Luận án đối chiếu thuật ngữ quản trị chiến lược Anh - Việt: Phân tích chi tiết và ứng dụng thực tế

Tài liệu nghiên cứu Luận án đối chiếu thuật ngữ quản trị chiến lược anh việt, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về kinh tế.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thúy Hạnh
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Hiển
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu
• Đề tài: Đối chiếu thuật ngữ quản trị chiến lược Anh - Việt: Phân tích và ứng dụng
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới về thuật ngữ
• 1.1.2. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam về thuật ngữ
• 1.1.3. Tổng quan nghiên cứu về thuật ngữ Quản trị chiến lược
• 1.2. Cơ sở lý luận về thuật ngữ quản trị chiến lược
• 1.3. Cơ sở lý luận về định danh thuật ngữ
• 1.4. Cơ sở lý luận về ẩn dụ ý niệm
• 1.5. Cơ sở lý luận về ngôn ngữ học đối chiếu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI CHIẾU THUẬT NGỮ QUẢN TRỊ CHIẾN LƯỢC ANH-VIỆT VỀ ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO VÀ ĐẶC ĐIỂM ĐỊNH DANH
• 2.1. Đối chiếu thuật ngữ quản trị chiến lược Anh - Việt về đặc điểm cấu tạo
• 2.1.1. Đối chiếu phương thức cấu tạo thuật ngữ quản trị chiến lược Anh-Việt
• 2.1.2. Đối chiếu đặc điểm thành tố cấu tạo cụm từ trong thuật ngữ QTCL tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.1.3. Nhận xét về những điểm tương đồng và khác biệt của đặc điểm cấu tạo thuật ngữ QTCL trong tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.2. Đối chiếu thuật ngữ quản trị chiến lược Anh - Việt về đặc điểm định danh
• 2.2.1. Đối chiếu đặc điểm định danh thuật ngữ quản trị chiến lược Anh-Việt xét theo kiểu ngữ nghĩa của thuật ngữ
• 2.2.2. Đối chiếu đặc điểm định danh thuật ngữ quản trị chiến lược Anh-Việt xét theo cách thức biểu thị của thuật ngữ
• 2.2.3. Phân loại thuật ngữ QTCL tiếng Anh và tiếng Việt theo phạm trù nội dung
• 2.2.4. Các mô hình định danh thuật ngữ QTCL tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.2.5. Nhận xét về những điểm tương đồng và khác biệt về đặc điểm định danh thuật ngữ QTCL tiếng Anh và tiếng Việt
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỐI CHIẾU ẨN DỤ Ý NIỆM TRONG THUẬT NGỮ QUẢN TRỊ CHIẾN LƯỢC ANH-VIỆT
• 3.1. Khái quát về ẩn dụ ý niệm trong các thuật ngữ quản trị chiến lược tiếng Anh và tiếng Việt
• 3.2. Đối chiếu ẩn dụ ý niệm trong các thuật ngữ quản trị chiến lược tiếng Anh và tiếng Việt
• 3.2.1. Ẩn dụ có miền nguồn QUÂN SỰ trong thuật ngữ QTCL tiếng Anh và tiếng Việt
• 3.2.2. Ẩn dụ có miền nguồn XÂY DỰNG trong thuật ngữ QTCL tiếng Anh và tiếng Việt
• 3.2.3. Ẩn dụ có miền nguồn CON NGƯỜI trong thuật ngữ QTCL tiếng Anh và tiếng Việt
• 3.2.4. Ẩn dụ có miền nguồn HÀNH TRÌNH trong thuật ngữ QTCL tiếng Anh và tiếng Việt
• 3.2.5. Ẩn dụ có miền nguồn THỂ THAO trong thuật ngữ QTCL tiếng Anh và tiếng Việt
• 3.2.6. Ẩn dụ có miền nguồn CÂY trong thuật ngữ QTCL tiếng Anh và tiếng Việt
• 3.2.7. Ẩn dụ có miền nguồn ĐỘNG VẬT trong thuật ngữ QTCL tiếng Anh và tiếng Việt
• 3.2.8. Ẩn dụ có miền nguồn KHÔNG GIAN trong thuật ngữ QTCL tiếng Anh và tiếng Việt
• 3.2.9. Ẩn dụ trong thuật ngữ QTCL tiếng Anh và tiếng Việt được kích hoạt từ các miền nguồn khác
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• NGUỒN TƯ LIỆU KHẢO SÁT
• PHỤ LỤC 1: THỐNG KÊ DỤ DẪN TRONG CÁC THUẬT NGỮ ẨN DỤ TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT
• PHỤ LỤC 2: THỐNG KÊ THUẬT NGỮ ẨN DỤ THUỘC LĨNH VỰC QTCL TRONG TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT
• PHỤ LỤC 3: NGỮ LIỆU NGHIÊN CỨU

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận

Chương này cung cấp cái nhìn tổng quan về tình hình nghiên cứu thuật ngữ quản trị chiến lược (QTCL) trên thế giới và tại Việt Nam. Nghiên cứu về thuật ngữ đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển, từ những công trình lý luận đến ứng dụng thực tiễn. Đặc biệt, việc nghiên cứu thuật ngữ QTCL đã trở nên phổ biến từ những năm 1990, với sự đóng góp của nhiều nhà nghiên cứu nổi tiếng. Các công trình này không chỉ miêu tả đặc điểm của hệ thuật ngữ mà còn đối chiếu giữa các ngôn ngữ khác nhau, nhằm tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt. Cơ sở lý luận về thuật ngữ QTCL được xây dựng từ các khái niệm cơ bản trong ngôn ngữ học, giúp xác định rõ ràng các yếu tố cấu tạo và định danh thuật ngữ. Việc nghiên cứu này không chỉ có ý nghĩa lý luận mà còn mang lại giá trị thực tiễn cho việc biên soạn từ điển thuật ngữ QTCL Anh-Việt.

1.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới về thuật ngữ

Nghiên cứu về thuật ngữ trên thế giới đã phát triển mạnh mẽ, đặc biệt trong lĩnh vực quản trị chiến lược. Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng thuật ngữ không chỉ là công cụ giao tiếp mà còn phản ánh tư duy và văn hóa của từng quốc gia. Việc đối chiếu thuật ngữ giữa các ngôn ngữ giúp làm rõ những khác biệt trong cách tiếp cận và hiểu biết về quản trị chiến lược. Các công trình nghiên cứu đã chỉ ra rằng thuật ngữ QTCL có sự phát triển đa dạng, từ các thuật ngữ cơ bản đến các thuật ngữ phức tạp, phản ánh sự thay đổi trong môi trường kinh doanh toàn cầu.

1.2. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam về thuật ngữ

Tại Việt Nam, nghiên cứu về thuật ngữ QTCL còn khá mới mẻ. Mặc dù đã có một số công trình nghiên cứu, nhưng chưa có nhiều nghiên cứu chuyên sâu về đối chiếu thuật ngữ QTCL giữa tiếng Anh và tiếng Việt. Các nghiên cứu hiện có chủ yếu tập trung vào việc mô tả và phân loại thuật ngữ mà chưa đi sâu vào việc phân tích các yếu tố ngữ nghĩa và cấu trúc của thuật ngữ. Điều này tạo ra một khoảng trống trong nghiên cứu, cần được lấp đầy bằng các công trình nghiên cứu có hệ thống và bài bản hơn.

II. Đối chiếu thuật ngữ quản trị chiến lược Anh Việt

Chương này tập trung vào việc đối chiếu các thuật ngữ QTCL giữa tiếng Anh và tiếng Việt, nhằm làm rõ những điểm tương đồng và khác biệt trong đặc điểm cấu tạo và định danh. Việc phân tích này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về cách thức hình thành thuật ngữ mà còn phản ánh sự khác biệt trong tư duy quản trị giữa hai nền văn hóa. Các thuật ngữ được phân loại theo các tiêu chí như cấu trúc ngữ nghĩa, phương thức định danh và các mô hình ẩn dụ ý niệm. Kết quả phân tích cho thấy rằng, mặc dù có nhiều thuật ngữ tương đồng, nhưng cũng tồn tại nhiều khác biệt đáng kể trong cách sử dụng và hiểu biết về các thuật ngữ này.

2.1. Đối chiếu đặc điểm cấu tạo

Đặc điểm cấu tạo của thuật ngữ QTCL trong tiếng Anh và tiếng Việt cho thấy sự khác biệt rõ rệt. Trong khi tiếng Anh thường sử dụng các thuật ngữ phức tạp với nhiều thành tố, tiếng Việt lại có xu hướng đơn giản hóa và sử dụng các thuật ngữ ngắn gọn hơn. Việc phân tích cấu tạo giúp xác định các yếu tố tạo nên thuật ngữ, từ đó làm rõ cách thức hình thành và phát triển của chúng trong từng ngôn ngữ. Điều này không chỉ có ý nghĩa lý luận mà còn hỗ trợ cho việc biên soạn từ điển thuật ngữ QTCL Anh-Việt.

2.2. Đối chiếu đặc điểm định danh

Đặc điểm định danh của thuật ngữ QTCL cũng cho thấy sự khác biệt trong cách thức biểu thị và sử dụng. Các thuật ngữ trong tiếng Anh thường mang tính chất chuyên môn cao, trong khi đó, tiếng Việt lại có xu hướng sử dụng các thuật ngữ dễ hiểu hơn cho người đọc. Việc phân tích này giúp làm rõ cách thức mà các thuật ngữ được định danh và sử dụng trong thực tiễn, từ đó tạo ra cơ sở cho việc phát triển các tài liệu giảng dạy và nghiên cứu trong lĩnh vực quản trị chiến lược.

III. Ẩn dụ ý niệm trong thuật ngữ quản trị chiến lược Anh Việt

Chương này khám phá vai trò của ẩn dụ ý niệm trong việc hình thành và sử dụng thuật ngữ QTCL. Ẩn dụ không chỉ là một công cụ ngôn ngữ mà còn phản ánh cách thức tư duy và hiểu biết về quản trị chiến lược trong từng nền văn hóa. Việc phân tích các miền nguồn ẩn dụ giúp làm rõ cách thức mà các khái niệm được hình thành và phát triển trong ngôn ngữ. Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng, ẩn dụ có vai trò quan trọng trong việc định hình các thuật ngữ và giúp người sử dụng dễ dàng tiếp cận và hiểu biết về các khái niệm phức tạp trong quản trị chiến lược.

3.1. Khái quát về ẩn dụ ý niệm

Ẩn dụ ý niệm là một khái niệm quan trọng trong ngôn ngữ học, giúp giải thích cách thức mà con người hiểu và diễn đạt các khái niệm trừu tượng thông qua các hình ảnh cụ thể. Trong lĩnh vực quản trị chiến lược, ẩn dụ ý niệm giúp làm rõ các khái niệm phức tạp và tạo ra sự kết nối giữa các ý tưởng khác nhau. Việc phân tích ẩn dụ trong thuật ngữ QTCL không chỉ giúp hiểu rõ hơn về cách thức hình thành thuật ngữ mà còn phản ánh sự khác biệt trong tư duy quản trị giữa các nền văn hóa.

3.2. Đối chiếu ẩn dụ ý niệm trong thuật ngữ

Việc đối chiếu ẩn dụ ý niệm trong thuật ngữ QTCL giữa tiếng Anh và tiếng Việt cho thấy sự khác biệt trong cách thức sử dụng và hiểu biết về các khái niệm. Các miền nguồn ẩn dụ như quân sự, xây dựng, và thể thao được sử dụng phổ biến trong cả hai ngôn ngữ, nhưng cách thức biểu thị và ý nghĩa của chúng có thể khác nhau. Phân tích này không chỉ giúp làm rõ cách thức mà các khái niệm được hình thành mà còn tạo ra cơ sở cho việc phát triển các tài liệu giảng dạy và nghiên cứu trong lĩnh vực quản trị chiến lược.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu đối chiếu thuật ngữ chuyên ngành là một trong những địa hạt trọng yếu của ngôn ngữ học ứng dụng hiện đại, đặc biệt trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng. Luận án tiến sĩ "Đối chiếu thuật ngữ quản trị chiến lược Anh - Việt" của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Thúy Hạnh, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Phạm Hiển tại Học viện Khoa học Xã hội (Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, 2023), là công trình tiên phong tại Việt Nam nghiên cứu toàn diện và hệ thống hệ thuật ngữ quản trị chiến lược (QTCL) dưới sự tích hợp liên ngành giữa Ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu, Thuật ngữ học cấu trúc và Ngôn ngữ học tri nhận.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) lớn nhất được tác giả xác định xuất phát từ thực trạng: phần lớn các công trình nghiên cứu thuật ngữ tại Việt Nam trước đây (Lưu Vân Lăng, 1975; Lê Khả Kế, 1980; Hà Quang Năng, 2007) chủ yếu tiếp cận theo khuynh hướng mô tả cấu trúc, hình thái học hoặc từ điển học thuần túy. Cho đến thời điểm tác giả thực hiện nghiên cứu, chưa có bất kỳ công trình nào khảo cứu chuyên sâu và đối chiếu hệ thống thuật ngữ QTCL tiếng Anh và tiếng Việt dưới lăng kính của Ngôn ngữ học tri nhận — một trào lưu học thuật hiện đại đang phát triển mạnh mẽ trên thế giới với các đại diện như Faber (2012) và Alekseeva (2014).

Để giải quyết khoảng trống này, luận án tập trung vào 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và 2 giả thuyết khoa học (Hypotheses - H) cốt lõi:

• RQ1: Hệ thuật ngữ QTCL trong tiếng Anh và tiếng Việt có những đặc điểm cấu tạo ngữ pháp - cú pháp nào tương đồng và dị biệt?
• RQ2: Các phương thức và mô hình định danh (onomasiological models) của thuật ngữ QTCL được hiện thực hóa ra sao trong hai ngôn ngữ?
• RQ3: Những miền nguồn ẩn dụ ý niệm (conceptual metaphor source domains) nào chi phối quá trình hình thành hệ thuật ngữ QTCL trong tiếng Anh và tiếng Việt?
• RQ4: Các lược đồ ánh xạ tri nhận (mapping schemas) giữa hai ngôn ngữ phản ánh những điểm chung về nhận thức phổ quát và sự khác biệt về văn hóa - loại hình ngôn ngữ như thế nào?
• H1: Do sự khác biệt về loại hình ngôn ngữ (tiếng Anh là ngôn ngữ tổng hợp tính, biến hình; tiếng Việt là ngôn ngữ phân tích tính, đơn lập), các mô hình định danh và cấu tạo cụm thuật ngữ QTCL sẽ có sự bất đối xứng sâu sắc về trật tự thành tố cú pháp.
• H2: Bất chấp sự khác biệt loại hình, các quá trình tri nhận ẩn dụ ý niệm trong thuật ngữ QTCL tiếng Anh và tiếng Việt có mức độ hội tụ cao nhờ vào trải nghiệm thể nghiệm (embodied experience) chung của con người trong môi trường kinh tế và kinh doanh toàn cầu.

Khung lý thuyết của luận án được định hình từ sự tích hợp của Lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm (Conceptual Metaphor Theory - Lakoff & Johnson, 1980), Lý thuyết Định danh Thuật ngữ học (Onomasiological Theory - Gak, 1977; Štekauer, 1998), Ngữ nghĩa khung (Frame-based Terminology - Faber, 2012) và Lý thuyết Quản trị Chiến lược Hiện đại (Fred R. David, 2011; Chandler, 1962; Michael Porter, 1985).

Đóng góp đột phá của luận án được minh chứng bằng khối ngữ liệu thực chứng quy mô lớn: phân tích tổng cộng 2.699 thuật ngữ QTCL tiếng Anh và 2.579 thuật ngữ QTCL tiếng Việt. Ngữ liệu được trích rút công phu từ 03 cuốn từ điển QTCL tiếng Anh chuyên khảo tiêu chuẩn quốc tế (Kelly & Booth, 2004; Prasad, 2015; Channon, 2003), 03 từ điển kinh tế Anh - Việt, cùng 19 giáo trình, chuyên khảo và tạp chí chuyên ngành QTCL xuất bản tại các trường đại học khối kinh tế hàng đầu Việt Nam như Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, Trường Đại học Thương mại và Trường Đại học Kinh tế (Đại học Quốc gia Hà Nội).

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu thuật ngữ học thế giới bắt đầu từ thế kỷ XVIII và định hình rõ nét vào đầu thế kỷ XX với sự xuất hiện của ba trường phái kinh điển: Trường phái Áo (Eugen Wüster), Trường phái Praha (Bohumil Drodz) và Trường phái Nga - Xô Viết (D. S. Lotte, E. Drezen, S. A. Caplygil). Wüster (1968) đã thiết lập nên Lý thuyết Thuật ngữ học Cổ điển (General Theory of Terminology - GTT), khẳng định thuật ngữ là phương tiện định danh trừu tượng, có tính đơn nghĩa, hệ thống và phi ngữ cảnh.

Tuy nhiên, từ cuối thế kỷ XX sang đầu thế kỷ XXI, các cuộc tranh luận học thuật sâu sắc đã bùng nổ xung quanh hai quan điểm đối lập:

• Trường phái Cổ điển (Prescriptive Terminology): Duy trì quan điểm thuật ngữ học truyền thống, nhấn mạnh tính chuẩn hóa, tính đơn nghĩa tuyệt đối và triệt tiêu tính đa nghĩa cũng như các yếu tố biểu cảm hay ẩn dụ (Lotte, 1961; Wüster, 1979).
• Trường phái Hiện đại / Xã hội - Tri nhận (Sociocognitive & Frame-based Terminology): Khẳng định thuật ngữ không tách rời ngữ cảnh giao tiếp thực tế; hiện tượng đa nghĩa, biến thể thuật ngữ và cơ chế ẩn dụ hóa là những thuộc tính bản thể không thể phủ nhận của tư duy khoa học (Temmerman, 2000; Cabré, 1999; Faber, 2012; L'Homme, 2020).

Song song đó là cuộc tranh luận về đơn vị cấu tạo cơ sở của thuật ngữ trong ngôn ngữ học Việt Nam. Một nhóm học giả như Hoàng Văn Hành (1985), Lê Khả Kế (1980), Nguyễn Thiện Giáp (1998) xuất phát từ quan điểm âm tiết - hình vị, xem "tiếng" (âm tiết) là đơn vị cơ sở cấu tạo thuật ngữ. Ngược lại, phái học giả tiếp thu lý thuyết Xô Viết như Hà Quang Năng (2007), Đỗ Hữu Châu (1998), Nguyễn Đức Tồn (2008), Phạm Hùng Việt (2005) khẳng định đơn vị cấu tạo thuật ngữ phải là "thành tố thuật ngữ" (ngữ tố, thuật tố) - đơn vị nhỏ nhất mang nghĩa từ vựng chuyên ngành trực tiếp tham gia tạo thuật ngữ. Luận án nhất quán định vị theo quan điểm thứ hai, xem thành tố trực tiếp là cơ sở đối chiếu hình thái - cú pháp.

Luận án định vị nghiên cứu của mình tại giao điểm tiên tiến nhất giữa Ngôn ngữ học tri nhận và Thuật ngữ học ứng dụng. Khi so sánh với các công trình quốc tế cùng lĩnh vực:

• So với nghiên cứu của Silaški (2012) về đặc ngữ Anh trong thuật ngữ kinh tế tiếng Serbia và tiếng Croatia chỉ thuần túy khảo sát sự chuyển dịch từ vựng, luận án của Nguyễn Thị Thúy Hạnh tiến sâu hơn vào việc giải mã cấu trúc ý niệm và mô hình hóa ánh xạ ẩn dụ.
• So với công trình của Faber (2012) khảo sát các khung ý niệm trong sinh học biển và Khachmafova (2020) nghiên cứu ẩn dụ trong thuật ngữ dầu khí tiếng Nga, luận án mở rộng khung lý thuyết tri nhận sang một lĩnh vực mang tính liên ngành cao là quản trị chiến lược, giải thích sự tương tác phức tạp giữa tư duy quản trị phương Tây và phương thức tiếp nhận trong tiếng Việt.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã mở rộng và làm sâu sắc thêm Lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm của George Lakoff và Mark Johnson (1980) bằng cách chứng minh rằng ẩn dụ không chỉ là một thủ pháp tu từ trong ngôn ngữ đời thường mà là một cơ chế tri nhận tất yếu để thuật ngữ hóa các khái niệm trừu tượng trong ngôn ngữ chuyên ngành (Language for Specific Purposes - LSP). Nghiên cứu khẳng định thuật ngữ QTCL không thuần túy là những nhãn dán kỹ thuật vô hồn mà là sản phẩm của các quá trình ý niệm hóa dựa trên thể nghiệm sinh học, không gian và văn hóa.

Về mặt lý luận định danh học, công trình hoàn thiện mô hình định danh của Gak (1977) và Štekauer (1998) khi vận dụng vào hai ngôn ngữ có sự tương phản loại hình tuyệt đối: tiếng Anh (biến hình) và tiếng Việt (đơn lập). Tác giả đã thiết lập mô hình lý thuyết gồm 3 mệnh đề cốt lõi:

1. Mệnh đề P1: Sự hình thành thuật ngữ QTCL trong mọi ngôn ngữ đều khởi nguồn từ hành vi phân loại phạm trù ngữ nghĩa và lựa chọn đặc trưng định danh (onomasiological mark) gắn liền với mục tiêu thực tiễn của tổ chức.
2. Mệnh đề P2: Các mô hình cấu tạo cụm từ định danh chịu sự quy định bất biến của quy luật ngữ pháp loại hình: tiếng Anh ưu tiên phân nhánh trái (left-branching, bổ nghĩa trước), trong khi tiếng Việt tuyệt đối tuân theo quy luật phân nhánh phải (right-branching, bổ nghĩa sau).
3. Mệnh đề P3: Cơ chế chiếu xạ ý niệm (cross-domain mapping) từ các miền nguồn cụ thể sang miền đích trừu tượng mang tính phổ quát, nhưng việc lựa chọn phương tiện biểu đạt ngôn ngữ lại mang tính đặc thù văn hóa - dân tộc.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng từ sự tích hợp chặt chẽ của 4 trụ cột lý thuyết:

• Lý thuyết Thuật ngữ học cấu trúc (Structural Terminology): Phân tích thành tố trực tiếp (Immediate Constituent - IC) để giải mã cấu trúc hình thái học của từ và cú pháp của cụm từ.
• Lý thuyết Định danh học (Onomasiological Theory): Xác định mối quan hệ giữa chủ thể định danh, đối tượng được định danh và dấu hiệu đặc trưng định danh.
• Lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm (Conceptual Metaphor Theory): Phân tích các miền nguồn (Source Domains), miền đích (Target Domain) và thiết lập các lược đồ ánh xạ tương ứng.
• Lý thuyết Quản trị Chiến lược Hiện đại (Strategic Management Framework): Cấu trúc hóa hệ thuật ngữ theo mô hình quy trình 3 giai đoạn của Fred R. David (2011): Hoạch định – Thực thi – Đánh giá chiến lược.

Khung phân tích phân chia hệ thuật ngữ thành 06 phạm trù nội dung cốt lõi:

1. Đặc điểm của tổ chức (Organizational characteristics);
2. Các yếu tố bên trong tổ chức (Internal factors);
3. Môi trường kinh doanh (Business environment);
4. Các bên liên quan (Stakeholders);
5. Xây dựng và lựa chọn chiến lược (Strategy formulation and selection);
6. Các hoạt động của tổ chức (Organizational activities).

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập minh bạch: giới hạn trong hệ thuật ngữ QTCL chính thống, loại bỏ các từ ngữ danh pháp (như tên riêng doanh nghiệp: General Motors, Vingroup), loại bỏ các thuật ngữ biên chung chung không mang tính đặc thù chuyên môn (hành trình, tốc độ) và chỉ khảo sát chi tiết cấu trúc các thuật ngữ có hình thức là cụm từ (nominative phrases).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường bản thể luận và nhận thức luận của Chủ nghĩa Hiện thực Phê phán (Critical Realism) kết hợp với Ngôn ngữ học Tri nhận Thực nghiệm (Cognitive-Empirical Linguistics). Nghiên cứu thừa nhận sự tồn tại khách quan của các quy luật kinh tế và hoạt động quản trị doanh nghiệp, đồng thời xem xét cách thức các chủ thể nhận thức ý niệm hóa và mã hóa thực tại đó thành các đơn vị ngôn ngữ.

Thiết kế nghiên cứu là sự kết hợp đa phương pháp (mixed-methods design) đa tầng bậc:

• Tầng bậc 1 (Hình thái - Cú pháp): Khảo sát định lượng và định tính cấu trúc thành tố của thuật ngữ.
• Tầng bậc 2 (Ngữ nghĩa - Định danh): Phân tích cấu trúc nghĩa tố và các mô hình định danh.
• Tầng bậc 3 (Tri nhận - Ý niệm): Phân tích các miền nguồn và thiết lập các ma trận ánh xạ ẩn dụ.

Cỡ mẫu khảo sát bao gồm 2.699 thuật ngữ tiếng Anh và 2.579 thuật ngữ tiếng Việt sau khi đã làm sạch và sàng lọc nghiêm ngặt theo các tiêu chuẩn học thuật.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được thực hiện chặt chẽ qua 4 bước:

1. Thu thập sơ cấp: Rút trích 3.515 thuật ngữ tiếng Anh và 3.515 thuật ngữ tiếng Việt từ hệ thống từ điển và 19 giáo trình, tài liệu chuyên khảo.
2. Lọc và chuẩn hóa ngữ liệu: Áp dụng 3 tiêu chuẩn nhận diện (Hình thức, Phạm vi sử dụng, Nội dung), loại bỏ trùng lặp và các từ ngữ danh pháp, thu về mẫu chuẩn (2.699 EN / 2.579 VN).
3. Mã hóa dữ liệu đa kênh: Phân loại thuật ngữ theo 6 phạm trù nội dung và gắn thẻ các đặc trưng định danh.
4. Đối chiếu song song (Parallel Contrastive Analysis): Đối chiếu hai chiều Anh - Việt về cấu tạo, định danh và ẩn dụ ý niệm.

Nghiên cứu đạt độ tin cậy và giá trị khoa học cao nhờ phương pháp tam giác đạc (triangulation):

• Tam giác đạc nguồn dữ liệu (Data Triangulation): Kết hợp giữa từ điển chuyên ngành quốc tế, từ điển đối chiếu song ngữ và giáo trình giảng dạy thực tế tại các trường đại học hàng đầu.
• Tam giác đạc phương pháp (Methodological Triangulation): Kết hợp thủ pháp phân tích thành tố trực tiếp, thủ pháp phân tích nghĩa tố, thủ pháp phân tích ý niệm và thủ pháp thống kê toán học.
• Độ giá trị nội dung (Content Validity): Hệ thống thuật ngữ được đối chiếu trực tiếp với khung quy trình chuẩn của Hiệp hội Quản trị Chiến lược quốc tế và mô hình của Fred R. David.

Data và phân tích

Phân tích định lượng số liệu ngữ liệu chỉ ra những phân bổ cấu trúc nổi bật:

• Về mặt hình thức cấu tạo, tỷ lệ thuật ngữ là cụm từ (nominative phrases) chiếm ưu thế áp đảo ở cả hai ngôn ngữ so với thuật ngữ là từ đơn/từ ghép, phản ánh tính chất đa thành tố và độ phức tạp cao của các khái niệm quản trị hiện đại.
• Về số lượng thành tố trong thuật ngữ cụm từ: Cụm 2 thành tố chiếm tỷ lệ cao nhất (trên 60% ở cả tiếng Anh và tiếng Việt), tiếp theo là cụm 3 thành tố và cụm 4 thành tố. Thuật ngữ 5 thành tố xuất hiện với tần suất rất thấp (dưới 2%), hoàn toàn phù hợp với nguyên lý tiết kiệm ngôn ngữ và tiêu chuẩn ngắn gọn của Reformatxki (1961).
• Trong tiếng Anh, các thuật ngữ phái sinh xuất hiện phổ biến nhờ hệ thống tiền tố và hậu tố phong phú (buyer, seller, diversification, strategic), trong khi tiếng Việt sử dụng các từ ghép đẳng lập và chính phụ để chuyển tải các khái niệm tương đương.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Thứ nhất, sự phổ biến áp đảo của mô hình cụm từ định danh chính phụ với trật tự cú pháp tương phản. Trong khi tiếng Anh tổ chức cụm từ theo trật tự [Bổ ngữ + Trung tâm] (Pre-modifier + Head Noun), ví dụ: distribution channel, competitive advantage, core competence, thì tiếng Việt có cấu trúc ngược lại [Trung tâm + Bổ ngữ] (Head Noun + Post-modifier): kênh phân phối, lợi thế cạnh tranh, năng lực cốt lõi. Sự tương phản này là bằng chứng thực nghiệm vững chắc cho quy luật loại hình ngôn ngữ chi phối cấu tạo thuật ngữ.

Thứ hai, sự thống trị của miền nguồn QUÂN SỰ và XÂY DỰNG trong hình thành thuật ngữ QTCL. Nghiên cứu phát hiện ra rằng ẩn dụ QUÂN SỰ là miền nguồn có tần suất kích hoạt cao nhất trong hệ thuật ngữ QTCL ở cả hai ngôn ngữ. Lược đồ ánh xạ QUẢN TRỊ CHIẾN LƯỢC LÀ HOẠT ĐỘNG QUÂN SỰ được hiện thực hóa qua hàng loạt thuật ngữ:

• Tiếng Anh: strategy, tactics, corporate defense, hostile takeover, market attack, front-line managers, flanking strategy.
• Tiếng Việt: chiến lược, chiến thuật, phòng thủ doanh nghiệp, thôn tính thù địch, tấn công thị trường, nhà quản trị tiền tuyến, chiến lược đánh tạt sườn.

Thứ ba, sự đa dạng của các miền nguồn thể nghiệm khác. Ngoài miền quân sự, luận án đã xác định và giải mã chi tiết 7 miền nguồn ẩn dụ quan trọng khác:

• QUẢN TRỊ CHIẾN LƯỢC LÀ XÂY DỰNG: foundation, restructuring, strategic architecture / nền tảng, tái cấu trúc, kiến trúc chiến lược.
• TỔ CHỨC LÀ CON NGƯỜI: corporate culture, organization health, core competence / văn hóa doanh nghiệp, sức khỏe tổ chức, năng lực cốt lõi.
• KINH DOANH LÀ MỘT CUỘC HÀNH TRÌNH: customer journey, roadmap, entry barriers / hành trình khách hàng, lộ trình, rào cản gia nhập.
• CẠNH TRANH LÀ CUỘC THI ĐẤU THỂ THAO: market player, competitive game, level playing field / đấu thủ thị trường, cuộc chơi cạnh tranh, sân chơi bình đẳng.
• TỔ CHỨC LÀ CÂY: branch, root capability, parent company / chi nhánh, năng lực gốc rễ, công ty mẹ.
• MIỀN NGUỒN ĐỘNG VẬT: Phản ánh trực tiếp qua ma trận Boston Consulting Group (BCG) với các thuật ngữ kinh điển: cash cow (bò sữa), dog (con chó), star (ngôi sao), bull/bear market (thị trường bò tót / gấu).
• MIỀN NGUỒN KHÔNG GIAN: niche market (thị trường ngách), market positioning (định vị thị trường), strategic space (không gian chiến lược).

Thứ tư, sự bất đối xứng về quy mô ngữ liệu (2.699 EN vs. 2.579 VN) phản ánh khoảng trống từ vựng (lexical gaps). Tiếng Việt có xu hướng vay mượn nguyên dạng (marketing, KPI, CEO), vay mượn dịch sao phỏng (calque), hoặc sử dụng cụm từ giải nghĩa dài hơn do lĩnh vực QTCL được tiếp nhận vào Việt Nam muộn hơn so với các nước phương Tây.

Implications đa chiều

• Đóng góp lý thuyết: Luận án cung cấp bằng chứng thuyết phục củng cố Lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm trong phân tích ngôn ngữ chuyên ngành, chứng minh rằng tư duy quản trị kinh doanh mang bản chất tri nhận sâu sắc và phụ thuộc vào các trải nghiệm thể nghiệm chung của nhân loại.
• Đổi mới phương pháp luận: Xây dựng quy trình đối chiếu liên ngành 3 tầng bậc (Cấu trúc - Định danh - Ẩn dụ) có thể chuyển giao và áp dụng trực tiếp cho việc nghiên cứu hệ thuật ngữ của các ngành khoa học xã hội khác như Tài chính - Ngân hàng, Marketing, Luật học hay Xã hội học.
• Ứng dụng thực tiễn: Cung cấp cơ sở dữ liệu học thuật chuẩn xác cho việc biên soạn cuốn Từ điển Thuật ngữ Quản trị Chiến lược Anh - Việt đầu tiên tại Việt Nam; chuẩn hóa việc dịch thuật các văn bản quản trị kinh doanh quốc tế.
• Khuyến nghị chính sách và giáo dục: Đóng góp luận cứ khoa học cho Hội đồng Quốc gia Chỉ đạo Biên soạn Từ điển Bách khoa Việt Nam trong việc chuẩn hóa thuật ngữ kinh tế; nâng cao chất lượng biên soạn giáo trình và giảng dạy học phần Quản trị chiến lược cũng như Tiếng Anh Thương mại tại các trường đại học trên toàn quốc.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số giới hạn nghiên cứu khách quan:

1. Giới hạn về phạm vi cấu tạo từ đơn: Do dung lượng và thời gian, công trình tập trung sâu vào mô hình cấu tạo của các thuật ngữ là cụm từ, chưa đi sâu phân tích toàn diện số lượng và đặc tính của các hình vị cấu tạo trong toàn bộ các thuật ngữ là từ đơn/từ phái sinh tiếng Anh.
2. Giới hạn nguồn tư liệu: Ngữ liệu chủ yếu trích xuất từ các từ điển, sách chuyên khảo và giáo trình hàn lâm đã xuất bản, chưa bao quát toàn diện các diễn ngôn quản trị chiến lược số mới nổi trên các nền tảng số hoặc báo cáo thường niên thực tế của các tập đoàn đa quốc gia giai đoạn hậu Covid-19.
3. Đặc trưng loại hình bất đối xứng: Một số thuật ngữ tiếng Anh đa nghĩa hoặc các thuật ngữ mới xuất hiện trong kỷ nguyên số chưa có thuật ngữ tương đương chuẩn xác trong tiếng Việt, dẫn đến độ chênh lệch số lượng mẫu khảo sát giữa hai ngôn ngữ.

Các hướng nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Mở rộng phân tích sang các thể loại diễn ngôn quản trị thực tế (discourse analysis) như báo cáo thường niên, thông điệp cổ đông và diễn văn của các CEO tập đoàn toàn cầu.
• Ứng dụng các công cụ Xử lý Ngôn ngữ Tự nhiên (NLP) và Trí tuệ Nhân tạo (AI) để trích xuất tự động các biểu thức ẩn dụ quản trị trên các tập ngữ liệu lớn (big corpus).
• Khảo sát thực nghiệm tâm lý - ngôn ngữ học (psycholinguistics) về mức độ tiếp nhận và độ hiểu của các nhà quản trị doanh nghiệp Việt Nam đối với các thuật ngữ ẩn dụ chuyển ngữ từ phương Tây.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án mở ra một hướng nghiên cứu mới về thuật ngữ học tri nhận tại Việt Nam, hứa hẹn trở thành tài liệu tham khảo nền tảng với tiềm năng trích dẫn cao trong các nghiên cứu ngôn ngữ học ứng dụng và kinh tế học ngôn ngữ.
• Tác động đối với doanh nghiệp: Giúp các nhà lãnh đạo doanh nghiệp, chuyên viên tư vấn chiến lược hiểu rõ bản chất tư duy ẩn dụ đằng sau các thuật ngữ quản trị, từ đó nâng cao năng lực hoạch định và truyền thông chiến lược nội bộ một cách mạch lạc.
• Tác động quốc tế: Đóng góp một trường hợp nghiên cứu đối chiếu điển hình giữa một ngôn ngữ phương Tây biến hình (tiếng Anh) và một ngôn ngữ phương Đông đơn lập (tiếng Việt) vào kho tàng lý thuyết thuật ngữ học tri nhận thế giới.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học ngành Ngôn ngữ học: Tiếp cận một khung phân tích đối chiếu liên ngành mẫu mực, kết hợp nhuần nhuyễn giữa phương pháp định tính và định lượng.
• Giảng viên và chuyên gia kinh tế: Sử dụng bộ ngữ liệu 5.278 thuật ngữ đã chuẩn hóa để cải tiến bài giảng, giáo trình Quản trị chiến lược và Tiếng Anh chuyên ngành Kinh tế.
• Biên - phiên dịch viên chuyên nghiệp: Nắm vững các mô hình tương đương ngữ nghĩa và cấu trúc để chuyển dịch chính xác các văn bản, hợp đồng, báo cáo chiến lược doanh nghiệp.
• Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Sử dụng làm tài liệu tham chuẩn trong các đề án quốc gia về chuẩn hóa và thống nhất thuật ngữ tiếng Việt trong thời kỳ hội nhập.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã mở rộng Lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm (Lakoff & Johnson, 1980) vào hệ thống thuật ngữ quản trị chiến lược Anh - Việt. Nghiên cứu chứng minh rằng ẩn dụ không chỉ là hiện tượng tu từ mà là công cụ tri nhận cốt lõi giúp ý niệm hóa các hoạt động trừu tượng của doanh nghiệp thông qua 8 miền nguồn cụ thể: Quân sự, Xây dựng, Con người, Hành trình, Thể thao, Cây, Động vật và Không gian.

2. Phương pháp nghiên cứu của luận án có gì đổi mới so với các nghiên cứu trước đây? So với các nghiên cứu mô tả hình thái truyền thống (Lê Khả Kế, Hà Quang Năng) hoặc đối chiếu từ vựng đơn thuần (Silaški, 2012), luận án thiết lập phương pháp đối chiếu 3 tầng bậc toàn diện: Cấu trúc thành tố trực tiếp $\rightarrow$ Mô hình định danh $\rightarrow$ Lược đồ ánh xạ tri nhận. Quy trình phân tích được thực hiện trên mẫu ngữ liệu lớn (hơn 5.200 thuật ngữ) kết hợp chặt chẽ giữa định tính và thống kê định lượng.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu nghiên cứu là gì? Phát hiện ấn tượng nhất là sự tương đồng gần như tuyệt đối về cấu trúc ý niệm và các miền nguồn ẩn dụ giữa hai ngôn ngữ, bất chấp tiếng Anh và tiếng Việt thuộc hai loại hình ngôn ngữ hoàn toàn khác biệt và có khoảng cách văn hóa lớn. Điều này chứng minh trải nghiệm kinh doanh và tư duy chiến lược toàn cầu hóa đã tạo nên sự hội tụ tri nhận mạnh mẽ, vượt qua các rào cản loại hình ngữ pháp.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (replication protocol) không? Có. Luận án xây dựng quy trình 4 bước minh bạch: (1) Tiêu chí trích xuất thuật ngữ theo 3 chiều kích; (2) Phân loại theo 6 phạm trù nội dung quản trị chuẩn hóa; (3) Phân tích mô hình cú pháp - định danh; (4) Ma trận ánh xạ miền nguồn - miền đích. Toàn bộ danh mục ngữ liệu được lưu trữ chi tiết trong 3 phần phụ lục (Phụ lục 1, 2, 3) cho phép kiểm chứng và tái lập độc lập.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào? Chương trình nghiên cứu dài hạn hướng tới: (1) Ứng dụng AI/NLP xây dựng kho ngữ liệu số động (Dynamic Corpus) về thuật ngữ kinh tế; (2) Biên soạn Từ điển Thuật ngữ Quản trị Doanh nghiệp Anh - Việt đa phương thức; (3) Khảo sát thực nghiệm tri nhận của giới doanh nhân về hiệu quả giao tiếp của các ẩn dụ chiến lược mới.

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Đối chiếu thuật ngữ quản trị chiến lược Anh - Việt" của Nguyễn Thị Thúy Hạnh đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 6 đóng góp mang tính dấu ấn:

1. Xác lập công trình chuyên khảo đối chiếu song ngữ Anh - Việt đầu tiên và toàn diện nhất về hệ thuật ngữ Quản trị chiến lược.
2. Chứng minh thực nghiệm mối quan hệ tương hỗ giữa tính phổ quát của tri nhận ẩn dụ và tính đặc thù của quy luật loại hình ngôn ngữ.
3. Giải mã chi tiết 8 miền nguồn ẩn dụ ý niệm chủ đạo chi phối tư duy và diễn ngôn quản trị chiến lược hiện đại.
4. Hệ thống hóa và phân loại 5.278 thuật ngữ chuẩn xác theo 6 phạm trù nội dung quản trị chiến lược.
5. Xây dựng khung phương pháp luận đối chiếu thuật ngữ liên ngành (Cấu trúc - Định danh - Tri nhận) có tính ứng dụng cao.
6. Đặt nền móng học thuật vững chắc cho công tác chuẩn hóa thuật ngữ và biên soạn từ điển chuyên ngành kinh tế - quản trị kinh doanh tại Việt Nam trong kỷ nguyên hội nhập toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Dẫn nhập Để xác định khoảng trống nghiên cứu và xác lập cơ sở lý thuyết cho nghiên cứu, đầu tiên chúng tôi tiến hành tổng quan về lịch sử phát triển của nghiên cứu thuật ngữ và thuật ngữ QTCL. Chúng tôi tổng hợp và hệ thống hoá các giáo trình, chuyên khảo, luận án, luận văn, bài báo khoa học và các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài nghiên cứu. Nội dung phần tổng quan được sắp xếp theo trình tự thời gian và các hướng nghiên cứu từ đó có thể làm nổi bật sự thay đổi khuynh hướng nghiên cứu thuật ngữ.

Chúng tôi phân tích các nghiên cứu này từ khái quát đến cụ thể, bắt đầu từ việc tổng quan các công trình nghiên cứu về thuật ngữ nói chung ở nước ngoài và trong nước, từ đó tìm hiểu các nghiên cứu về thuật ngữ QTCL trong tiếng Anh và tiếng Việt. Từ đây, chúng tôi tìm ra các khoảng trống cho vấn đề nghiên cứu. Tiếp theo, để tạo nền tảng cho nghiên cứu đối chiếu thuật ngữ QTCL tiếng Anh và tiếng Việt, chúng tôi đã tìm hiểu và trình bày các vấn đề về lý luận có liên quan đến thuật ngữ quản trị chiến lược, định danh thuật ngữ, ẩn dụ ý niệm, và ngôn ngữ học đối chiếu. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1.

Tình hình nghiên cứu trên thế giới về thuật ngữ Trên thế giới, các nghiên cứu về thuật ngữ được manh nha từ thế kỉ 18. Nghiên cứu về thuật ngữ ở thời kỳ này chú trọng vào những nội dung như tạo lập thuật ngữ, xác định các nguyên tắc trong việc xây dựng hệ thống thuật ngữ riêng của từng ngành khoa học. Thời kỳ này cũng đánh dấu sự nỗ lực xây dựng hệ thuật ngữ của các ngành khoa học khác như hệ thuật ngữ hóa học, thuật ngữ vật lý, thuật ngữ công nghệ, v. Tuy nhiên, việc nghiên cứu thuật ngữ có định hướng khoa học phải đến đầu thế kỉ 20 mới hình thành và phát triển.

Năm 1930 đánh dấu mốc của nhiều thành tựu nổi bật trong nghiên cứu thuật ngữ. Cũng từ đây xuất hiện ba trường phái nghiên cứu thuật ngữ tiêu biểu và lớn nhất 9 trên thế giới, đó là trường phái nghiên cứu thuật ngữ Áo (gắn liền với tên tuổi của Wuster); trường phái nghiên cứu thuật ngữ Praha - Tiệp Khắc (đại diện tiêu biểu là Drodz), trường phái nghiên cứu thuật ngữ Nga - Xô Viết (các công trình nghiên cứu của Lotte, Drezen, Caplygil). Đây được coi là cái nôi cho sự khởi đầu của ngành thuật ngữ học trên thế giới. Ba trường phái này có chung quan điểm là nghiên cứu thuật ngữ dựa trên ngôn ngữ học.

Thuật ngữ được các nhà khoa học xem như là phương tiện để diễn đạt và giao tiếp trong lĩnh vực chuyên môn. Từ việc hình thành cơ sở lý thuyết về thuật ngữ cũng như các nguyên lý xây dựng thuật ngữ, cả ba trường phái đều mang tính phương pháp chi phối những ứng dụng của thuật ngữ. Những thành tựu nghiên cứu thuật ngữ của các trường phái này là một trong những nền tảng quan trọng cho việc phát triển những hướng mới nghiên cứu thuật ngữ sau này. Với 23 tập sách đã xuất bản trong khoảng thời gian từ năm 1999 đến năm 2022, bộ sách “Thuật ngữ và Từ điển học_ Nghiên cứu và thực tiễn” (Terminology and Lexicography _ Research and Practice) được biên soạn bởi nhiều tác giả như Faber, L'Homme, Sager, Antia, Kageura, v.v… có thể được xem như bộ cẩm nang quan trọng cho bất cứ ai quan tâm đến nghiên cứu về từ vựng nói chung và thuật ngữ nói riêng.

Bộ sách bao gồm các chuyên khảo, tài liệu tham khảo, và giáo trình cung cấp những thông tin nền tảng, cũng như trình bày các nghiên cứu chuyên sâu liên quan đến từ vựng, thuật ngữ như lý thuyết về thuật ngữ, mối quan hệ ngữ nghĩa giữa các thuật ngữ, thuật ngữ và kế hoạch hóa ngôn ngữ, biến thể thuật ngữ, từ vựng học, v. Các tác giả hướng nghiên cứu theo nhiều cách tiếp cận khác nhau như ngôn ngữ, triết học, lịch sử, lý thuyết, và tri nhận. Một số tập sách tập trung vào nghiên cứu tương đương dịch thuật, biên soạn từ điển, v. Cuốn sách được xuất bản gần nhất bởi Faber & L'Homme [75] tóm lược các cách tiếp cận trong nghiên cứu lý thuyết về thuật ngữ, bắt đầu từ công trình của Wuster và các công trình nghiên cứu đầu những năm 1990.

Một số nội dung được khai thác trong nghiên cứu này như biến thể thuật ngữ, tính đa chiều của thuật ngữ, các mối quan hệ ý niệm và tương đương dịch thuật ngữ. 10 Các khuynh hướng nghiên cứu thuật ngữ nổi bật trong những thập kỷ gần đây Những thập kỷ gần đây đánh dấu sự phát triển mạnh mẽ trong nghiên cứu thuật ngữ với những khảo cứu đầy đủ về các nguyên tắc, cơ sở và phương pháp nghiên cứu thuật ngữ theo nhiều hướng nghiên cứu khác nhau. Khuynh hướng nghiên cứu về quản trị thuật ngữ Cuốn “Sổ tay quản trị thuật ngữ” (Handbook of Terminology Management) của Wright & Budin [135] là một tác phẩm độc đáo được thiết kế nhằm đáp ứng nhu cầu nghiên cứu thuật ngữ học ứng dụng của các nhà thuật ngữ học, dịch giả, nhà từ điển học, chuyên gia như kỹ sư, chuyên gia y tế, các nhà chuẩn hóa thuật ngữ và những người phải giải quyết các vấn đề về thuật ngữ trong công việc hàng ngày của họ. Với độ dày hơn 900 trang, cuốn sách giới thiệu rất nhiều chủ đề được tích hợp từ quan điểm quốc tế và làm rõ các vấn đề cơ bản như: các phương pháp quản trị thuật ngữ; hướng dẫn sử dụng các công cụ thuật ngữ (như cơ sở dữ liệu thuật ngữ, từ điển trực tuyến, v.); và ứng dụng thuật ngữ.

Bài báo “Hướng tới một mô hình các bước quản trị thuật ngữ”(Towards a procedure model in terminology management) viết bởi Kremer và cộng sự [96] đã thực hiện ba nghiên cứu hành động. Mẫu nghiên cứu đầu tiên là bảng từ (glossary) dùng ở một công ty bảo hiểm Thụy Sĩ. Mẫu nghiên cứu thứ hai là danh mục công ty (corporate taxonomy) sử dụng tại một công ty dịch vụ chuyên nghiệp quốc tế. Mẫu thứ ba kết hợp bảng từ và danh mục được dùng trong phân loại và truy xuất tài liệu.

Kết quả của nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc sử dụng bảng từ và danh mục có thể giúp hạn chế lỗi trong sử dụng thuật ngữ. Quá trình sử dụng và điều chỉnh đóng vai trò trung tâm trong việc quản lý thuật ngữ và, do đó, cần được xác định rõ ràng. Nghiên cứu cũng đã đề xuất một mô hình các bước vận dụng bảng từ và danh mục thuật ngữ doanh nghiệp. Tuy nhiên, liệu hiệu quả của công tác quản lý thuật ngữ ở các công ty nhất định trong một số ngành nhất định có tương đương với những công ty khác hay không, vẫn còn là một dấu hỏi lớn mà nghiên cứu chưa chỉ ra được.

Ngoài ra, có thể kể đến một số công trình nghiên cứu về quản trị thuật ngữ theo định hướng ứng dụng [134], theo định hướng quá trình [73], hay đánh giá của người sử dụng đối với các 11 công cụ quản trị thuật ngữ [68]. Những nghiên cứu quản trị thuật ngữ đã tìm hiểu và đánh giá tính hiệu quả các công cụ quản trị thuật ngữ trong một số ngành khoa học cụ thể, từ đó đã nêu ra một số giải pháp về quản trị thuật ngữ bao gồm các quy trình thủ tục cần thiết để lưu trữ, hiệu chỉnh và trình bày các thuật ngữ khoa học. Nghiên cứu thuật ngữ theo hướng kế hoạch hoá ngôn ngữ Một nghiên cứu nổi bật về thuật ngữ theo hướng kế hoạch ngôn ngữ được thực hiện bởi Antia [60], “Thuật ngữ và kế hoạch hóa ngôn ngữ: mô hình thực tiễn và diễn ngôn” (Terminology and language planning: an alternative framework of practice and discourse). Cuốn sách này phác thảo ra một mô hình mới, đó là quản trị thuật ngữ theo định hướng kế hoạch ngôn ngữ.

Trọng tâm của mô hình này là diễn ngôn và thực tiễn sử dụng thuật ngữ trong bối cảnh kế hoạch hóa ngôn ngữ. Với công cụ nghiên cứu là ngôn ngữ học xã hội ở châu Phi, cuốn sách đã chỉ ra rằng: (1) khoảng cách giữa các mục tiêu kế hoạch thuật ngữ và kết quả đạt được khá lớn; (2) khung lý thuyết áp dụng trong đánh giá các mục tiêu và thách thức của việc kế hoạch hóa thuật ngữ cũng như trong đánh giá kết quả thực hiện là chưa phù hợp; (3) đánh giá chưa đúng mức về: (a) bản chất của ngôn ngữ chuyên ngành (đặc biệt là từ các quan điểm lý thuyết khoa học, các khía cạnh ngữ đoạn, v.), (b) sứ mệnh của ngôn ngữ chuyên ngành, và (c) vai trò của thuật ngữ trong chương trình giáo dục. Một số nghiên cứu khác có thể kể đến các như nghiên cứu về kế hoạch hóa ngôn ngữ và chuẩn hóa thuật ngữ trong tiếng Pháp [85], tiếng Tiệp Khắc [71], tiếng Ả Rập [57] đã trình bày nhiều nội dung về kế hoạch hóa ngôn ngữ như kế hoạch hóa bản thể ngôn ngữ, kế hoạch hóa địa vị ngôn ngữ, v.v… Các nghiên cứu thuật ngữ theo hướng kế hoạch hóa kể trên đã góp phần làm phong phú thêm cơ sở lý thuyết và ứng dụng trong thực hiện kế hoạch hóa ngôn ngữ và chuẩn hóa thuật ngữ. Khuynh hướng nghiên cứu dịch thuật thuật ngữ Bài báo “Thuật ngữ kinh tế trong tiếng Serbia và tiếng Croatia: So sánh đối 12 chiếu cách sử dụng đặc ngữ Anh” (Economic Terminology In Serbian And Croatian A Comparative Analysis Of Anglicisms) của Silaški [124] đã đối chiếu thực trạng sử dụng đặc ngữ Anh trong thuật ngữ kinh tế tiếng Serbia và Croatia, tập trung vào những điểm tương đồng và khác biệt trong thích ứng và điều chỉnh các đặc ngữ Anh trong hai ngôn ngữ này.

Kết quả khảo sát khối ngữ liệu lớn – với gần 7.000 thuật ngữ kinh tế trong mỗi ngôn ngữ - cho thấy, hệ thuật ngữ kinh tế trong tiếng Croatia sử dụng nhiều đặc ngữ Anh hơn hẳn so với hệ thuật ngữ trong tiếng Serbia. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng đã chỉ ra rằng, nhiều thuật ngữ quốc tế và thuật ngữ ở Croatia tồn tại song song với nhau. Luận văn “Chiến lược dịch báo kinh tế từ tiếng Thái sang tiếng Anh” (Strategies Applied in Translation of Business Articles from Thai into English) của Prayongsap [118], đã áp dụng khung lý thuyết dịch của Baker’s (1992) để phân tích chiến lược dịch 5 bài báo trong tạp chí kinh tế từ tiếng Thái sang tiếng Anh.