Luận án tiến sĩ nghiên cứu về án lệ hình sự ở Việt Nam hiện nay

Luận án tiến sĩ nghiên cứu án lệ hình sự tại Việt Nam, phân tích vai trò, thực trạng và xu hướng phát triển trong hệ thống pháp luật hiện hành.

• Tác giả: Nguyễn Thanh Mận
• Người hướng dẫn: PGS. TS. Trần Văn Độ
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Luật Hình sự và Tố tụng Hình sự
• Đề tài: Án lệ hình sự ở Việt Nam hiện nay
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• MỞ ĐẦU: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU VỀ ÁN LỆ HÌNH SỰ
• 0.1. Tình hình nghiên cứu
• 0.2. Nhận xét về tình hình nghiên cứu
• 0.3. Giả thuyết nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu
• 0.4. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ÁN LỆ HÌNH SỰ, XÂY DỰNG VÀ ÁP DỤNG ÁN LỆ HÌNH SỰ
• 0.4.1. Khái niệm, bản chất, đặc điểm và vai trò của án lệ hình sự
• 0.4.2. Khái niệm, đặc điểm và những nguyên tắc xây dựng án lệ hình sự
• 0.4.3. Khái niệm, đặc điểm và các nguyên tắc áp dụng án lệ hình sự
• 0.5. THỰC TIỄN XÂY DỰNG VÀ ÁP DỤNG ÁN LỆ HÌNH SỰ Ở VIỆT NAM
• 0.5.1. Thực tiễn xây dựng và áp dụng án lệ hình sự
• 0.5.2. Đánh giá thực tiễn xây dựng và áp dụng án lệ hình sự
• 0.6. YÊU CẦU VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG XÂY DỰNG VÀ ÁP DỤNG ÁN LỆ HÌNH SỰ Ở VIỆT NAM
• 0.6.1. Yêu cầu xây dựng, phát triển án lệ hình sự
• 0.6.2. Các giải pháp nâng cao chất lượng xây dựng, áp dụng án lệ hình sự
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.2.1. Mục đích nghiên cứu
• 1.2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
• 1.4.1. Phương pháp luận
• 1.4.2. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Đóng góp mới về khoa học của luận án
• 1.5.1. Thứ nhất
• 1.5.2. Thứ hai
• 1.5.3. Thứ ba
• 1.5.4. Thứ tư
• 1.6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn
• 1.6.1. Ý nghĩa lý luận
• 1.6.2. Ý nghĩa thực tiễn

Tóm tắt

I. Tính cấp thiết của đề tài

Án lệ hình sự đã trở thành một phần quan trọng trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Việc thừa nhận án lệ hình sự không chỉ là một bước tiến trong cải cách tư pháp mà còn là một yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh hiện nay. Án lệ hình sự giúp đảm bảo tính thống nhất trong việc áp dụng pháp luật, từ đó nâng cao hiệu quả xét xử. Theo Nghị quyết số 48-NQ/TW, việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật là một trong những nhiệm vụ ưu tiên hàng đầu. Án lệ hình sự, với vai trò là nguồn luật, có khả năng khắc phục những lỗ hổng của luật thành văn, tạo ra sự minh bạch và ổn định trong các phán quyết của Tòa án. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh các loại hình tội phạm ngày càng phức tạp và tinh vi. Việc nghiên cứu và áp dụng án lệ hình sự không chỉ giúp giải quyết các vụ án mà còn góp phần xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, phục vụ cho công lý và bảo vệ quyền lợi của công dân.

II. Những vấn đề lý luận về án lệ hình sự

Khái niệm và bản chất của án lệ hình sự cần được làm rõ để có thể áp dụng hiệu quả trong thực tiễn. Án lệ hình sự không chỉ đơn thuần là những quyết định của Tòa án mà còn là những nguyên tắc, quy tắc pháp lý được hình thành từ các bản án. Đặc điểm của án lệ hình sự bao gồm tính khả thi, tính minh bạch và tính ổn định. Việc xây dựng và áp dụng án lệ hình sự cần tuân thủ các nguyên tắc nhất định, nhằm đảm bảo rằng các vụ án tương tự được xử lý một cách đồng nhất. Điều này không chỉ giúp nâng cao chất lượng xét xử mà còn tạo ra sự tin tưởng từ phía người dân đối với hệ thống tư pháp. Việc nghiên cứu lý luận về án lệ hình sự cũng giúp xác định rõ vai trò của nó trong việc bảo vệ quyền con người và quyền tự do, dân chủ của công dân.

III. Thực tiễn xây dựng và áp dụng án lệ hình sự ở Việt Nam

Thực tiễn cho thấy, việc xây dựng và áp dụng án lệ hình sự ở Việt Nam còn nhiều hạn chế. Mặc dù đã có một số án lệ hình sự được công bố, nhưng số lượng này vẫn còn quá ít so với nhu cầu thực tiễn. Việc áp dụng án lệ hình sự trong xét xử chưa được thực hiện một cách đồng bộ và thống nhất. Nhiều vụ án có cùng hành vi, tình tiết tương tự nhưng lại bị xử lý khác nhau, dẫn đến sự bất bình đẳng trong việc áp dụng pháp luật. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc hoàn thiện quy trình xây dựng và áp dụng án lệ hình sự. Cần có những giải pháp cụ thể để nâng cao chất lượng và số lượng án lệ hình sự, từ đó đảm bảo tính thống nhất và công bằng trong xét xử.

IV. Yêu cầu và giải pháp nâng cao chất lượng xây dựng và áp dụng án lệ hình sự

Để nâng cao chất lượng xây dựng và áp dụng án lệ hình sự, cần thiết phải có một hệ thống tiêu chí rõ ràng cho việc lựa chọn và công bố án lệ hình sự. Các giải pháp bao gồm việc tăng cường đào tạo cho các thẩm phán về án lệ hình sự, xây dựng cơ chế giám sát và đánh giá việc áp dụng án lệ hình sự trong thực tiễn. Ngoài ra, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan tư pháp và các tổ chức nghiên cứu để đảm bảo rằng các án lệ hình sự được xây dựng dựa trên cơ sở lý luận vững chắc và thực tiễn phong phú. Việc này không chỉ giúp nâng cao chất lượng xét xử mà còn góp phần xây dựng niềm tin của người dân vào hệ thống tư pháp.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tính cấp thiết của đề tài và khoảng trống nghiên cứu

Công cuộc cải cách tư pháp tại Việt Nam được định hướng xuyên suốt qua các văn kiện của Đảng, đặc biệt là Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày 24/5/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020 và Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020. Nghị quyết số 49-NQ/TW khẳng định Tòa án nhân dân tối cao (TANDTC) có nhiệm vụ tổng kết kinh nghiệm xét xử, hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật, phát triển án lệ và xét xử giám đốc thẩm, tái thẩm.

Trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, pháp luật đòi hỏi phải được áp dụng thống nhất: các vụ án có hành vi và tình tiết tương tự nhau phải được giải quyết như nhau nhằm bảo đảm tính bình đẳng, công khai, minh bạch và khả năng dự báo trước của các phán quyết tư pháp. Tuy nhiên, trước sự phát triển kinh tế - xã hội và hội nhập quốc tế, các quan hệ pháp luật và hành vi phạm tội có diễn biến ngày càng tinh vi, phức tạp, khiến các văn bản quy phạm pháp luật thành văn dần bộc lộ những khoảng trống, lỗ hổng cần được giải thích, bổ sung kịp thời. Thực tiễn xét xử các vụ án hình sự ở Việt Nam cho thấy còn tồn tại nhiều vụ án có cùng hành vi, tình tiết nhưng nhận thức và đường lối áp dụng pháp luật lại khác nhau giữa các cấp Tòa án, dẫn đến kết quả xét xử thiếu đồng bộ.

Về mặt thể chế, Quốc hội đã thông qua Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014 (quy định tại điểm c khoản 2 Điều 22 về thẩm quyền lựa chọn, phát triển án lệ của Hội đồng Thẩm phán TANDTC) và Hội đồng Thẩm phán TANDTC đã ban hành Nghị quyết số 03/2015/NQ-HĐTP về quy trình lựa chọn, công bố và áp dụng án lệ. Dù vậy, tính đến thời điểm nghiên cứu, TANDTC mới ban hành được 04 án lệ hình sự (ALHS) (trong đó 01 ALHS đã có hiệu lực pháp luật và 03 ALHS có hiệu lực từ ngày 03/12/2018). Số lượng án lệ hình sự còn rất hạn chế, quy trình tuyển chọn chưa có tiêu chí riêng biệt cho lĩnh vực hình sự, phạm vi án lệ còn hẹp và thực tiễn xét xử chưa ghi nhận Tòa án nào viện dẫn ALHS số 01. Các công trình khoa học trước đó chủ yếu tiếp cận án lệ ở góc độ lý luận chung, luật so sánh hoặc án lệ dân sự; chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện, độc lập và có hệ thống về lý luận, thực tiễn xây dựng và áp dụng án lệ hình sự. Đây chính là khoảng trống khoa học mà luận án tập trung giải quyết.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

• Mục tiêu nghiên cứu: Làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về khái niệm, bản chất, đặc điểm của án lệ hình sự; lý luận về xây dựng và áp dụng án lệ hình sự; phân tích, đánh giá thực tiễn xây dựng và áp dụng án lệ hình sự ở Việt Nam; từ đó đề xuất hệ thống yêu cầu và giải pháp nhằm nâng cao chất lượng xây dựng và áp dụng án lệ hình sự trong thời gian tới.
• Nhiệm vụ nghiên cứu (được đánh số theo văn bản):
  1. Thứ nhất: Phân tích, làm rõ những vấn đề lý luận về án lệ hình sự (khái niệm, bản chất, đặc điểm của án lệ hình sự); lý luận về xây dựng và áp dụng án lệ hình sự.
  2. Thứ hai: Đánh giá những thành tựu, hạn chế và nguyên nhân của những thành tựu, hạn chế trong thực tiễn xây dựng và áp dụng án lệ hình sự ở Việt Nam.
  3. Thứ ba: Đề xuất yêu cầu và các giải pháp góp phần nâng cao chất lượng xây dựng và áp dụng án lệ hình sự ở Việt Nam.

Giả thuyết nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu

• Giả thuyết nghiên cứu:
  • Từ năm 2004 đến nay, việc TANDTC thường xuyên công bố các quyết định giám đốc thẩm của Hội đồng Thẩm phán TANDTC là bước chuẩn bị cần thiết cho việc thừa nhận và phát triển án lệ ở Việt Nam theo tinh thần Nghị quyết số 49-NQ/TW.
  • Án lệ hình sự được thừa nhận là một yếu tố khách quan trong hệ thống pháp luật, góp phần bảo đảm tính công bằng, thống nhất, dễ đánh giá và tiên đoán định hướng áp dụng pháp luật, đồng thời phát huy tính thực tiễn trong đào tạo luật. Việc nghiên cứu lý luận và thực tiễn sẽ góp phần khắc phục khiếm khuyết, bù đắp khoảng trống của luật thành văn trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
• Câu hỏi nghiên cứu (được đánh số theo văn bản):
  • Câu hỏi thứ nhất: Lý luận xây dựng và áp dụng ALHS ở Việt Nam hiện nay?
  • Câu hỏi thứ hai: ALHS (ở Việt Nam hiện nay) là gì? (Làm rõ nội hàm khái niệm, xác định phạm vi ALHS và phần trách nhiệm dân sự trong vụ án hình sự có được coi là tiêu chí để xây dựng án lệ dân sự trong hình sự không).
  • Câu hỏi thứ ba: Hiện nay, ALHS ở Việt Nam được xây dựng như thế nào? (Làm rõ quy trình tuyển chọn, công bố; phân biệt quy trình tuyển chọn ALHS với các loại án lệ khác).
  • Câu hỏi thứ tư: Trong thực tiễn ALHS được áp dụng như thế nào? (Làm rõ thực trạng áp dụng phần xác định tội danh, quyết định hình phạt và trách nhiệm dân sự trong vụ án hình sự).
  • Câu hỏi thứ năm: Việc xây dựng và áp dụng ALHS ở Việt Nam hiện nay có những thành tựu và hạn chế gì, nguyên nhân của thành tựu và hạn chế?
  • Câu hỏi thứ sáu: Có những giải pháp gì để nâng cao chất lượng xây dựng và áp dụng ALHS?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Những vấn đề lý luận về án lệ hình sự; lý luận và thực tiễn xây dựng và áp dụng án lệ hình sự ở Việt Nam; giải pháp nâng cao chất lượng xây dựng và áp dụng án lệ hình sự trong thời gian tới.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Về nội dung: Tập trung vào lý luận và thực tiễn xây dựng, áp dụng án lệ trong lĩnh vực hình sự tại Việt Nam.
  • Về thời gian: Nghiên cứu trọng tâm từ năm 2005 đến năm 2019 (từ khi Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 đến thời điểm hoàn thành luận án). Để bảo đảm tính hệ thống, luận án có đề cập đến một số nội dung về án lệ trước và sau mốc thời gian này.
  • Về không gian: Phạm vi hoạt động xét xử và quản lý của hệ thống Tòa án nhân dân tại Việt Nam.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu quốc tế

Tác giả phân loại và điểm lại các công trình nghiên cứu nước ngoài theo hai nhóm chủ đề chính:

Nhóm chủ đề	Tác giả & Công trình	Nội dung trọng tâm ghi nhận trong văn bản
Lý thuyết về khái niệm, vai trò, đặc điểm án lệ	Gerald J. Postema, cuốn Precedent in Law	Phân tích quan điểm của Thomas Hobbes (1588–1679) về việc ủy quyền của chủ quyền nhà nước cho Thẩm phán tạo ra luật trong xét xử khi luật thành văn chưa quy định.
	Sir John Davies, công trình Introduction (trích bởi J. Pocock trong The Ancient Constitution and the Feudal Law)	Đề cập đến khái niệm án lệ bắt nguồn từ thông luật nước Anh, cấu thành từ các tập quán chung chứa đựng quy tắc xử sự.
	Edward Coke, tác phẩm Institutes, I (trích bởi Gerald J. Postema trong Some Roots of our Notion of Precedent)	Nhấn mạnh thông luật là kết quả lập luận của Thẩm phán dựa trên kinh nghiệm xét xử; xác lập luận điểm "sự hợp lý là sự sống của pháp luật" (reason is the life of the law).
	William Blackstone, cuốn Commentaries (13th ed) on the Law of England	Khẳng định Thẩm phán là người có sự hiểu biết sâu rộng để nhận ra và tuyên bố pháp luật; phân tích khái niệm truyền thống về tính uy quyền của án lệ.
	D. Neil MacCormick & Robert S. Summers (1997), cuốn Interpreting Precedents	Định nghĩa án lệ là các quyết định trước được sử dụng làm khuôn mẫu cho các vụ việc tương tự về sau, áp dụng chung cho cả Common law và Civil law.
	Brian Bix, cuốn Jurisprudence Theory and Context	Phân tích quan điểm của Jeremy Bentham (1748–1832) về tính hệ thống của luật thành văn và quan điểm của H.L.A. Hart (1907–1992) về quyền tự cân nhắc của Thẩm phán để tạo tính mềm dẻo.
	Theodore M. Benditt (1987), cuốn The Rule of Precedent	Luận giải tính nhất quán và tính thể chế trong việc Thẩm phán áp dụng án lệ cho các vụ án có tình tiết tương tự.
	Robert Alexy & Ralf Dreier (1997), tác phẩm Precedent in the Federal Republic of Germany	Trình bày quan điểm của Friedrich Carl von Savigny (1779–1861) về luật thực hành, luật thực tiễn do Thẩm phán tạo ra tại Đức.
	Eva Steiner, cuốn French Legal Method	Phân tích vị trí án lệ tại Pháp, mối quan hệ giữa luật do cơ quan lập pháp ban hành và luật do Thẩm phán sáng tạo (case-law).
Tiêu chí, nguyên tắc xây dựng và áp dụng án lệ	Yoonmin Rah (2015), bài viết Chế độ liên quan đến án lệ của Hàn Quốc	Trình bày Điều 8 Luật Tổ chức Tòa án Hàn Quốc; phân tích thuyết khẳng định và thuyết phủ định về giá trị nguồn luật của án lệ tại Hàn Quốc.
	Alastair MacAdam & John Pyke (1998), cuốn Judicial Reasoning and the Doctrine of Precedent in Australia	Phân tích kỹ thuật phân biệt phần lập luận căn bản (ratio decidendi) và phần nhận định thêm (obiter dictum); nguyên tắc stare decisis theo thứ bậc Tòa án.
	Đỗ Thị Mai Hạnh (2011), Luận án tiến sĩ tại Đại học Wollongong (Úc)	Đánh giá khả năng áp dụng các cách tiếp cận về án lệ của hệ thống Common law vào hệ thống pháp luật và Tòa án Việt Nam.

Các hướng nghiên cứu trong nước

Tại Việt Nam, tác giả tổng quan các công trình nghiên cứu theo hai nhóm chính:

1. Nhóm nghiên cứu về khái niệm, vị trí, vai trò, đặc điểm và lịch sử án lệ:
   • Trương Hòa Bình (Chủ nhiệm, 2012): Đề tài khoa học cấp bộ Triển khai án lệ vào công tác xét xử của Tòa án Việt Nam, nghiên cứu lịch sử án lệ tại Pháp, Đức, Úc, Anh, Nhật Bản; phân tích hình thái ban đầu của án lệ qua các báo cáo tổng kết, rút kinh nghiệm xét xử của TANDTC.
   • Đặng Quang Phương (2012): Bài viết Về án lệ của Việt Nam hiện nay, tổng kết quá trình thể chế hóa từ Nghị quyết 48-NQ/TW, Nghị quyết 49-NQ/TW, Quyết định 74/QĐ-TANDTC, Luật Tổ chức TAND năm 2014, Nghị quyết 03/2015/NQ-HĐTP và các quyết định công bố 16 án lệ đầu tiên.
   • Nguyễn Văn Cường (2009): Bài viết Nhận thức chung về án lệ, tầm quan trọng của án lệ trong công tác xét xử, khái quát các trường phái án lệ trên thế giới, chỉ ra xu hướng xích lại gần nhau giữa Common law và Civil law trong việc dùng án lệ lấp khoảng trống pháp luật.
   • Dương Bích Ngọc & Nguyễn Thị Thủy (2009): Bài viết Vấn đề áp dụng án lệ ở Việt Nam, điểm lại lịch sử Tập án lệ Bắc Kỳ (1927), Tập án lệ Trung Kỳ (1941) thời kỳ Pháp thuộc và đề xuất 6 nguyên tắc áp dụng án lệ.
   • Nguyễn Văn Nam (2011): Luận án tiến sĩ Lý luận và thực tiễn về án lệ trong hệ thống pháp luật của các nước Anh, Mỹ, Pháp, Đức và những kiến nghị đối với Việt Nam, phân tích học thuyết án lệ và vai trò án lệ trong đào tạo luật.
   • Đậu Công Hiệp & Hà Thị Phương Trà: Bài viết Quy định về án lệ trong Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014 - nhìn từ góc độ bản chất của án lệ, phân tích hạn chế trong thẩm quyền giải thích pháp luật của Tòa án.
   • Võ Khánh Vinh: Các công trình Xã hội học pháp luật và Cơ chế bảo đảm và bảo vệ quyền con người, cung cấp cơ sở lý luận về tính xã hội và thực tiễn của pháp luật.
   • Hồ Sỹ Sơn (2018): Cuốn sách Luật hình sự so sánh, phân tích các chế định nguồn luật, tội phạm, hình phạt tại nhiều quốc gia.
2. Nhóm nghiên cứu về tiêu chí, quy trình lựa chọn, xây dựng và áp dụng án lệ:
   • Nguyễn Văn Cường (2009): Bài viết Án lệ Nhật Bản và một số vấn đề đặt ra khi đưa án lệ vào công tác xét xử tại Tòa án Việt Nam, rút ra 6 bài học kinh nghiệm về duy trì hiệu lực và công bố án lệ.
   • Đỗ Văn Đại (2011): Bài viết Án lệ của Tòa án tối cao - Kinh nghiệm của Pháp đối với sự phát triển án lệ tại Việt Nam (Tạp chí TAND số 13).
   • Trần Văn Tuân (2015): Bài viết Bàn về tiêu chí, quy trình tuyển chọn án lệ, phân tích Điều 22 Luật Tổ chức TAND năm 2014 và đề xuất quy trình tuyển chọn định kỳ 6 tháng một lần từ cấp tỉnh, cấp cao đến TANDTC.
   • Chu Thành Quang (2017): Bài viết Quy trình lựa chọn, công bố và áp dụng án lệ tại Việt Nam, phân tích quy trình 7 bước và nguyên tắc viện dẫn án lệ theo Điều 8 Nghị quyết số 03/2015/NQ-HĐTP.
   • Châu Hoàng Thân (2016): Bài viết Thách thức và định hướng triển khai áp dụng án lệ ở Việt Nam (Tạp chí Nhà nước và Pháp luật số 2/2016).

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Tác giả chỉ rõ: Các công trình nghiên cứu hiện có chủ yếu dừng lại ở mức độ lý luận chung về án lệ, nghiên cứu so sánh quốc tế hoặc tập trung vào án lệ dân sự. Chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu chuyên sâu, toàn diện và có hệ thống về án lệ hình sự ở Việt Nam; chưa làm rõ các tiêu chí đặc thù của án lệ hình sự gắn với nguyên tắc pháp chế, cũng như chưa đánh giá thực tiễn áp dụng 04 án lệ hình sự đã ban hành. Luận án được thực hiện nhằm lấp đầy khoảng trống lý luận và thực tiễn này.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng

Luận án vận dụng thế giới quan Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật; các quan điểm, chủ trương của Đảng Cộng sản Việt Nam về cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Khung phân tích lý luận dựa trên hai thuộc tính bản chất của pháp luật:

• Tính giai cấp: Pháp luật phản ánh ý chí của giai cấp thống trị, do cơ sở kinh tế - xã hội quyết định. Cả luật thành văn và án lệ đều là công cụ quản lý nhà nước.
• Tính xã hội: Pháp luật ghi nhận các giá trị phổ biến, bảo vệ lợi ích chung của xã hội và bắt nguồn từ thực tiễn điều chỉnh các quan hệ xã hội.

Trên cơ sở phân tích các trường phái luật học Common law và Civil law cùng quy định tại Nghị quyết số 03/2015/NQ-HĐTP, tác giả xây dựng định nghĩa khoa học về án lệ hình sự:

"Án lệ hình sự ở Việt Nam là một loại án lệ, được hình thành bởi Tòa án, chứa đựng những lập luận trong bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật nhằm làm rõ, giải thích những quy định của pháp luật hình sự còn có cách hiểu khác nhau, được lựa chọn, công bố theo một trình tự, thủ tục nhất định, có giá trị để áp dụng thống nhất pháp luật hình sự đối với những vụ án tương tự về sau."

Luận án xác lập nguyên tắc cốt lõi: Theo Điều 2 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), chỉ người nào phạm một tội đã được Bộ luật Hình sự quy định mới phải chịu trách nhiệm hình sự. Do đó, án lệ hình sự tại Việt Nam không tạo ra tội phạm mới hay quy định mới về hình phạt mà chỉ có chức năng giải thích, làm rõ các hành vi, tình tiết đã được luật định nhưng còn có cách hiểu khác nhau (khác biệt cơ bản với án lệ trong lĩnh vực dân sự theo quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án là công trình nghiên cứu khoa học pháp lý định tính kết hợp khảo sát thực tiễn, sử dụng các phương pháp nghiên cứu cụ thể:

Phương pháp	Phạm vi và mục đích áp dụng trong luận án
Phương pháp hệ thống hóa	Sử dụng chủ yếu tại Chương 1 để phân loại, tổng thuật các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế theo từng nhóm nội dung.
Phương pháp logic	Sử dụng xuyên suốt Chương 2, Chương 3 và Chương 4 để lập luận, xây dựng các khái niệm, phân tích bản chất, đặc điểm và rút ra các kết luận khoa học.
Phương pháp phân tích và tổng hợp	Phân tích các văn bản quy phạm pháp luật, học thuyết pháp lý, các bản án, quyết định giám đốc thẩm của TANDTC; tổng hợp thực tiễn áp dụng án lệ tại các địa phương.
Phương pháp so sánh luật học	So sánh học thuyết án lệ (doctrine of precedent), nguyên tắc stare decisis, kỹ thuật tách ratio decidendi và obiter dictum giữa hệ thống Common law (Anh, Mỹ, Úc) và Civil law (Pháp, Đức, Nhật Bản, Hàn Quốc).
Phương pháp miêu tả	Giới thiệu cơ cấu tổ chức, hoạt động của hệ thống Tòa án nhân dân Việt Nam và cơ chế công bố bản án, quyết định tư pháp.
Phương pháp thống kê hình sự và khảo sát thực tiễn	Thu thập, tổng hợp số liệu về các bản án, quyết định được lựa chọn làm án lệ; khảo sát thực tế triển khai áp dụng án lệ hình sự tại TAND các tỉnh, thành phố.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

• Văn kiện chính trị - pháp lý: Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày 24/5/2005 và Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị.
• Văn bản quy phạm pháp luật: Hiến pháp năm 2013; Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014; Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017); Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015; Bộ luật Dân sự năm 2015; Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015.
• Văn bản hướng dẫn và quyết định áp dụng án lệ: Quyết định số 74/QĐ-TANDTC (2012); Nghị quyết số 03/2015/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán TANDTC; Quyết định số 220/QĐ-CA (2016) và Quyết định số 698/QĐ-CA (2016) của Chánh án TANDTC; văn bản công bố 04 án lệ hình sự.
• Dữ liệu thực tiễn: Các quyết định giám đốc thẩm của Hội đồng Thẩm phán TANDTC; bản án có hiệu lực pháp luật của TAND các cấp; báo cáo tổng kết công tác xét xử hàng năm của hệ thống Tòa án nhân dân; tài liệu tập huấn nghiệp vụ xét xử.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu về án lệ hình sự

Chương 1 hệ thống hóa các tài liệu khoa học trong và ngoài nước liên quan đến án lệ. Về mặt quốc tế, tác giả phân tích quan điểm của các học giả tiêu biểu thuộc trường phái pháp luật thực chứng và lịch sử (Thomas Hobbes, Edward Coke, William Blackstone, Jeremy Bentham, H.L.A. Hart, Friedrich Carl von Savigny, Eva Steiner) cùng các công trình nghiên cứu so sánh về án lệ tại Anh, Mỹ, Pháp, Đức, Úc, Nhật Bản, Hàn Quốc. Về mặt trong nước, chương này tổng thuật các đề tài cấp bộ, luận án tiến sĩ và bài báo khoa học của các chuyên gia pháp lý (Trương Hòa Bình, Đặng Quang Phương, Nguyễn Văn Cường, Nguyễn Văn Nam, Trần Văn Tuân, Chu Thành Quang, Võ Khánh Vinh, Hồ Sỹ Sơn...).

Từ việc đánh giá tổng quan, tác giả khẳng định giai đoạn 2015–2018 đánh dấu những bước đi đầu tiên của việc thừa nhận án lệ tại Việt Nam nhưng số lượng nghiên cứu chuyên sâu về án lệ hình sự còn rất thiếu vắng. Trên cơ sở đó, tác giả xác định khoảng trống nghiên cứu, xây dựng giả thuyết khoa học và thiết lập 6 câu hỏi nghiên cứu làm định hướng cho toàn bộ luận án.

Chương 2: Những vấn đề lý luận về án lệ hình sự, xây dựng và áp dụng án lệ hình sự

Chương 2 tập trung giải quyết các vấn đề lý luận nền tảng:

• Khái niệm và bản chất của án lệ hình sự: Án lệ hình sự phản ánh tính giai cấp và tính xã hội của pháp luật. Khác với mô hình bản án gốc của Common law, án lệ hình sự tại Việt Nam được hình thành thông qua quy trình lựa chọn, tổng hợp và công bố từ các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật (đặc biệt là quyết định giám đốc thẩm của TANDTC).
• Bốn đặc điểm của án lệ hình sự:
  1. Do Tòa án tạo lập từ quá trình giải quyết các vụ án hình sự cụ thể trên thực tế.
  2. Về nội dung, chỉ chứa đựng lập luận nhằm giải thích, làm rõ các quy định của pháp luật hình sự còn có cách hiểu khác nhau; tuyệt đối không tạo ra tội phạm mới hay quy định mới về trách nhiệm hình sự (tuân thủ nguyên tắc luật định tại Điều 2 BLHS năm 2015).
  3. Được tuyển chọn theo trình tự, thủ tục pháp lý chặt chẽ do Hội đồng Thẩm phán TANDTC thông qua và Chánh án TANDTC công bố.
  4. Có tính linh hoạt và có thể bị bãi bỏ, thay đổi khi điều kiện kinh tế - xã hội thay đổi hoặc khi có văn bản luật mới điều chỉnh.
• Vai trò của án lệ hình sự: Bổ sung và hoàn thiện quá trình áp dụng pháp luật hình sự; bảo đảm sự công bằng, bình đẳng trước pháp luật (các vụ án tương tự được xử lý như nhau); nâng cao kỹ năng lập luận tư pháp của Thẩm phán; phục vụ công tác nghiên cứu và đào tạo nghề luật.
• Lý luận về xây dựng và áp dụng: Phân tích các nguyên tắc xây dựng án lệ (tính hợp hiến, hợp pháp, tính chuẩn mực, tính phổ biến) và nguyên tắc áp dụng án lệ trong xét xử (nguyên tắc viện dẫn, phân tích tình tiết tương tự, nghĩa vụ giải trình của Hội đồng xét xử khi không áp dụng án lệ).

Chương 3: Thực tiễn xây dựng và áp dụng án lệ hình sự ở Việt Nam

Chương 3 phân tích thực trạng triển khai án lệ hình sự tại Việt Nam qua hai giai đoạn:

• Giai đoạn trước năm 2015: Án lệ chưa được chính thức thừa nhận là nguồn luật; tuy nhiên, các hình thái ban đầu đã xuất hiện thông qua các báo cáo tổng kết xét xử hàng năm, báo cáo tham luận của các Tòa chuyên trách thuộc TANDTC, các quyết định giám đốc thẩm được công bố định kỳ và các văn bản giải đáp vướng mắc nghiệp vụ.
• Giai đoạn từ năm 2015 đến năm 2019: Sau khi Luật Tổ chức TAND năm 2014 và Nghị quyết số 03/2015/NQ-HĐTP có hiệu lực, TANDTC đã tuyển chọn và công bố được 04 án lệ hình sự (trong tổng số các án lệ đã ban hành).
• Đánh giá thành tựu: Thể chế hóa đúng đắn đường lối cải cách tư pháp của Đảng; tạo lập cơ chế pháp lý chính thức cho việc tuyển chọn, công bố và áp dụng án lệ; nâng cao tính công khai, minh bạch của hoạt động tư pháp.
• Đánh giá hạn chế và nguyên nhân:
  • Hạn chế: Số lượng án lệ hình sự còn quá ít (04 án lệ); nguồn đề xuất chủ yếu từ TANDTC, Tòa án cấp dưới tham gia còn hạn chế; thực tiễn xét xử chưa ghi nhận Tòa án nào áp dụng ALHS số 01; phạm vi hướng dẫn còn hẹp; nhận thức và kỹ năng viện dẫn án lệ của Thẩm phán, Kiểm sát viên, Luật sư chưa đồng đều.
  • Nguyên nhân: Quy trình tuyển chọn theo Nghị quyết số 03/2015/NQ-HĐTP dùng chung cho mọi lĩnh vực, thiếu tiêu chí đặc thù cho án lệ hình sự; pháp luật chưa quy định chính thức thẩm quyền giải thích pháp luật của Tòa án; tâm lý e ngại trách nhiệm của Thẩm phán khi áp dụng án lệ thay vì chỉ dựa vào văn bản quy phạm pháp luật.

Chương 4: Yêu cầu và giải pháp nâng cao chất lượng xây dựng và áp dụng án lệ hình sự ở Việt Nam

Chương 4 xác lập các định hướng và giải pháp hoàn thiện:

• Yêu cầu nâng cao chất lượng: Thống nhất nhận thức về chủ trương phát triển án lệ của Đảng và Nhà nước; bảo đảm nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa; bảo đảm tính độc lập của Thẩm phán và Hội thẩm; bảo đảm tính khoa học, dân chủ và minh bạch trong quy trình xây dựng án lệ.
• Hệ thống 4 nhóm giải pháp đề xuất:
  1. Nâng cao nhận thức về án lệ hình sự: Tăng cường tuyên truyền, phổ biến vị trí, vai trò của án lệ hình sự cho đội ngũ cán bộ tư pháp và xã hội; khắc phục quan điểm coi án lệ đối lập với luật thành văn.
  2. Hoàn thiện cơ sở pháp lý: Đề xuất sửa đổi, bổ sung quy định của Hiến pháp, Luật Tổ chức Tòa án nhân dân và pháp luật tố tụng hình sự nhằm ghi nhận rõ ràng giá trị pháp lý bắt buộc của án lệ và thẩm quyền giải thích áp dụng pháp luật của Hội đồng Thẩm phán TANDTC.
  3. Nâng cao chất lượng đội ngũ Thẩm phán xét xử hình sự: Đổi mới chương trình đào tạo tại Học viện Tòa án và Học viện Tư pháp; tập huấn chuyên sâu kỹ năng phân tích bản án, kỹ thuật trích dẫn phần lý do phán quyết (ratio decidendi) và kỹ năng đối chiếu tình tiết tương tự.
  4. Hoàn thiện quy trình lựa chọn, công bố và áp dụng ALHS: Xây dựng quy định riêng về quy trình tuyển chọn án lệ hình sự; thiết lập tiêu chí đánh giá bản án mẫu mực về hình sự; mở rộng nguồn đề xuất án lệ từ TAND cấp tỉnh, TAND cấp cao và từ các tổ chức xã hội, cá nhân; đa dạng hóa các chế định hình sự được lựa chọn làm án lệ.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận

• Luận án là công trình nghiên cứu độc lập đầu tiên tại thời điểm thực hiện đi sâu phân tích toàn diện về án lệ hình sự ở Việt Nam.
• Xây dựng định nghĩa khoa học về án lệ hình sự, xác định rõ nội hàm, bản chất và 4 đặc điểm cơ bản của án lệ hình sự trong điều kiện hệ thống pháp luật Việt Nam.
• Phân định rõ ranh giới pháp lý giữa án lệ hình sự và án lệ dân sự: Án lệ hình sự chịu sự ràng buộc nghiêm ngặt của nguyên tắc pháp chế (Điều 2 BLHS), chỉ làm rõ và giải thích điều luật thành văn chứ không được tạo ra quy phạm tội phạm mới.
• Làm sáng tỏ hệ thống nguyên tắc xây dựng và nguyên tắc áp dụng án lệ hình sự trong hoạt động xét xử của Tòa án.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

• Phân tích, đánh giá có hệ thống thực tiễn xây dựng và áp dụng án lệ hình sự tại Việt Nam qua hai giai đoạn lịch sử (trước năm 2015 và từ năm 2015 đến 2019).
• Chỉ ra các điểm nghẽn thực tế: làm rõ lý do tại sao số lượng án lệ hình sự được ban hành còn thấp và lý do Tòa án các cấp chưa viện dẫn ALHS số 01 trong xét xử.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ (nhận thức, thể chế pháp lý, nhân lực Thẩm phán, quy trình tuyển chọn) nhằm nâng cao chất lượng và số lượng án lệ hình sự ở Việt Nam trong thời gian tới.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án

• Dữ liệu thực tiễn về án lệ hình sự chịu giới hạn bởi bối cảnh thời gian nghiên cứu (2015–2019), khi TANDTC mới công bố được 04 án lệ hình sự. Do đó, dung lượng khảo sát thực tế việc viện dẫn các án lệ này tại các Tòa án địa phương chưa thể phản ánh toàn bộ các tình huống pháp lý phát sinh trong tương lai.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Nghiên cứu chuyên sâu về cơ chế áp dụng án lệ hình sự trong từng chế định cụ thể của Bộ luật Hình sự (chế định đồng phạm, các giai đoạn thực hiện tội phạm, các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, tội phạm kinh tế, chức vụ...).
• Mở rộng nghiên cứu so sánh về kỹ thuật áp dụng án lệ giữa lĩnh vực hình sự với các lĩnh vực pháp luật khác như dân sự, kinh doanh thương mại, lao động và hành chính.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với hệ thống Tòa án nhân dân và cơ quan lập pháp: Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo cho TANDTC trong việc rà soát, hoàn thiện quy trình tuyển chọn, ban hành án lệ hình sự và chỉ đạo nghiệp vụ xét xử thống nhất trong toàn quốc.
• Đối với các cơ sở đào tạo luật: Cung cấp nguồn tư liệu học thuật phục vụ giảng dạy các môn học Lý luận Nhà nước và Pháp luật, Luật Hình sự, Luật Tố tụng hình sự, Luật So sánh và đào tạo nghiệp vụ xét xử tại Học viện Khoa học Xã hội, Học viện Tòa án, Học viện Tư pháp, các trường đại học luật.
• Đối với học viên cao học, nghiên cứu sinh và giới hành nghề luật: Là tài liệu tham khảo về phương pháp tiếp cận án lệ dưới góc độ chuyên ngành tư pháp hình sự, hỗ trợ Luật sư và Kiểm sát viên trong kỹ năng nghiên cứu, lập luận và viện dẫn án lệ tại phiên tòa.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa án lệ hình sự tại Việt Nam như thế nào?

Án lệ hình sự ở Việt Nam được định nghĩa là một loại án lệ, được hình thành bởi Tòa án, chứa đựng những lập luận trong bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật nhằm làm rõ, giải thích những quy định của pháp luật hình sự còn có cách hiểu khác nhau, được lựa chọn, công bố theo một trình tự, thủ tục nhất định, có giá trị để áp dụng thống nhất pháp luật hình sự đối với những vụ án tương tự về sau.

2. Án lệ hình sự có điểm gì khác biệt căn bản so với án lệ dân sự?

Khác biệt lớn nhất nằm ở nguyên tắc pháp chế hình sự (quy định tại Điều 2 Bộ luật Hình sự năm 2015). Trong tố tụng dân sự, Tòa án không được từ chối giải quyết vụ việc vì lý do chưa có điều luật để áp dụng (án lệ có thể lấp khoảng trống khi chưa có luật). Ngược lại, trong lĩnh vực hình sự, chỉ người nào phạm tội được Bộ luật Hình sự quy định mới phải chịu trách nhiệm hình sự; do đó, án lệ hình sự tuyệt đối không tạo ra tội phạm mới hay mức hình phạt mới mà chỉ giải thích, làm rõ các hành vi, tình tiết đã được luật thành văn quy định nhưng còn có cách hiểu khác nhau.

3. Tính đến thời điểm nghiên cứu của luận án, TANDTC đã ban hành bao nhiêu án lệ hình sự?

Tính đến thời điểm hoàn thành luận án, TANDTC đã tuyển chọn và công bố được 04 án lệ hình sự, trong đó có 01 án lệ hình sự đã có hiệu lực pháp luật và 03 án lệ hình sự có hiệu lực thi hành từ ngày 03/12/2018.

4. Những phương pháp nghiên cứu khoa học chủ yếu nào được tác giả sử dụng?

Luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học pháp lý định tính và khảo sát thực tiễn bao gồm: phương pháp hệ thống hóa (tổng quan tài liệu tại Chương 1), phương pháp logic (sử dụng xuyên suốt các chương), phương pháp phân tích và tổng hợp tài liệu, phương pháp so sánh luật học (giữa Common law và Civil law), phương pháp miêu tả (hệ thống Tòa án và công bố bản án), cùng phương pháp thống kê hình sự và khảo sát thực tiễn tại các địa phương.

5. Luận án đề xuất những nhóm giải pháp trọng tâm nào để nâng cao chất lượng án lệ hình sự?

Luận án đề xuất 4 nhóm giải pháp: (1) Nâng cao nhận thức về án lệ hình sự cho đội ngũ cán bộ tư pháp và xã hội; (2) Hoàn thiện quy định của Hiến pháp, Luật Tổ chức TAND và pháp luật hình sự về vị trí án lệ và thẩm quyền giải thích pháp luật của Tòa án; (3) Nâng cao trình độ và kỹ năng phân tích, viện dẫn án lệ của đội ngũ Thẩm phán; (4) Ban hành quy trình riêng với các tiêu chí đặc thù để tuyển chọn, công bố và áp dụng án lệ hình sự, đồng thời mở rộng nguồn đề xuất án lệ từ TAND các cấp.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS Nguyễn Thanh Mận là công trình nghiên cứu chuyên sâu về lý luận và thực tiễn án lệ hình sự tại Việt Nam trong giai đoạn triển khai cải cách tư pháp. Luận án đã hệ thống hóa cơ sở lý thuyết, xác lập định nghĩa, bản chất, 4 đặc điểm và vai trò của án lệ hình sự gắn liền với nguyên tắc pháp chế hình sự. Thông qua việc phân tích thực trạng ban hành và áp dụng 04 án lệ hình sự giai đoạn 2015–2019, luận án chỉ rõ các hạn chế thực tiễn và đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao chất lượng xây dựng, áp dụng án lệ hình sự trong hệ thống Tòa án nhân dân Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề, liệu rằng có giới hạn nào cho việc Thẩm phán làm luật. Lý luận của Eva Steiner về án lệ nhấn mạnh ở một số vấn đề nhƣ; Thứ nhất, vị trí của án lệ trong hệ thống pháp luật Pháp; Thứ hai, yếu tố tạo ra tính thuyết phục của án lệ, mối quan hệ giữa án lệ và luật thành văn; Thứ ba, tính hợp pháp của án lệ. Như vậy, theo học thuyết về phân chia quyền lực ở Pháp, xét về khía cạnh vị trí của án lệ trong pháp luật Pháp, Thẩm phán không có quyền ban hành pháp luật, nếu Thẩm phán thực hiện quyền này thì đã xâm phạm đến quyền lực của cơ quan lập pháp. Eva Steiner cho rằng có một số yếu tố tạo ra mức độ hiệu lực đối với án lệ nhƣ: Tính thứ bậc của Tòa án đã tuyên bản án; sự tách khỏi hƣớng xét xử các vụ việc trƣớc đó; sự tuyên bố của nguyên tắc chung áp dụng liên quan đến hàng loạt các án lệ trƣớc đó đƣợc viện dẫn bởi Tòa án đã đƣa ra quyết định đƣợc coi là án lệ.

Theo Eva Steiner, quan điểm chủ đạo về mối quan hệ giữa án lệ và luật do cơ 15 quan lập pháp ban hành thì luật do cơ quan lập pháp ban hành sẽ có hiệu lực cao hơn. Tuy nhiên, chúng ta nên có cái nhìn biện chứng về mối quan hệ này. Hai dạng nguồn luật này trong hệ thống pháp luật sẽ hỗ trợ nhau trong mỗi lĩnh vực pháp luật [97, p. Ngoài những quan điểm lý luận của Eva Steiner về án lệ, có một số công trình ở Pháp đã phân chia án lệ thành hai loại: Án lệ là giải pháp cho một vấn đề cụ thể và án lệ của việc giải thích pháp luật.

Nhóm công trình nghiên cứu về tiêu chí, đặc điểm, nguyên tắc xây dựng và áp dụng án lệ Bài viết “Chế độ liên quan đến án lệ của Hàn Quốc” của Yoonmin Rah đƣợc trình bày tại Hội thảo về án lệ đƣợc tổ chức tại Đà Nẵng năm 2015, khẳng định: Hàn Quốc là một quốc gia thuộc hệ thống luật Châu Âu lục địa. Về nguyên tắc, luật thành văn là nguồn luật nhƣng ngoài luật thành văn, án lệ có đƣợc coi là nguồn luật hay không. Điều này có nghĩa là vấn đề án lệ có hiệu lực pháp lý bắt buộc đối với những vụ án tƣơng tự sau này hay không đang đƣợc bàn luận theo hƣớng học thuật tại Hàn Quốc. Về vấn đề án lệ có phải là nguồn luật hay không thì theo bài viết, tại Hàn Quốc cũng có hai trƣờng phái khác nhau.

Thuyết khẳng định cho rằng, án lệ đƣợc đặt tƣơng đƣơng với thông luật nên có thể coi là nguồn luật. Nhƣng vẫn theo Thuyết này, có ý kiến lại cho rằng, án lệ tƣơng đƣơng với nguồn luật là do nó có chức năng hình thành nên luật, bổ sung những điểm còn thiếu sót của luật thành văn, có ý kiến cho rằng phán quyết của Tòa án cấp dƣới trái với án lệ thì khả năng bị hủy án sẽ rất cao do vậy án lệ có thể xem là nguồn luật vì có sức ảnh hƣởng mạnh mẽ đến Tòa án cấp dƣới về mặt thực tế. Thuyết phủ định có quan điểm trái ngƣợc, họ cho rằng án lệ không phải là nguồn luật là bởi vì, án lệ có hiệu lực bắt buộc trên thực tế đối với những vụ án tƣơng tự nhƣng nó cũng chỉ là kết quả của việc áp dụng luật đối với vụ án cụ thể và không thể coi án lệ là luật. Điều 8 Luật tổ chức Tòa án Hàn Quốc quy định “Nhận định trong xét xử của Tòa án cấp trên sẽ ràng buộc cấp dƣới đối với vụ án đó”.

Điều này có nghĩa án lệ 16 không có hiệu lực pháp lý bắt buộc đối với các vụ án tƣơng tự và đây cũng là căn cứ để phủ nhận tính chất nguồn luật của án lệ. Việc có công nhận tính chất nguồn luật của án lệ hay không là một vấn đề quan trọng. Song cả hai ý kiến đều không có sự khác biệt ở điểm cho rằng án lệ dù là hình thức nhƣ thế nào chăng nữa đều có hiệu lực bắt buộc. Ở Hàn Quốc rất khó để coi án lệ có hiệu lực pháp lý bắt buộc nhƣ luật thành văn.

Tuy nhiên trong thực tiễn án lệ, đặc biệt là án lệ của Tòa án tối cao có hiệu lực bắt buộc mạnh mẽ đối với Tòa án cấp dƣới. Do vậy ở Hàn Quốc, quan điểm chung của các nhà làm luật là, khi xét xử vụ án tƣơng tự với vụ việc của án lệ, trƣớc khi áp dụng theo kết luận của án lệ, Thẩm phán phải kiểm tra, xem xét một cách đầy đủ xem vụ án có cùng phạm trù với vụ việc của án lệ hay không, án lệ có phù hợp với thực trạng xã hội hiện tại hay không. Bên cạnh đó, công trình còn nhấn mạnh: Ở Hàn Quốc, phán quyết của tất cả các Tòa án cũng đƣợc gọi là án lệ. Bản thân phán quyết của vụ án đặc thù nào đó cũng đƣợc gọi là án lệ, các phán quyết đƣợc tập hợp về các vụ án tƣơng tự cũng đƣợc gọi là án lệ.

Đôi khi chỉ những ý kiến, lập luận mang tính luật pháp của Tòa án đƣợc đúc rút trong phán quyết cũng đƣợc gọi là án lệ. Thông thƣờng ở Hàn Quốc thuật ngữ án lệ mang ý nghĩa là những phán quyết của Tòa án tối cao (cơ quan xét xử cao nhất) của Tòa án Hàn Quốc. Cuốn sách “Interpreting Precedents - A comparative study” (Tạm dịch Giải thích các án lệ - nghiên cứu so sánh) của D.Neil Mac Cormick (1997) [94] đã xây dựng khung lý thuyết cơ bản về án lệ, phân tích thực tiễn xây dựng và áp dụng án lệ ở một số quốc gia lớn trên thế giới nhƣ: Đức, Phần Lan, Pháp, Italy, Na Uy, Hà Lan, Tây Ban Nha…Trong đó, đã chỉ ra những tiêu chí, nguyên tắc cơ bản xây dựng và áp dụng án lệ. Cuốn sách “Judicial Reasoning and The doctrine of Precedent in Autralia” (Lập luận tƣ pháp và nguyên tắc án lệ ở Úc) của tác giả Alastair MacAdam và John Pyke (1998) [86] đã phân tích đặc điểm xây dựng và áp dụng án lệ ở các nƣớc common law.

Trong đó, tập trung vào một số vấn đề nhƣ: Cách thức xác định và phân biệt giữa phần ratio decidendi (lý do ra quyết định) và phần obiter 17 dictum (lý lẽ nói thêm) trong bản án; Nguyên tắc stare decisis theo thứ bậc hệ thống Tòa án; Các trƣờng hợp không áp dụng án lệ. Luận án tiến sĩ Evaluation of the applicability of Common law approaches to precedent in VietNam (Tạm dịch: Đánh giá khả năng áp dụng án lệ ở hệ thống pháp luật Common law vào Việt Nam) của Đỗ Thị Mai Hạnh đƣợc hoàn thành tại Đại học Wollogong Australia (2011) đã phân tích đặc điểm của án lệ ở các nƣớc common law; Làm rõ các đặc trƣng trong hệ thống pháp luật và hệ thống Tòa án của Việt Nam. Từ đó, đƣa ra những đánh giá về khả năng áp dụng án lệ vào Việt Nam. Tổng quan tình hình nghiên cứu ở Việt Nam 1.

Nhóm công trình nghiên cứu về khái niệm, vị trí, vai trò, đặc điểm và lịch sử ra đời của án lệ Công trình nghiên cứu khoa học cấp bộ Triển khai án lệ vào công tác xét xử của Tòa án Việt Nam của Trƣơng Hòa Bình - Chánh án Tòa án nhân dân Tối cao (Chủ nhiệm, 2012) đã tập trung nghiên cứu lý luận về việc xây dựng và áp dụng án lệ, khái quát đặc điểm của án lệ. Công trình khái quát lịch sử ra đời và áp dụng án lệ của một số nƣớc trên thế giới nhƣ Pháp, Cộng hòa liên bang Đức, án lệ ở Úc, Anh, Nhật Bản; chỉ ra vai trò của án lệ trong hoạt động xét xử của Tòa án Nhân dân và thực trạng sử dụng “án lệ” trong công tác xét xử các vụ án dân sự và hình sự tại Tòa án Việt Nam. Về cách thức xây dựng và công bố án lệ, công trình đã khái quát ý nghĩa của việc xây dựng và công bố án lệ, chỉ ra thực trạng ban hành và công bố các quyết định giám đốc thẩm của Tòa án Nhân dân Tối cao ở Việt Nam trong thời gian qua. Theo đó, các quy định pháp luật tố tụng Việt Nam thì việc xét xử các vụ án hình sự, dân sự, kinh doanh thƣơng mại, lao động và hành chính ở Việt Nam đƣợc tiến hành một cách công khai trừ một số trƣờng hợp ngoại lệ nhất định.

Tuy nhiên, đối với các bản án, quyết định của Tòa án đã đƣợc xét xử thì pháp luật lại không quy định buộc phải công khai cho toàn bộ mọi ngƣời biết. 18 Công trình nhấn mạnh, ở các nƣớc có nền tƣ pháp phát triển nhƣ Canada, Pháp, Nhật Bản, Úc, Anh hay Mỹ, bản án, quyết định của Tòa án dù ở cấp xét xử nào cũng đƣợc đăng tải công khai, mọi ngƣời dân đều có quyền tra cứu, nghiên cứu và xem xét các phán quyết của Tòa án đã xử thì ở Việt Nam việc công bố công khai các bản án, quyết định xét xử của Tòa án còn hạn chế. Chỉ có các chủ thể có liên quan đến việc giải quyết và phán quyết của Tòa án mới đƣợc Tòa án gửi bản án. Công trình cho rằng, ở Việt Nam chƣa có án lệ nhƣng hình thái ban đầu của án lệ đã xuất hiện khá lâu, đó là trong các báo cáo tham luận của các Tòa chuyên trách thuộc Tòa án Nhân dân Tối cao, các báo cáo tổng kết và phƣơng hƣớng hoạt động của hệ thống Tòa án Nhân dân hàng năm.

Trong đó, đều chỉ ra trƣờng hợp sai sót, thiếu sót trong việc áp dụng pháp luật, định hƣớng cho các Thẩm phán và TAND cấp dƣới các ví dụ điển hình để thống nhất áp dụng khi xét xử. Để thống nhất áp dụng pháp luật, đề tài đã chỉ ra cần phải tổ chức các buổi tập huấn. Trong các buổi tập huấn này, nhiều vấn đề vƣớng mắc trong thực tiễn xét xử về cách hiểu và áp dụng pháp luật, về đánh giá chứng cứ, về sự giải thích pháp luật cũng đƣợc đƣa ra thảo luận, trao đổi nhằm tháo gỡ khó khăn và thống nhất áp dụng trong hoạt động xét xử trên phạm vi từng tỉnh và quốc gia. Về thực trạng áp dụng “án lệ” trong xét xử các vụ án hình sự ở Tòa án Việt Nam, công trình cũng khẳng định Việt Nam chƣa thừa nhận án lệ là một nguồn của pháp luật nên trong thực tiễn xét xử tại Tòa án còn gặp nhiều khó khăn, thiếu thống nhất trong việc vận dụng án lệ vào xét xử.