàng lọc bản án giám đốc thẩm có hiệu lực pháp luật chứa đựng tình tiết pháp lý chưa có hướng dẫn rõ ràng;
• Bước 2: Tách chiết phần lập luận pháp lý cốt lõi (Ratio decidendi) khỏi tình tiết cá biệt;
• Bước 3: Đánh giá tính chuẩn mực, tính phổ quát và giá trị định hướng xã hội;
• Bước 4: Chuẩn hóa thể thức văn bản theo tiêu chí của Hội đồng Thẩm phán TANDTC.

5. Lộ trình nghiên cứu phát triển 10 năm được phác thảo như thế nào? Lộ trình 10 năm tập trung vào 3 giai đoạn:

• Giai đoạn 1 (1-3 năm): Hoàn thiện quy chế tuyển chọn riêng biệt cho ALHS và tăng tỷ lệ ALHS lên ít nhất 40% tổng số án lệ được ban hành.
• Giai đoạn 2 (3-6 năm): Mở rộng ALHS sang các lĩnh vực tội phạm kinh tế, chức vụ, tham nhũng và môi trường.
• Giai đoạn 3 (6-10 năm): Chuyển đổi số toàn diện kho dữ liệu bản án, tích hợp công cụ AI hỗ trợ thẩm phán tự động tra cứu, gợi ý đối chiếu ALHS tương đồng trong thời gian thực.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ luật học "Án lệ hình sự ở Việt Nam hiện nay" của NCS Nguyễn Thanh Mận là công trình nghiên cứu tiên phong, có giá trị học thuật xuất sắc và tính ứng dụng thực tiễn cao, ghi dấu ấn đậm nét trong khoa học luật hình sự nước nhà:

1. Xác lập hệ thống lý luận hoàn chỉnh về ALHS: Đưa ra định nghĩa khoa học, phân tích tường minh bản chất nhị nguyên (tính giai cấp và tính xã hội), làm rõ 4 đặc điểm và vai trò nền tảng của ALHS trong việc bổ sung, hoàn thiện luật thành văn.
2. Giải quyết hài hòa xung đột học thuyết: Định vị chuẩn xác ALHS trong mối quan hệ với nguyên tắc pháp chế hình sự, chứng minh ALHS là công cụ giải thích tư pháp chuẩn mực chứ không phá vỡ trật tự lập pháp của Quốc hội.
3. Phân tích thực chứng toàn diện: Khái quát bức tranh thực tiễn xây dựng và áp dụng 04 ALHS đầu tiên tại Việt Nam, vạch rõ những điểm nghẽn về thể chế tuyển chọn, công bố và tâm lý e ngại viện dẫn của thẩm phán.
4. Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ: Kiến nghị ban hành quy trình tuyển chọn chuyên biệt cho án lệ hình sự, phân cấp đề xuất từ Tòa án địa phương, mở rộng phạm vi lựa chọn sang các nhóm tội danh phức tạp.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu chuyên sâu mới: Tạo tiền đề học thuật vững chắc cho các nghiên cứu tiếp theo về án lệ trong từng chế định cụ thể của Luật Hình sự, Tố tụng hình sự và ứng dụng công nghệ trong quản trị tư pháp tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề, liệu rằng có giới hạn nào cho việc Thẩm phán làm luật. Lý luận của Eva Steiner về án lệ nhấn mạnh ở một số vấn đề nhƣ; Thứ nhất, vị trí của án lệ trong hệ thống pháp luật Pháp; Thứ hai, yếu tố tạo ra tính thuyết phục của án lệ, mối quan hệ giữa án lệ và luật thành văn; Thứ ba, tính hợp pháp của án lệ. Như vậy, theo học thuyết về phân chia quyền lực ở Pháp, xét về khía cạnh vị trí của án lệ trong pháp luật Pháp, Thẩm phán không có quyền ban hành pháp luật, nếu Thẩm phán thực hiện quyền này thì đã xâm phạm đến quyền lực của cơ quan lập pháp. Eva Steiner cho rằng có một số yếu tố tạo ra mức độ hiệu lực đối với án lệ nhƣ: Tính thứ bậc của Tòa án đã tuyên bản án; sự tách khỏi hƣớng xét xử các vụ việc trƣớc đó; sự tuyên bố của nguyên tắc chung áp dụng liên quan đến hàng loạt các án lệ trƣớc đó đƣợc viện dẫn bởi Tòa án đã đƣa ra quyết định đƣợc coi là án lệ.

Theo Eva Steiner, quan điểm chủ đạo về mối quan hệ giữa án lệ và luật do cơ 15 quan lập pháp ban hành thì luật do cơ quan lập pháp ban hành sẽ có hiệu lực cao hơn. Tuy nhiên, chúng ta nên có cái nhìn biện chứng về mối quan hệ này. Hai dạng nguồn luật này trong hệ thống pháp luật sẽ hỗ trợ nhau trong mỗi lĩnh vực pháp luật [97, p. Ngoài những quan điểm lý luận của Eva Steiner về án lệ, có một số công trình ở Pháp đã phân chia án lệ thành hai loại: Án lệ là giải pháp cho một vấn đề cụ thể và án lệ của việc giải thích pháp luật.

Nhóm công trình nghiên cứu về tiêu chí, đặc điểm, nguyên tắc xây dựng và áp dụng án lệ Bài viết “Chế độ liên quan đến án lệ của Hàn Quốc” của Yoonmin Rah đƣợc trình bày tại Hội thảo về án lệ đƣợc tổ chức tại Đà Nẵng năm 2015, khẳng định: Hàn Quốc là một quốc gia thuộc hệ thống luật Châu Âu lục địa. Về nguyên tắc, luật thành văn là nguồn luật nhƣng ngoài luật thành văn, án lệ có đƣợc coi là nguồn luật hay không. Điều này có nghĩa là vấn đề án lệ có hiệu lực pháp lý bắt buộc đối với những vụ án tƣơng tự sau này hay không đang đƣợc bàn luận theo hƣớng học thuật tại Hàn Quốc. Về vấn đề án lệ có phải là nguồn luật hay không thì theo bài viết, tại Hàn Quốc cũng có hai trƣờng phái khác nhau.

Thuyết khẳng định cho rằng, án lệ đƣợc đặt tƣơng đƣơng với thông luật nên có thể coi là nguồn luật. Nhƣng vẫn theo Thuyết này, có ý kiến lại cho rằng, án lệ tƣơng đƣơng với nguồn luật là do nó có chức năng hình thành nên luật, bổ sung những điểm còn thiếu sót của luật thành văn, có ý kiến cho rằng phán quyết của Tòa án cấp dƣới trái với án lệ thì khả năng bị hủy án sẽ rất cao do vậy án lệ có thể xem là nguồn luật vì có sức ảnh hƣởng mạnh mẽ đến Tòa án cấp dƣới về mặt thực tế. Thuyết phủ định có quan điểm trái ngƣợc, họ cho rằng án lệ không phải là nguồn luật là bởi vì, án lệ có hiệu lực bắt buộc trên thực tế đối với những vụ án tƣơng tự nhƣng nó cũng chỉ là kết quả của việc áp dụng luật đối với vụ án cụ thể và không thể coi án lệ là luật. Điều 8 Luật tổ chức Tòa án Hàn Quốc quy định “Nhận định trong xét xử của Tòa án cấp trên sẽ ràng buộc cấp dƣới đối với vụ án đó”.

Điều này có nghĩa án lệ 16 không có hiệu lực pháp lý bắt buộc đối với các vụ án tƣơng tự và đây cũng là căn cứ để phủ nhận tính chất nguồn luật của án lệ. Việc có công nhận tính chất nguồn luật của án lệ hay không là một vấn đề quan trọng. Song cả hai ý kiến đều không có sự khác biệt ở điểm cho rằng án lệ dù là hình thức nhƣ thế nào chăng nữa đều có hiệu lực bắt buộc. Ở Hàn Quốc rất khó để coi án lệ có hiệu lực pháp lý bắt buộc nhƣ luật thành văn.

Tuy nhiên trong thực tiễn án lệ, đặc biệt là án lệ của Tòa án tối cao có hiệu lực bắt buộc mạnh mẽ đối với Tòa án cấp dƣới. Do vậy ở Hàn Quốc, quan điểm chung của các nhà làm luật là, khi xét xử vụ án tƣơng tự với vụ việc của án lệ, trƣớc khi áp dụng theo kết luận của án lệ, Thẩm phán phải kiểm tra, xem xét một cách đầy đủ xem vụ án có cùng phạm trù với vụ việc của án lệ hay không, án lệ có phù hợp với thực trạng xã hội hiện tại hay không. Bên cạnh đó, công trình còn nhấn mạnh: Ở Hàn Quốc, phán quyết của tất cả các Tòa án cũng đƣợc gọi là án lệ. Bản thân phán quyết của vụ án đặc thù nào đó cũng đƣợc gọi là án lệ, các phán quyết đƣợc tập hợp về các vụ án tƣơng tự cũng đƣợc gọi là án lệ.

Đôi khi chỉ những ý kiến, lập luận mang tính luật pháp của Tòa án đƣợc đúc rút trong phán quyết cũng đƣợc gọi là án lệ. Thông thƣờng ở Hàn Quốc thuật ngữ án lệ mang ý nghĩa là những phán quyết của Tòa án tối cao (cơ quan xét xử cao nhất) của Tòa án Hàn Quốc. Cuốn sách “Interpreting Precedents - A comparative study” (Tạm dịch Giải thích các án lệ - nghiên cứu so sánh) của D.Neil Mac Cormick (1997) [94] đã xây dựng khung lý thuyết cơ bản về án lệ, phân tích thực tiễn xây dựng và áp dụng án lệ ở một số quốc gia lớn trên thế giới nhƣ: Đức, Phần Lan, Pháp, Italy, Na Uy, Hà Lan, Tây Ban Nha…Trong đó, đã chỉ ra những tiêu chí, nguyên tắc cơ bản xây dựng và áp dụng án lệ. Cuốn sách “Judicial Reasoning and The doctrine of Precedent in Autralia” (Lập luận tƣ pháp và nguyên tắc án lệ ở Úc) của tác giả Alastair MacAdam và John Pyke (1998) [86] đã phân tích đặc điểm xây dựng và áp dụng án lệ ở các nƣớc common law.

Trong đó, tập trung vào một số vấn đề nhƣ: Cách thức xác định và phân biệt giữa phần ratio decidendi (lý do ra quyết định) và phần obiter 17 dictum (lý lẽ nói thêm) trong bản án; Nguyên tắc stare decisis theo thứ bậc hệ thống Tòa án; Các trƣờng hợp không áp dụng án lệ. Luận án tiến sĩ Evaluation of the applicability of Common law approaches to precedent in VietNam (Tạm dịch: Đánh giá khả năng áp dụng án lệ ở hệ thống pháp luật Common law vào Việt Nam) của Đỗ Thị Mai Hạnh đƣợc hoàn thành tại Đại học Wollogong Australia (2011) đã phân tích đặc điểm của án lệ ở các nƣớc common law; Làm rõ các đặc trƣng trong hệ thống pháp luật và hệ thống Tòa án của Việt Nam. Từ đó, đƣa ra những đánh giá về khả năng áp dụng án lệ vào Việt Nam. Tổng quan tình hình nghiên cứu ở Việt Nam 1.

Nhóm công trình nghiên cứu về khái niệm, vị trí, vai trò, đặc điểm và lịch sử ra đời của án lệ Công trình nghiên cứu khoa học cấp bộ Triển khai án lệ vào công tác xét xử của Tòa án Việt Nam của Trƣơng Hòa Bình - Chánh án Tòa án nhân dân Tối cao (Chủ nhiệm, 2012) đã tập trung nghiên cứu lý luận về việc xây dựng và áp dụng án lệ, khái quát đặc điểm của án lệ. Công trình khái quát lịch sử ra đời và áp dụng án lệ của một số nƣớc trên thế giới nhƣ Pháp, Cộng hòa liên bang Đức, án lệ ở Úc, Anh, Nhật Bản; chỉ ra vai trò của án lệ trong hoạt động xét xử của Tòa án Nhân dân và thực trạng sử dụng “án lệ” trong công tác xét xử các vụ án dân sự và hình sự tại Tòa án Việt Nam. Về cách thức xây dựng và công bố án lệ, công trình đã khái quát ý nghĩa của việc xây dựng và công bố án lệ, chỉ ra thực trạng ban hành và công bố các quyết định giám đốc thẩm của Tòa án Nhân dân Tối cao ở Việt Nam trong thời gian qua. Theo đó, các quy định pháp luật tố tụng Việt Nam thì việc xét xử các vụ án hình sự, dân sự, kinh doanh thƣơng mại, lao động và hành chính ở Việt Nam đƣợc tiến hành một cách công khai trừ một số trƣờng hợp ngoại lệ nhất định.

Tuy nhiên, đối với các bản án, quyết định của Tòa án đã đƣợc xét xử thì pháp luật lại không quy định buộc phải công khai cho toàn bộ mọi ngƣời biết. 18 Công trình nhấn mạnh, ở các nƣớc có nền tƣ pháp phát triển nhƣ Canada, Pháp, Nhật Bản, Úc, Anh hay Mỹ, bản án, quyết định của Tòa án dù ở cấp xét xử nào cũng đƣợc đăng tải công khai, mọi ngƣời dân đều có quyền tra cứu, nghiên cứu và xem xét các phán quyết của Tòa án đã xử thì ở Việt Nam việc công bố công khai các bản án, quyết định xét xử của Tòa án còn hạn chế. Chỉ có các chủ thể có liên quan đến việc giải quyết và phán quyết của Tòa án mới đƣợc Tòa án gửi bản án. Công trình cho rằng, ở Việt Nam chƣa có án lệ nhƣng hình thái ban đầu của án lệ đã xuất hiện khá lâu, đó là trong các báo cáo tham luận của các Tòa chuyên trách thuộc Tòa án Nhân dân Tối cao, các báo cáo tổng kết và phƣơng hƣớng hoạt động của hệ thống Tòa án Nhân dân hàng năm.

Trong đó, đều chỉ ra trƣờng hợp sai sót, thiếu sót trong việc áp dụng pháp luật, định hƣớng cho các Thẩm phán và TAND cấp dƣới các ví dụ điển hình để thống nhất áp dụng khi xét xử. Để thống nhất áp dụng pháp luật, đề tài đã chỉ ra cần phải tổ chức các buổi tập huấn. Trong các buổi tập huấn này, nhiều vấn đề vƣớng mắc trong thực tiễn xét xử về cách hiểu và áp dụng pháp luật, về đánh giá chứng cứ, về sự giải thích pháp luật cũng đƣợc đƣa ra thảo luận, trao đổi nhằm tháo gỡ khó khăn và thống nhất áp dụng trong hoạt động xét xử trên phạm vi từng tỉnh và quốc gia. Về thực trạng áp dụng “án lệ” trong xét xử các vụ án hình sự ở Tòa án Việt Nam, công trình cũng khẳng định Việt Nam chƣa thừa nhận án lệ là một nguồn của pháp luật nên trong thực tiễn xét xử tại Tòa án còn gặp nhiều khó khăn, thiếu thống nhất trong việc vận dụng án lệ vào xét xử.