Luận văn Liên kết kinh tế giữa doanh nghiệp chế biến nông sản và nông dân VN - Hồ Quế Hậu

Tìm hiểu về quỹ học bổng 5509 hỗ trợ học sinh giỏi có hoàn cảnh khó khăn. Bài viết cung cấp thông tin chi tiết về đối tượng, điều kiện và ý nghĩa của chương

• Tác giả: Hồ Quế Hậu
• Đề tài: Liên kết kinh tế giữa doanh nghiệp chế biến nông sản với nông dân ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn

Tóm tắt

I. Tổng quan luận án Hồ Quế Hậu về liên kết kinh tế

Luận án của tác giả Hồ Quế Hậu nghiên cứu liên kết kinh tế giữa doanh nghiệp chế biến nông sản với nông dân ở Việt Nam. Công trình tiếp cận liên kết kinh tế như một thể chế kinh tế. Cách tiếp cận này gồm ba thành tố. Người chơi tạo thành cấu trúc tổ chức. Luật chơi là cơ chế và quy tắc ràng buộc. Sân chơi là cơ sở vật chất gắn với lĩnh vực hoạt động cụ thể. Luận án xác định một mô hình liên kết gồm bốn yếu tố. Đó là lĩnh vực liên kết, cấu trúc tổ chức, quy tắc ràng buộc và quản trị thực hiện. Lĩnh vực liên kết là yếu tố chủ đạo. Nó chi phối việc hình thành các yếu tố khác. Công trình kế thừa lý thuyết chuỗi giá trị toàn cầu của Gereffi và cộng sự. Đồng thời luận án vận dụng đề xuất của Peterson và Wysocki về kết cấu quản trị. Mục tiêu là làm rõ bản chất và đề xuất giải pháp phát triển liên kết tại Việt Nam.

1.1. Mục tiêu và phạm vi nghiên cứu của luận án

Luận án Hồ Quế Hậu hướng tới làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn của liên kết kinh tế. Phạm vi nghiên cứu là quan hệ giữa doanh nghiệp chế biến nông sản với nông dân ở Việt Nam. Công trình giới hạn trong khuôn khổ nông nghiệp hợp đồng. Bốn lĩnh vực chủ yếu được xem xét. Đó là mua bán nông sản, đầu tư cho sản xuất, góp vốn kinh doanh và khoa học công nghệ. Luận án phân tích quá trình hình thành từ năm 1981 đến nay. Kết quả nghiên cứu được khẳng định là mới và chưa từng công bố.

1.2. Cách tiếp cận liên kết kinh tế như một thể chế

Luận án nêu bốn cách tiếp cận về bản chất liên kết kinh tế. Có thể xem liên kết là một cơ chế kinh tế. Có thể xem nó là hình thức tổ chức sản xuất. Có thể xem nó vừa là cơ chế vừa là tổ chức, tức một thể chế kinh tế. Cũng có thể xem nó là một quá trình kinh tế. Dưới giác độ kinh tế chính trị, luận án chọn cách tiếp cận thể chế. Cách chọn này cho phép phân tích đồng thời cả phần mềm và phần cứng của liên kết. Nhờ đó mô hình bốn yếu tố được xây dựng chặt chẽ.

II. Phân tích thực trạng liên kết kinh tế doanh nghiệp nông dân

Luận án Hồ Quế Hậu phân tích thực trạng liên kết kinh tế qua nhiều giai đoạn. Giai đoạn đầu kéo dài từ năm 1981 đến năm 2002. Đây là thời kỳ khởi sự đổi mới kinh tế. Giai đoạn sau bắt đầu từ Quyết định 80 năm 2002 đến nay. Quyết định này đánh dấu bước ngoặt chính sách. Phân tích tập trung vào bốn nội dung cốt lõi. Đó là lĩnh vực liên kết, hình thức cấu trúc tổ chức, các ràng buộc và quản trị thực hiện. Công trình chỉ ra nhiều thành tựu đã đạt được. Liên kết giúp tiêu thụ nông sản ổn định hơn. Nông dân tiếp cận vốn và công nghệ tốt hơn. Tuy nhiên thiếu sót vẫn còn nhiều. Hợp đồng dễ bị phá vỡ khi giá thị trường biến động. Ràng buộc pháp lý còn lỏng lẻo. Quản trị thực hiện chưa chặt chẽ. Luận án phân tích kỹ nguyên nhân của cả thành tựu lẫn hạn chế. Đây là cơ sở cho các giải pháp ở chương sau.

2.1. Thực trạng các lĩnh vực và hình thức liên kết

Thực trạng liên kết được khảo sát theo bốn lĩnh vực chính. Mua bán nông sản là hình thức phổ biến nhất. Đầu tư cho sản xuất thông qua vốn tín dụng cũng được áp dụng. Góp vốn kinh doanh phi thanh toán còn hạn chế. Liên kết khoa học công nghệ chưa được chú trọng đúng mức. Về cấu trúc tổ chức, liên kết tồn tại dưới nhiều dạng. Có dạng thị trường mở. Có dạng hợp nhất theo chiều dọc. Phần lớn nằm ở vị trí trung gian giữa hai cực này. Mỗi dạng gắn với một số hình thức hợp đồng riêng.

2.2. Những thiếu sót tồn tại và nguyên nhân

Luận án chỉ rõ nhiều thiếu sót trong liên kết hiện nay. Tình trạng phá vỡ hợp đồng diễn ra thường xuyên. Cả doanh nghiệp lẫn nông dân đều có lúc bội tín. Nguyên nhân đến từ ràng buộc lỏng lẻo. Chế tài xử lý vi phạm còn yếu. Quản trị thực hiện thiếu công cụ giám sát. Quy mô sản xuất manh mún cũng gây khó khăn. Niềm tin giữa hai bên chưa được củng cố. Cơ sở hạ tầng và thông tin thị trường còn hạn chế. Những nguyên nhân này làm giảm hiệu quả liên kết.

III. Giải pháp phát triển liên kết kinh tế bền vững theo luận án

Luận án Hồ Quế Hậu đề xuất hệ thống giải pháp phát triển liên kết. Các giải pháp dựa trên căn cứ, quan điểm và phương hướng rõ ràng. Trước hết cần đẩy mạnh nghiên cứu khoa học và tuyên truyền giáo dục. Nhận thức của cả hai bên về liên kết phải được nâng cao. Hợp đồng liên kết cần được chuẩn hóa. Các điều khoản ràng buộc phải chặt chẽ hơn. Chế tài xử lý vi phạm cần đủ sức răn đe. Quản trị thực hiện liên kết phải có công cụ giám sát hiệu quả. Nhà nước đóng vai trò kiến tạo môi trường. Chính sách hỗ trợ vốn và công nghệ cần đồng bộ. Doanh nghiệp giữ vai trò hạt nhân dẫn dắt. Nông dân cần tổ chức lại theo hướng hợp tác. Tổ hợp tác và hợp tác xã giúp khắc phục tình trạng manh mún. Liên kết bốn nhà được khuyến khích mở rộng. Mục tiêu cuối cùng là xây dựng liên kết bền vững và cùng có lợi.

3.1. Giải pháp hoàn thiện thể chế và ràng buộc

Giải pháp trọng tâm là hoàn thiện thể chế liên kết. Quy tắc ràng buộc cần được xây dựng minh bạch. Hợp đồng phải quy định rõ quyền và nghĩa vụ. Cơ chế chia sẻ rủi ro và lợi ích cần công bằng. Khi giá thị trường biến động, hai bên cùng điều chỉnh. Cơ chế giải quyết tranh chấp phải nhanh và hiệu quả. Bảo hiểm nông nghiệp được khuyến khích áp dụng. Những công cụ này giúp giảm động cơ phá vỡ hợp đồng. Nhờ đó niềm tin giữa doanh nghiệp và nông dân được củng cố.

3.2. Vai trò của Nhà nước và tổ chức nông dân

Nhà nước giữ vai trò kiến tạo và hỗ trợ. Chính sách tín dụng ưu đãi cần được mở rộng. Đầu tư hạ tầng nông thôn phải được ưu tiên. Hệ thống thông tin thị trường cần minh bạch. Về phía nông dân, tổ chức lại sản xuất là yêu cầu cấp thiết. Hợp tác xã giúp tập trung ruộng đất và sản lượng. Quy mô lớn giúp giảm chi phí giao dịch. Nông dân có vị thế thương lượng tốt hơn với doanh nghiệp. Liên kết nhờ đó ổn định và lâu dài hơn.

IV. Kết luận và giá trị ứng dụng của luận án Hồ Quế Hậu

Luận án Hồ Quế Hậu đóng góp cả về lý luận lẫn thực tiễn. Về lý luận, công trình xây dựng mô hình liên kết kinh tế bốn yếu tố. Mô hình này dựa trên cách tiếp cận thể chế kinh tế. Đây là khung phân tích mới và có hệ thống. Về thực tiễn, luận án đánh giá toàn diện thực trạng liên kết tại Việt Nam. Các giải pháp đề xuất bám sát điều kiện trong nước. Giá trị ứng dụng của công trình rất rộng. Nhà hoạch định chính sách có thêm cơ sở khoa học. Doanh nghiệp chế biến có thể tham khảo để thiết kế liên kết hiệu quả. Nông dân và hợp tác xã hiểu rõ hơn quyền lợi của mình. Giới nghiên cứu có tài liệu tham khảo giá trị. Luận án góp phần thúc đẩy nông nghiệp hợp đồng phát triển. Liên kết bền vững giúp nâng cao thu nhập nông dân. Đồng thời nó tăng năng lực cạnh tranh của nông sản Việt Nam. Đây là hướng đi tất yếu trong hội nhập kinh tế.

4.1. Đóng góp khoa học mới của công trình

Luận án có nhiều đóng góp khoa học mới. Mô hình liên kết bốn yếu tố là điểm nhấn quan trọng. Bốn yếu tố gồm lĩnh vực liên kết, cấu trúc tổ chức, quy tắc ràng buộc và quản trị thực hiện. Cách xem liên kết là thể chế kinh tế giúp phân tích sâu sắc hơn. Công trình cũng hệ thống hóa tiêu chí đánh giá kết quả và hiệu quả. Các nhân tố ảnh hưởng đến liên kết được phân loại rõ ràng. Những kết quả này được khẳng định là mới và chưa từng công bố.

4.2. Khả năng ứng dụng vào thực tiễn Việt Nam

Kết quả luận án có khả năng ứng dụng cao. Các giải pháp giúp cải thiện chất lượng hợp đồng nông sản. Doanh nghiệp chế biến áp dụng để giảm rủi ro nguồn nguyên liệu. Nông dân được hưởng đầu ra ổn định và giá hợp lý. Chính quyền địa phương dùng làm cơ sở xây dựng chính sách. Bài học kinh nghiệm từ các nước được vận dụng phù hợp. Mô hình liên kết bốn nhà có thể nhân rộng. Nhờ đó chuỗi giá trị nông sản Việt Nam phát triển bền vững hơn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

i Luận văn Liên kết kinh tế giữa doanh nghiệp chế biến nông sản với nông dân ở Việt Nam ii LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu dẫn ra trong luận án có nguồn gốc đầy đủ và trung thực, kết quả đóng góp của luận án là mới và chưa từng được ai công bố trong bất cứ công trình nào khác. Tác giả Hồ Quế Hậu iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. i DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT.vi DANH MỤC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ.viii DANH MỤC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ.viii PHẦN MỞ ĐẦU. 1 Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ LIÊN KẾT KINH TẾ GIỮA DOANH NGHIỆP CHẾ BIẾN NÔNG SẢN VỚI NÔNG DÂN17 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ LIÊN KẾT KINH TẾ VÀ LIÊN KẾT KINH TẾ GIỮA DOANH NGHIỆP CHẾ BIẾN NÔNG SẢN VỚI NÔNG DÂN. Một số vấn đề cơ bản về liên kết kinh tế. Một số vấn đề cơ bản về liên kết kinh tế giữa doanh nghiệp chế biến nông sản với nông dân. NỘI DUNG, TIÊU CHÍ ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ, HIỆU QUẢ VÀ NHỮNG NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN LIÊN KẾT KINH TẾ GIỮA DOANH NGHIỆP CHẾ BIẾN VỚI NÔNG DÂN. Nội dung của liên kết kinh tế giữa doanh nghiệp chế biến với nông dân. Tiêu chí đánh giá kết quả và hiệu quả thực hiện liên kết kinh tế giữa doanh nghiệp chế biến nông sản với nông dân. Những nhân tố ảnh hưởng đến liên kết kinh tế giữa doanh nghiệp chế biến nông sản với nông dân. KINH NGHIỆM THỰC TIỄN CÁC NƯỚC VỀ LIÊN KẾT KINH TẾ GIỮA DOANH NGHIỆP CHẾ BIẾN NÔNG SẢN VỚI NÔNG DÂN. Các kinh nghiệm cụ thể ở một số nước. Những bài học cho Việt Nam từ kinh nghiệm thực tiễn của các nước.72 KẾT LUẬN CHƯƠNG 1.74 iv Chương 2: THỰC TRẠNG LIÊN KẾT KINH TẾ GIỮA DOANH NGHIỆP CHẾ BIẾN NÔNG SẢN VỚI NÔNG DÂN Ở VIỆT NAM THỜI GIAN QUA. TỔNG QUAN QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN. Giai đoạn 1981-2002: Từ khi khởi sự đổi mới kinh tế đến khi có QĐ 8076 2. Giai đoạn 2002-1010 : Từ khi có Quyết định 80 đến nay. PHÂN TÍCH THỰC TRẠNG LIÊN KẾT KINH TẾ GIỮA DOANH NGHIỆP CHẾ BIẾN NÔNG SẢN VỚI NÔNG DÂN. Thực trạng về những lĩnh vực liên kết giữa doanh nghiệp chế biến nông sản với nông dân. Thực trạng về những hình thức cấu trúc tổ chức liên kết kinh tế giữa doanh nghiệp chế biến nông sản với nông dân. Thực trạng về các ràng buộc trong liên kết kinh tế giữa doanh nghiệp chế biến nông sản với nông dân. Thực trạng về quản trị thực hiện liên kết kinh tế giữa doanh nghiệp chế biến nông sản với nông dân. ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG LIÊN KẾT KINH TẾ GIỮA DOANH NGHIỆP CHẾ BIẾN NÔNG SẢN VỚI NÔNG DÂN THỜI GIAN QUA112 2. Những thành tựu đã đạt được. Nguyên nhân những thành tựu đã đạt được. Những thiếu sót tồn tại. Nguyên nhân những thiếu sót tồn tại.131 KẾT LUẬN CHƯƠNG 2.138 Chương 3: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN LIÊN KẾT KINH TẾ GIỮA DOANH NGHIỆP CHẾ BIẾN NÔNG SẢN VỚI NÔNG DÂN Ở VIỆT NAM. CĂN CỨ, QUAN ĐIỂM, PHƯƠNG HƯỚNG PHÁT TRIỂN. Căn cứ xác định phương hướng, giải pháp phát triển liên kết. Quan điểm phát triển liên kết. Phương hướng phát triển liên kết. CÁC GIẢI PHÁP CƠ BẢN ĐỂ PHÁT TRIỂN LIÊN KẾT KINH TẾ GIỮA DOANH NGHIỆP CHẾ BIẾN VỚI NÔNG DÂN Ở VIỆT NAM157 3. Đẩy mạnh công tác nghiên cứu khoa học, tuyên tuyền giáo dục, nâng cao nhận thức của đội ngũ cán bộ quản lý và ý thức đạo dức của doanh nghiệp và nông dân. Lựa chọn lĩnh vực liên kết thích hợp và hoàn thiện hình thức tổ chức liên kết giữa doanh nghiệp chế biến nông sản với nông dân. Hoàn thiện các qui tắc ràng buộc và nâng cao hiệu quả công tác quản trị hợp đồng phù hợp với từng trường hợp liên kết cụ thể. Cải thiện môi trường pháp luật, nâng cao hiệu lực hợp đồng và hoàn thiện các chính sách nhà nước tạo môi trường vĩ mô, chính sách hỗ trợ trực tiếp để tạo điều kiện cho liên kết phát triển.178 KẾT LUẬN CHƯƠNG 3. 189 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ.194 TÀI LIỆU THAM KHẢO.195 vi DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ANOVA Phân tích phương sai ASEAN Hiệp hội các nước Đông Nam Á. AFTA Khu vực mậu dịch tự do ASEAN. BVTV Bảo vệ thực vật CP Tập đoàn Charoen Pokphand- Thái Lan CP Cổ phần CF Contract farming DN Doanh nghiệp FDI Đầu tư nước ngoài HTX Hợp tác xã LATS Luận án tiến sĩ Quyết định 80 Quyết định số 80/2002/QĐ-TTg ngày 24 tháng 6 năm 2002 về chính sách khuyến khích tiêu thụ nông sản hàng hóa thông qua hợp đồng của Thủ tướng chính phủ. SXKD Sản xuất kinh doanh. TNHH Trách nhiệm hữu hạn TP Thành phố VietGAP Tiêu chuẩn thực hành nông nghiệp tốt của Việt Nam. GlobalGAP Tiêu chuẩn thực hành nông nghiệp tốt tòan cầu. XHCN Xã hội chủ nghĩa. ND 1 Mẫu điều tra nông dân 1 ND 2 Mẫu điều tra nông dân 2 XA 1 Mẫu điều tra tra xã 1 XA 2 Mẫu điều tra xã 2. ND Mẫu điều tra doanh nghiệp. VINATEA Liên hiệp các xí nghiệp chè Việt Nam nay là Tổng công ty chè Việt Nam WTO Tổ chức thương mại thế giới. FDI Doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. vii DANH MỤC BẢNG Bảng 2.1a: Tăng trưởng GDP ngành nông nghiệp(2004-2009).1b: Cơ cấu giá trị đầu tư bình quân của doanh nghiệp chế biến cho nông dân hợp đồng theo cây con năm 2010.2: Nguồn cung cấp thông tin khoa học kỹ thuật chủ yếu cho nông dân.3: So sánh chất lượng thực hiện phương thức nông nghiệp hợp đồng giữa một số loại nông sản hợp đồng chủ yếu năm 2010.4: So sánh mức độ hài lòng của nông dân đối với doanh nghiệp chế biến giữa một số loại nông sản hợp đồng chủ yếu năm 2010.5: So sánh cảm nhận của nông dân về hiệu quả của việc bán nông sản qua các kênh bán hàng khác nhau năm 2010.6: So sánh cảm nhận của nông dân về hiệu quả của việc mua vật tư với các kênh cung cấp khác nhau năm 2010.7: So sánh cảm nhận của doanh nghiệp về hiệu quả của việc mua nông sản nguyên liệu qua các kênh mua hàng khác nhau.8: So sánh số lượng và chất lượng HTX và các hình thức kinh tế hợp tác khác ở các xã năm 2010.1: Kết quả hồi quy sử dụng phương pháp Enter.2: Kết quả hồi quy sử dụng phương pháp Enter.147 viii DANH MỤC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ I.1: Mối quan hệ giữa liên kết kinh tế với thị trường và kế hoạch hóa xét trên phương diện đặc trưng và nguyên tắc.2: Mối quan hệ giữa liên kết kinh tế với thị trường và kế hoạch hóa xét trên phương diện vai trò vị trí. Khung phân tích nội dung, tiêu chí đánh giá kết quả, hiệu quả và các nhân tố ảnh hưởng đến liên kết kinh tế giữa doanh nghiệp chế biến nông sản với nông dân.4: Hình thức tập trung trực tiếp trong nông nghiệp hợp đồng.5: Hình thức đa chủ thể trong nông nghiệp hợp đồng.6: Hình thức hạt nhân trung tâm trong nông nghiệp hợp đồng.7: Hình thức trung gian trong nông nghiệp hợp đồng.1: Hình thức cấu trúc tổ chức liên kết với nông dân của công ty CP bông Việt Nam.2: Hình thức tổ chức liên kết với nông dân của Siêu thị Saigon Coopmart.3: Hình thức tổ chức liên kết với nông dân của nông trường chè Thanh Bình (Lào Cai).4: Hình thức liên kết đa thành phần xây dựng cánh đồng mẫu lớn tỉnh Trà Vinh.5: Hình thức tổ chức liên kết phi chính thức của Doanh nghiệp Chế biến rau quả xuất khẩu Hoàng Gia.1: Khung phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến chất lượng tổ chức thực hiện hợp đồng của doanh nghiệp.2: Khung phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến tỉ lệ % sản lượng nông dân bán cho doanh nghiệp Bảng 3.2: Kết quả hồi quy sử dụng phương pháp Enter.1: Tỉ lệ % sản lượng sản xuất bán cho doanh nghiệp của những hộ nông dân đang hợp đồng theo cây con năm 2010.2: Tỉ lệ % sản lượng nguyên liệu nông sản mua của hộ nông dân đang hợp đồng so với tổng nhu cầu của những doanh nghiệp chế biến theo cây con năm 2010.3: Tỉ lệ % hộ nông dân đang hợp đồng được doanh nghiệp chế biến ix đầu tư theo cây con năm 2010.4: Giá trị đầu tư bình quân/ha được doanh nghiệp chế biến đầu tư cho nông dân hợp đồng theo cây con năm 2010.5: So sánh tỉ lệ % hộ nông dân giao sản phẩm cho doanh nghiệp chế biến ở những địa điểm khác nhau.6: Các ưu tiên chọn vùng nguyên liệu của các doanh nghiệp chế biến.7: Các ưu tiên lựa chọn đối tác nông dân liên kết của các doanh nghiệp chế biến năm 2010.8: Tỉ lệ % thực hiện các hình thức đàm phán ký kết hợp đồng giữa nông dân với các doanh nghiệp chế biến năm 2010.9: Mức độ thực hiện và hiệu quả các hình thức xử lý tranh chấp của doanh nghiệp chế biến với nông dân năm 2010.10: Tỉ lệ % số hộ và diện tích thực hiện phương thức nông nghiệp hợp đồng năm 2010.11: Thực hiện cam kết bán sản lượng hợp đồng cho doanh nghiệp chế biến của nông dân năm 2010.12: Thực hiện cam kết trả nợ đầu tư cho doanh nghiệp chế biến của nông dân năm 2010.13: So sánh chất lượng thực hiện phương thức nông nghiệp hợp đồng năm 2010 giữa một số loại nông sản hợp đồng chủ yếu.14: So sánh cảm nhận về hiệu quả kinh tế của nông dân với các quan hệ kinh tế khác nhau năm 2010.15: Động cơ thúc đẩy thực hiện liên kết với doanh nghiệp chế biến của nông dân năm 2010.16: Động cơ thúc đẩy doanh nghiệp chế biến thực hiện liên kết. Những hình thức vi phạm hợp đồng của nông dân theo đánh giá của doanh nghiệp chế biến năm 2010.18: Thực hiện và hiệu quả các hình thức xử lý tranh chấp của doanh nghiệp chế biến đối với nông dân với các năm 2010. Tính cấp thiết và ý nghĩa của đề tài: Liên kết kinh tế giữa doanh nghiệp chế biến với nông dân, một bộ phận của liên kết kinh tế trong nền kinh tế quốc dân nói chung; một trong những thể chế thực hiện mối quan hệ kinh tế giữa doanh nghiệp chế biến nông sản với nông dân; đồng thời là một bộ phận của quan hệ giữa công nghiệp với nông nghiệp.