Luận án đối chiếu thuật ngữ quản trị chiến lược Anh - Việt: Phân tích chi tiết và ứng dụng thực tế

Tài liệu nghiên cứu Luận án đối chiếu thuật ngữ quản trị chiến lược anh việt, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về kinh tế.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thúy Hạnh
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Hiển
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu
• Đề tài: Đối chiếu thuật ngữ quản trị chiến lược Anh - Việt: Phân tích và ứng dụng
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận

Chương này cung cấp cái nhìn tổng quan về tình hình nghiên cứu thuật ngữ quản trị chiến lược (QTCL) trên thế giới và tại Việt Nam. Nghiên cứu về thuật ngữ đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển, từ những công trình lý luận đến ứng dụng thực tiễn. Đặc biệt, việc nghiên cứu thuật ngữ QTCL đã trở nên phổ biến từ những năm 1990, với sự đóng góp của nhiều nhà nghiên cứu nổi tiếng. Các công trình này không chỉ miêu tả đặc điểm của hệ thuật ngữ mà còn đối chiếu giữa các ngôn ngữ khác nhau, nhằm tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt. Cơ sở lý luận về thuật ngữ QTCL được xây dựng từ các khái niệm cơ bản trong ngôn ngữ học, giúp xác định rõ ràng các yếu tố cấu tạo và định danh thuật ngữ. Việc nghiên cứu này không chỉ có ý nghĩa lý luận mà còn mang lại giá trị thực tiễn cho việc biên soạn từ điển thuật ngữ QTCL Anh-Việt.

1.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới về thuật ngữ

Nghiên cứu về thuật ngữ trên thế giới đã phát triển mạnh mẽ, đặc biệt trong lĩnh vực quản trị chiến lược. Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng thuật ngữ không chỉ là công cụ giao tiếp mà còn phản ánh tư duy và văn hóa của từng quốc gia. Việc đối chiếu thuật ngữ giữa các ngôn ngữ giúp làm rõ những khác biệt trong cách tiếp cận và hiểu biết về quản trị chiến lược. Các công trình nghiên cứu đã chỉ ra rằng thuật ngữ QTCL có sự phát triển đa dạng, từ các thuật ngữ cơ bản đến các thuật ngữ phức tạp, phản ánh sự thay đổi trong môi trường kinh doanh toàn cầu.

1.2. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam về thuật ngữ

Tại Việt Nam, nghiên cứu về thuật ngữ QTCL còn khá mới mẻ. Mặc dù đã có một số công trình nghiên cứu, nhưng chưa có nhiều nghiên cứu chuyên sâu về đối chiếu thuật ngữ QTCL giữa tiếng Anh và tiếng Việt. Các nghiên cứu hiện có chủ yếu tập trung vào việc mô tả và phân loại thuật ngữ mà chưa đi sâu vào việc phân tích các yếu tố ngữ nghĩa và cấu trúc của thuật ngữ. Điều này tạo ra một khoảng trống trong nghiên cứu, cần được lấp đầy bằng các công trình nghiên cứu có hệ thống và bài bản hơn.

II. Đối chiếu thuật ngữ quản trị chiến lược Anh Việt

Chương này tập trung vào việc đối chiếu các thuật ngữ QTCL giữa tiếng Anh và tiếng Việt, nhằm làm rõ những điểm tương đồng và khác biệt trong đặc điểm cấu tạo và định danh. Việc phân tích này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về cách thức hình thành thuật ngữ mà còn phản ánh sự khác biệt trong tư duy quản trị giữa hai nền văn hóa. Các thuật ngữ được phân loại theo các tiêu chí như cấu trúc ngữ nghĩa, phương thức định danh và các mô hình ẩn dụ ý niệm. Kết quả phân tích cho thấy rằng, mặc dù có nhiều thuật ngữ tương đồng, nhưng cũng tồn tại nhiều khác biệt đáng kể trong cách sử dụng và hiểu biết về các thuật ngữ này.

2.1. Đối chiếu đặc điểm cấu tạo

Đặc điểm cấu tạo của thuật ngữ QTCL trong tiếng Anh và tiếng Việt cho thấy sự khác biệt rõ rệt. Trong khi tiếng Anh thường sử dụng các thuật ngữ phức tạp với nhiều thành tố, tiếng Việt lại có xu hướng đơn giản hóa và sử dụng các thuật ngữ ngắn gọn hơn. Việc phân tích cấu tạo giúp xác định các yếu tố tạo nên thuật ngữ, từ đó làm rõ cách thức hình thành và phát triển của chúng trong từng ngôn ngữ. Điều này không chỉ có ý nghĩa lý luận mà còn hỗ trợ cho việc biên soạn từ điển thuật ngữ QTCL Anh-Việt.

2.2. Đối chiếu đặc điểm định danh

Đặc điểm định danh của thuật ngữ QTCL cũng cho thấy sự khác biệt trong cách thức biểu thị và sử dụng. Các thuật ngữ trong tiếng Anh thường mang tính chất chuyên môn cao, trong khi đó, tiếng Việt lại có xu hướng sử dụng các thuật ngữ dễ hiểu hơn cho người đọc. Việc phân tích này giúp làm rõ cách thức mà các thuật ngữ được định danh và sử dụng trong thực tiễn, từ đó tạo ra cơ sở cho việc phát triển các tài liệu giảng dạy và nghiên cứu trong lĩnh vực quản trị chiến lược.

III. Ẩn dụ ý niệm trong thuật ngữ quản trị chiến lược Anh Việt

Chương này khám phá vai trò của ẩn dụ ý niệm trong việc hình thành và sử dụng thuật ngữ QTCL. Ẩn dụ không chỉ là một công cụ ngôn ngữ mà còn phản ánh cách thức tư duy và hiểu biết về quản trị chiến lược trong từng nền văn hóa. Việc phân tích các miền nguồn ẩn dụ giúp làm rõ cách thức mà các khái niệm được hình thành và phát triển trong ngôn ngữ. Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng, ẩn dụ có vai trò quan trọng trong việc định hình các thuật ngữ và giúp người sử dụng dễ dàng tiếp cận và hiểu biết về các khái niệm phức tạp trong quản trị chiến lược.

3.1. Khái quát về ẩn dụ ý niệm

Ẩn dụ ý niệm là một khái niệm quan trọng trong ngôn ngữ học, giúp giải thích cách thức mà con người hiểu và diễn đạt các khái niệm trừu tượng thông qua các hình ảnh cụ thể. Trong lĩnh vực quản trị chiến lược, ẩn dụ ý niệm giúp làm rõ các khái niệm phức tạp và tạo ra sự kết nối giữa các ý tưởng khác nhau. Việc phân tích ẩn dụ trong thuật ngữ QTCL không chỉ giúp hiểu rõ hơn về cách thức hình thành thuật ngữ mà còn phản ánh sự khác biệt trong tư duy quản trị giữa các nền văn hóa.

3.2. Đối chiếu ẩn dụ ý niệm trong thuật ngữ

Việc đối chiếu ẩn dụ ý niệm trong thuật ngữ QTCL giữa tiếng Anh và tiếng Việt cho thấy sự khác biệt trong cách thức sử dụng và hiểu biết về các khái niệm. Các miền nguồn ẩn dụ như quân sự, xây dựng, và thể thao được sử dụng phổ biến trong cả hai ngôn ngữ, nhưng cách thức biểu thị và ý nghĩa của chúng có thể khác nhau. Phân tích này không chỉ giúp làm rõ cách thức mà các khái niệm được hình thành mà còn tạo ra cơ sở cho việc phát triển các tài liệu giảng dạy và nghiên cứu trong lĩnh vực quản trị chiến lược.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Dẫn nhập Để xác định khoảng trống nghiên cứu và xác lập cơ sở lý thuyết cho nghiên cứu, đầu tiên chúng tôi tiến hành tổng quan về lịch sử phát triển của nghiên cứu thuật ngữ và thuật ngữ QTCL. Chúng tôi tổng hợp và hệ thống hoá các giáo trình, chuyên khảo, luận án, luận văn, bài báo khoa học và các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài nghiên cứu. Nội dung phần tổng quan được sắp xếp theo trình tự thời gian và các hướng nghiên cứu từ đó có thể làm nổi bật sự thay đổi khuynh hướng nghiên cứu thuật ngữ.

Chúng tôi phân tích các nghiên cứu này từ khái quát đến cụ thể, bắt đầu từ việc tổng quan các công trình nghiên cứu về thuật ngữ nói chung ở nước ngoài và trong nước, từ đó tìm hiểu các nghiên cứu về thuật ngữ QTCL trong tiếng Anh và tiếng Việt. Từ đây, chúng tôi tìm ra các khoảng trống cho vấn đề nghiên cứu. Tiếp theo, để tạo nền tảng cho nghiên cứu đối chiếu thuật ngữ QTCL tiếng Anh và tiếng Việt, chúng tôi đã tìm hiểu và trình bày các vấn đề về lý luận có liên quan đến thuật ngữ quản trị chiến lược, định danh thuật ngữ, ẩn dụ ý niệm, và ngôn ngữ học đối chiếu. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1.

Tình hình nghiên cứu trên thế giới về thuật ngữ Trên thế giới, các nghiên cứu về thuật ngữ được manh nha từ thế kỉ 18. Nghiên cứu về thuật ngữ ở thời kỳ này chú trọng vào những nội dung như tạo lập thuật ngữ, xác định các nguyên tắc trong việc xây dựng hệ thống thuật ngữ riêng của từng ngành khoa học. Thời kỳ này cũng đánh dấu sự nỗ lực xây dựng hệ thuật ngữ của các ngành khoa học khác như hệ thuật ngữ hóa học, thuật ngữ vật lý, thuật ngữ công nghệ, v. Tuy nhiên, việc nghiên cứu thuật ngữ có định hướng khoa học phải đến đầu thế kỉ 20 mới hình thành và phát triển.

Năm 1930 đánh dấu mốc của nhiều thành tựu nổi bật trong nghiên cứu thuật ngữ. Cũng từ đây xuất hiện ba trường phái nghiên cứu thuật ngữ tiêu biểu và lớn nhất 9 trên thế giới, đó là trường phái nghiên cứu thuật ngữ Áo (gắn liền với tên tuổi của Wuster); trường phái nghiên cứu thuật ngữ Praha - Tiệp Khắc (đại diện tiêu biểu là Drodz), trường phái nghiên cứu thuật ngữ Nga - Xô Viết (các công trình nghiên cứu của Lotte, Drezen, Caplygil). Đây được coi là cái nôi cho sự khởi đầu của ngành thuật ngữ học trên thế giới. Ba trường phái này có chung quan điểm là nghiên cứu thuật ngữ dựa trên ngôn ngữ học.

Thuật ngữ được các nhà khoa học xem như là phương tiện để diễn đạt và giao tiếp trong lĩnh vực chuyên môn. Từ việc hình thành cơ sở lý thuyết về thuật ngữ cũng như các nguyên lý xây dựng thuật ngữ, cả ba trường phái đều mang tính phương pháp chi phối những ứng dụng của thuật ngữ. Những thành tựu nghiên cứu thuật ngữ của các trường phái này là một trong những nền tảng quan trọng cho việc phát triển những hướng mới nghiên cứu thuật ngữ sau này. Với 23 tập sách đã xuất bản trong khoảng thời gian từ năm 1999 đến năm 2022, bộ sách “Thuật ngữ và Từ điển học_ Nghiên cứu và thực tiễn” (Terminology and Lexicography _ Research and Practice) được biên soạn bởi nhiều tác giả như Faber, L'Homme, Sager, Antia, Kageura, v.v… có thể được xem như bộ cẩm nang quan trọng cho bất cứ ai quan tâm đến nghiên cứu về từ vựng nói chung và thuật ngữ nói riêng.

Bộ sách bao gồm các chuyên khảo, tài liệu tham khảo, và giáo trình cung cấp những thông tin nền tảng, cũng như trình bày các nghiên cứu chuyên sâu liên quan đến từ vựng, thuật ngữ như lý thuyết về thuật ngữ, mối quan hệ ngữ nghĩa giữa các thuật ngữ, thuật ngữ và kế hoạch hóa ngôn ngữ, biến thể thuật ngữ, từ vựng học, v. Các tác giả hướng nghiên cứu theo nhiều cách tiếp cận khác nhau như ngôn ngữ, triết học, lịch sử, lý thuyết, và tri nhận. Một số tập sách tập trung vào nghiên cứu tương đương dịch thuật, biên soạn từ điển, v. Cuốn sách được xuất bản gần nhất bởi Faber & L'Homme [75] tóm lược các cách tiếp cận trong nghiên cứu lý thuyết về thuật ngữ, bắt đầu từ công trình của Wuster và các công trình nghiên cứu đầu những năm 1990.

Một số nội dung được khai thác trong nghiên cứu này như biến thể thuật ngữ, tính đa chiều của thuật ngữ, các mối quan hệ ý niệm và tương đương dịch thuật ngữ. 10 Các khuynh hướng nghiên cứu thuật ngữ nổi bật trong những thập kỷ gần đây Những thập kỷ gần đây đánh dấu sự phát triển mạnh mẽ trong nghiên cứu thuật ngữ với những khảo cứu đầy đủ về các nguyên tắc, cơ sở và phương pháp nghiên cứu thuật ngữ theo nhiều hướng nghiên cứu khác nhau. Khuynh hướng nghiên cứu về quản trị thuật ngữ Cuốn “Sổ tay quản trị thuật ngữ” (Handbook of Terminology Management) của Wright & Budin [135] là một tác phẩm độc đáo được thiết kế nhằm đáp ứng nhu cầu nghiên cứu thuật ngữ học ứng dụng của các nhà thuật ngữ học, dịch giả, nhà từ điển học, chuyên gia như kỹ sư, chuyên gia y tế, các nhà chuẩn hóa thuật ngữ và những người phải giải quyết các vấn đề về thuật ngữ trong công việc hàng ngày của họ. Với độ dày hơn 900 trang, cuốn sách giới thiệu rất nhiều chủ đề được tích hợp từ quan điểm quốc tế và làm rõ các vấn đề cơ bản như: các phương pháp quản trị thuật ngữ; hướng dẫn sử dụng các công cụ thuật ngữ (như cơ sở dữ liệu thuật ngữ, từ điển trực tuyến, v.); và ứng dụng thuật ngữ.

Bài báo “Hướng tới một mô hình các bước quản trị thuật ngữ”(Towards a procedure model in terminology management) viết bởi Kremer và cộng sự [96] đã thực hiện ba nghiên cứu hành động. Mẫu nghiên cứu đầu tiên là bảng từ (glossary) dùng ở một công ty bảo hiểm Thụy Sĩ. Mẫu nghiên cứu thứ hai là danh mục công ty (corporate taxonomy) sử dụng tại một công ty dịch vụ chuyên nghiệp quốc tế. Mẫu thứ ba kết hợp bảng từ và danh mục được dùng trong phân loại và truy xuất tài liệu.

Kết quả của nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc sử dụng bảng từ và danh mục có thể giúp hạn chế lỗi trong sử dụng thuật ngữ. Quá trình sử dụng và điều chỉnh đóng vai trò trung tâm trong việc quản lý thuật ngữ và, do đó, cần được xác định rõ ràng. Nghiên cứu cũng đã đề xuất một mô hình các bước vận dụng bảng từ và danh mục thuật ngữ doanh nghiệp. Tuy nhiên, liệu hiệu quả của công tác quản lý thuật ngữ ở các công ty nhất định trong một số ngành nhất định có tương đương với những công ty khác hay không, vẫn còn là một dấu hỏi lớn mà nghiên cứu chưa chỉ ra được.

Ngoài ra, có thể kể đến một số công trình nghiên cứu về quản trị thuật ngữ theo định hướng ứng dụng [134], theo định hướng quá trình [73], hay đánh giá của người sử dụng đối với các 11 công cụ quản trị thuật ngữ [68]. Những nghiên cứu quản trị thuật ngữ đã tìm hiểu và đánh giá tính hiệu quả các công cụ quản trị thuật ngữ trong một số ngành khoa học cụ thể, từ đó đã nêu ra một số giải pháp về quản trị thuật ngữ bao gồm các quy trình thủ tục cần thiết để lưu trữ, hiệu chỉnh và trình bày các thuật ngữ khoa học. Nghiên cứu thuật ngữ theo hướng kế hoạch hoá ngôn ngữ Một nghiên cứu nổi bật về thuật ngữ theo hướng kế hoạch ngôn ngữ được thực hiện bởi Antia [60], “Thuật ngữ và kế hoạch hóa ngôn ngữ: mô hình thực tiễn và diễn ngôn” (Terminology and language planning: an alternative framework of practice and discourse). Cuốn sách này phác thảo ra một mô hình mới, đó là quản trị thuật ngữ theo định hướng kế hoạch ngôn ngữ.

Trọng tâm của mô hình này là diễn ngôn và thực tiễn sử dụng thuật ngữ trong bối cảnh kế hoạch hóa ngôn ngữ. Với công cụ nghiên cứu là ngôn ngữ học xã hội ở châu Phi, cuốn sách đã chỉ ra rằng: (1) khoảng cách giữa các mục tiêu kế hoạch thuật ngữ và kết quả đạt được khá lớn; (2) khung lý thuyết áp dụng trong đánh giá các mục tiêu và thách thức của việc kế hoạch hóa thuật ngữ cũng như trong đánh giá kết quả thực hiện là chưa phù hợp; (3) đánh giá chưa đúng mức về: (a) bản chất của ngôn ngữ chuyên ngành (đặc biệt là từ các quan điểm lý thuyết khoa học, các khía cạnh ngữ đoạn, v.), (b) sứ mệnh của ngôn ngữ chuyên ngành, và (c) vai trò của thuật ngữ trong chương trình giáo dục. Một số nghiên cứu khác có thể kể đến các như nghiên cứu về kế hoạch hóa ngôn ngữ và chuẩn hóa thuật ngữ trong tiếng Pháp [85], tiếng Tiệp Khắc [71], tiếng Ả Rập [57] đã trình bày nhiều nội dung về kế hoạch hóa ngôn ngữ như kế hoạch hóa bản thể ngôn ngữ, kế hoạch hóa địa vị ngôn ngữ, v.v… Các nghiên cứu thuật ngữ theo hướng kế hoạch hóa kể trên đã góp phần làm phong phú thêm cơ sở lý thuyết và ứng dụng trong thực hiện kế hoạch hóa ngôn ngữ và chuẩn hóa thuật ngữ. Khuynh hướng nghiên cứu dịch thuật thuật ngữ Bài báo “Thuật ngữ kinh tế trong tiếng Serbia và tiếng Croatia: So sánh đối 12 chiếu cách sử dụng đặc ngữ Anh” (Economic Terminology In Serbian And Croatian A Comparative Analysis Of Anglicisms) của Silaški [124] đã đối chiếu thực trạng sử dụng đặc ngữ Anh trong thuật ngữ kinh tế tiếng Serbia và Croatia, tập trung vào những điểm tương đồng và khác biệt trong thích ứng và điều chỉnh các đặc ngữ Anh trong hai ngôn ngữ này.

Kết quả khảo sát khối ngữ liệu lớn – với gần 7.000 thuật ngữ kinh tế trong mỗi ngôn ngữ - cho thấy, hệ thuật ngữ kinh tế trong tiếng Croatia sử dụng nhiều đặc ngữ Anh hơn hẳn so với hệ thuật ngữ trong tiếng Serbia. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng đã chỉ ra rằng, nhiều thuật ngữ quốc tế và thuật ngữ ở Croatia tồn tại song song với nhau. Luận văn “Chiến lược dịch báo kinh tế từ tiếng Thái sang tiếng Anh” (Strategies Applied in Translation of Business Articles from Thai into English) của Prayongsap [118], đã áp dụng khung lý thuyết dịch của Baker’s (1992) để phân tích chiến lược dịch 5 bài báo trong tạp chí kinh tế từ tiếng Thái sang tiếng Anh.