Chương 1 VÀI NÉT VỀ VÙNG ĐẤT THIỆU GIAO 1. Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên 1. Vị trí địa lý Thiệu Hóa là một trong 27 huyện thị, thành phố của tỉnh Thanh Hóa. Nằm ở phía Tây Bắc của tỉnh Thanh Hóa, huyện Thiệu Hóa có một vị trí địa lý thuận lợi.
Lại nằm ở trung tâm của vùng đồng bằng xứ Thanh, Thiệu Hóa được xem là “một huyện đồng bằng điển hình của vùng châu thổ sông Mã, sông Chu” [32; tr 17]. Về địa giới hành chính, phía Đông huyện Thiệu Hóa giáp huyện Hoằng Hóa và thành phố Thanh Hóa; phía Tây giáp huyện Triệu Sơn và Thọ Xuân; phía Nam giáp huyện Đông Sơn; phía Bắc giáp huyện Yên Định. Trung tâm huyện lỵ của huyện Thiệu Hóa cách thành phố Thanh Hóa 17 km theo Quốc lộ 45. Có thể nói, về mặt địa lý Thiệu Hóa là cửa ngõ của thành phố Thanh Hóa, là đầu mối giao thông quan trọng, thuận tiện kết nối các huyện phía Tây, Tây Bắc với thành phố Thanh Hóa và các huyện phía Đông, Đông Nam của tỉnh.
Vị trí thuận lợi nêu trên, huyện Thiệu Hóa có nhiều lợi thế trong giao lưu, phát triển kinh tế - văn hóa với các vùng phụ cận. Huyện Thiệu Hóa có địa hình tương đối bằng phẳng, không quá phức tạp, đại đa số các xã đều là đồng bằng, ít hoặc không có đồi núi. Là một bộ phận của đồng bằng Thanh Hóa, đồng bằng Thiệu Hóa được cấu tạo bởi phù sa sông Mã, sông Chu, trải dài trên bề rộng nghiêng dần về phía Đông Nam. Mặc dù là vùng châu thổ bằng phẳng nhưng ở Thiệu Hóa vẫn còn xen kẽ đồi núi sót như núi Bằng Trình (Thiệu Khánh), núi Đọ (Thiệu Vân), núi Nuông, núi Là (Thiệu Tiến)….
Nhìn chung, tổng thể về địa hình Thiệu Hóa rất thuận lợi cho việc hình thành các vùng chuyên canh tập trung với diện tích tương đối lớn. Đây là cơ sở tự nhiên lý giải Thiệu Hóa luôn là một trong số những vùng trọng điểm trồng lúa và hoa màu có năng suất cao của tỉnh. Không những vậy, Thiệu Hóa là một trong những huyện của tỉnh Thanh 14 Hóa có hệ thống sông ngòi phong phú, đa dạng. Sông Mã và sông Chu chảy qua địa phận huyện Thiệu Hóa và giữ vai trò quan trọng đối với sự hình thành và phát triển của cư dân nơi đây.
Ngoài nguồn phù sa bồi đắp thường xuyên cho vùng đồng bằng châu thổ, hai dòng sông trên còn là huyết mạch giao thông đường thủy quan trọng của huyện Thiệu Hóa. Ngoài sông Mã, sông Chu, huyện Thiệu Hóa còn có các tuyến sông khác như: sông Mậu Khê, sông Cầu Chày, sông Dừa, sông Nhà Lê, kênh đào Bái Thượng…Có thể nói rằng ngay từ rất sớm thiên nhiên đã ban tặng cho vùng đất Thiệu Hóa một mạng lưới sông ngòi phân bố hầu khắp các xã. Đây là yếu tố tác động rất lớn đối với việc định cư lâu dài của con người, tạo thuận lợi trong giao lưu phát triển kinh tế, văn hoá, xã hội với các vùng lân cận. Do điều kiện tự nhiên thuận lợi, vùng đất Thiệu Hoá đã sớm có con người tới sinh sống.
Từ thời đại đồ đá, khu vực các dải núi ven đôi bờ sông Mã, sông Chu đã là địa bàn cư trú của người nguyên thủy. Dấu vết con người thời kì tiền sử và các công cụ bằng đá đã tìm thấy ở Núi Đọ (Tân Châu), núi Nuông (Thiệu Long). Bước vào thời đại đồng thau, ven đôi bờ sông Mã, sông Chu lớp cư dân Cồn Chân Tiên nằm sát chân phía Đông Nam núi Đọ đã trở thành cốt lõi đầu tiên trong việc hình thành bộ Cửu Chân của nhà nước Văn Lang (từ khoảng thế kỷ VII TCN). Từ văn hoá Cồn Chân Tiên, người dân Thiệu Hoá nói riêng và Thanh Hóa nói chung đã bước vào nền văn hoá Đông Sơn.
Trải qua bao thăng trầm biến đổi của lịch sử, sau nhiều lần dịch chuyển vị trí, địa giới và danh xưng, hiện nay huyện Thiệu Hóa có 25 xã, thị trấn với tổng diện tích là 160,68 km2, dân số là 183. Thiệu Giao là một trong 25 xã, thị trấn của huyện Thiệu Hóa. Xã Thiệu Giao nằm ở phía Đông Nam của huyện Thiệu Hóa, cách trung tâm thành phố Thanh Hóa 5km; cách thị trấn Vạn Hà - trung tâm kinh tế, chính trị, văn hóa của huyện Thiệu Hóa 12km. 15 Về địa giới hành chính, phía Đông xã Thiệu Giao giáp xã Thiệu Vân, xã Đông Cương (thành phố Thanh Hóa); phía Tây giáp xã Đông Tiến, Đông Thanh (huyện Đông Sơn) và xã Tân Châu (Thiệu Hóa); phía Nam giáp xã Đông Lĩnh (thành phố Thanh Hóa) và xã Đông Tiến (huyện Đông Sơn); phía Bắc giáp xã Tân Châu và xã Thiệu Vân (thành phố Thanh Hóa).
Có thể nhận thấy, bao bọc quanh địa phận xã Thiệu Giao đều là những vùng đất có bề dày lịch sử và chiều sâu văn hóa của tỉnh Thanh Hóa. Trong đó, Thiệu Vân và Tân Châu là một vùng đất cổ với lịch sử hình thành và phát triển hàng ngàn năm, gắn liền với địa danh Núi Đọ là địa bàn sinh sống của người nguyên thủy cách đây 30-40 vạn năm, vào thời kỳ đồ đá cũ sơ kỳ. Đông Thanh một vùng quê hiếu học với câu ca nổi tiếng “Đông Sơn tứ Bôn, Hoằng Hóa lưỡng Bột” để chỉ các vùng đất học của xứ Thanh [8; tr 13]. Phường Đông Lĩnh nơi có các di chỉ khảo cổ học như Bái Man, Bái Tê, Cồn Gấu, Xóm Rú.
Xã Đông Tiến là địa điểm thành lập chi bộ cộng sản đầu tiên tại Thanh Hóa [8; tr 15]. Nằm trong không gian của nền văn hóa Đông Sơn, với vị trí giao thao văn hóa của nhiều vùng đất cổ, xã Thiệu Giao có hệ thống giao thông tương đối thuận lợi. Xã nằm cách quốc lộ 45 chưa đầy 3km. Đây là tuyến giao thông trọng điểm nối liền các huyện phía Tây tỉnh Thanh Hóa và di chuyển vào Nam ra Bắc đều thuận tiện, dễ dàng.
Hiện nay tuyến đường cao tốc Ninh Bình - Thanh Hóa đi qua xã Thiệu Giao đã được thi công đang trong giai đoạn hoàn tất. Các tuyến đường liên hương, liên xã không ngừng được nâng cấp, mở rộng, rải nhựa, bê tông để phục vụ thiết thực cho sự phát triển kinh tế, xã hội và sinh hoạt của người dân địa phương. Từ trung tâm xã Thiệu Giao, đi về phía tây theo đường liên xã hơn 1km qua địa phận xã Tân Châu là đến bờ đê sông Chu. Về phía đông, theo đường liên xã khoảng 12km qua địa phận phường Đông Cương, phường Thiệu Khánh đến bờ đê Sông Mã hoặc theo tuyến đường liên xã khác qua Đông Thanh, Đông Lĩnh, Đông Cương vào trung tâm thành phố Thanh Hóa.
Ngay cánh Đồng Sau của làng Đại Bái, xã Thiệu Giao là chân núi Đọ (địa phận xã Thiệu Vân) với khoảng cách chỉ gần 1km. Chính vì vậy, 16 từ rất sớm Thiệu Giao đã trở thành mảnh đất giao lưu, hội tụ sắc thái văn hóa vùng miền. Hiện nay, xã Thiệu Giao gồm có 2 làng: Đại Bái và Bái Giao. Theo thống kê năm 2010, xã có 2.
Tuy nhiên, phần lớn nhân khẩu đi làm ăn xã tại các tỉnh phía nam và nước bạn Lào. Số nhân khẩu thường xuyên có mặt tại địa phương là 3.000 nhân khẩu, chủ yếu là người cao tuổi, trẻ em [12; tr 13]. Như vậy, về vị trí địa lý, Thiệu Giao là vùng đất được kiến tạo cùng với sự hình thành và phát triển bởi phù sa của sông Mã, sông Chu. Nằm ở vị trí địa lí thuận lợi, cùng với hệ thống giao thông đang tiếp tục được xây dựng, mở rộng, xã Thiệu Giao có nhiều điều kiện thuận lợi trong giao lưu, phát triển kinh tế - văn hóa với các vùng lân cận của huyện Thiệu Hóa và tỉnh Thanh Hóa.
Điều kiện tự nhiên Về địa hình, so với các xã lân cận như Thiệu Vận, Đông Cương, Đông Tiến, Đông Thanh. thì địa hình xã Thiệu Giao thuộc vùng thấp trũng của huyện. Vùng đất này có độ dốc nghiêng dần theo hướng Tây Bắc - Đông Nam, với độ cao trung bình từ 3 – 6m so với mực nước biển. Nhờ vậy, rất thuận lợi cho việc xây dựng các công trình thủy lợi cũng như kiến tạo nên các cánh đồng rộng và bằng phẳng.
Nổi lên giữa những cánh đồng châu thổ màu mỡ là các ngọn núi gắn liền với lịch sử hình thành và phát triển của vùng đất Thiệu Giao. Đó là núi Voi, núi Sóc, núi Chúa, núi Ché, núi Cọc. Đặc biệt là 2 ngọn núi lớn là núi Voi và núi Chúa. Núi Voi là ngọn núi đá vôi được hình thành tự nhiên và gắn liền với nhiều sự kiện quan trọng của lịch sử dân tộc.
Từ thuở sơ khai, dưới chân ngọn núi này đã từng là nơi cư trú của người Việt cổ thuộc nền văn hóa Đông Sơn. Trong những ngày Cách mạng tháng Tám, núi Voi cũng là nơi Đảng bộ huyện Thiệu Hóa tổ chức treo cờ trên đỉnh núi báo hiệu khởi nghĩa giành chính quyền ở Đại Bối giành thắng lợi. Ngày nay, núi Voi là địa điểm khai thác và cung cấp 17 vật liệu đá xây dựng. Núi Chúa là ngọn núi đá và đất.
Nơi đây từng có khu lăng mộ của công chúa Bảo Châu thời Lê Sơ. Do sự tàn phá của thời gian và chiến tranh hiện nay khu lăng mộ chỉ còn là phế tích. Riêng ngôi mộ vẫn còn nằm nguyên vẹn trong lòng đất. Khu vực chân núi cũng được nhân dân cải tạo để phát triển kinh tế nông nghiệp trồng trọt và chăn nuôi gia súc[11; tr 13].
Về đất đai, cũng như các xã khác trong huyện, đất đai của Thiệu Giao được hình thành chủ yếu là do sự tích tụ và bồi đắp của phù sa sông Chu. Tuy nhiên, hiện nay, hệ thống đê sông Chu đã được bồi đắp kiên cố nên đất đai của Thiệu Giao thuộc nhóm đất phù sa cổ không được bồi đắp hàng năm. Loại đất này có độ PH trung tính, lượng mùn khá cao, rất thuận lợi cho việc phát triển cây trồng, nhất là cây lúa và hoa màu. Hiện nay, xã Thiệu Giao có diện tích tự nhiên là 575,24 ha, trong đó đất nông nghiệp là 445,92 ha, đất chuyên dùng là 87,49 ha, đất chưa sử dụng 10,37 ha, đất ở 31,46 ha.
Với đặc điểm địa hình đồng bằng là chủ yếu đã tạo điều kiện thuận lợi cho cư dân nơi đây phát triển nông nghiệp từ rất sớm. Từ làng Đại Bái đến làng Bái Giao là những cánh đồng gắn liền với các địa danh cổ như: Đồng Trông, Đồng Chon, Đồng lái, Đồng Sau, Mã Chúa[12; tr 13]. Nhìn chung, địa hình và đất đai của Thiệu Giao mang tính đồng nhất.