Kiểm Soát Ô Nhiễm Môi Trường Biển Trong Hoạt Động Hàng Hải Tại Việt Nam

Luận án tiến sĩ phân tích pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trường biển trong hoạt động hàng hải tại Việt Nam, đề xuất giải pháp hiệu quả.

• Tác giả: Lưu Ngọc Tố Tâm
• Người hướng dẫn: TS. Vũ Thu Hạnh
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Kiểm Soát Ô Nhiễm Môi Trường Biển Trong Hoạt Động Hàng Hải Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT KIỂM SOÁT Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG BIỂN TRONG HOẠT ĐỘNG HÀNG HẢI
• 1.1. Khái niệm môi trường biển và ô nhiễm môi trường biển. Hoạt động hàng hải và ô nhiễm môi trường biển trong hoạt động hàng hải. Khái niệm kiểm soát ô nhiễm môi trường biển trong hoạt động hàng hải
• 1.2. Pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trường biển trong hoạt động hàng hải
• 1.2.1. Khái niệm pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trường biển trong hoạt động
• 1.2.2. Các nguyên tắc của pháp luật về kiểm soát ô nhiễm môi trường biển
• 1.2.3. Nội dung cơ bản của pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trường biển trong hoạt động
• 1.2.4. Vai trò của pháp luật đối với việc kiểm soát ô nhiễm môi trường biển
• 1.2.5. Các yếu tố ảnh hưởng đến pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trường biển trong hoạt động hàng hải
• 1.3. Pháp luật quốc tế và kinh nghiệm của một số quốc gia trong việc xây dựng pháp luật về kiểm soát ô nhiễm môi trường biển trong hoạt động hàng hải
• 1.4. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT KIỂM SOÁT Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG BIỂN TRONG HOẠT ĐỘNG HÀNG HẢI Ở VIỆT NAM
• 2.1. Đánh giá khái quát quá trình hình thành và phát triển pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trường biển trong hoạt động hàng hải ở Việt Nam qua các giai đoạn
• 2.1.1. Giai đoạn trước năm 1986
• 2.1.2. Giai đoạn từ 1986 đến nay
• 2.2. Thực trạng pháp luật về tàu biển và thuyền bộ
• 2.2.1. Các qui định pháp luật về tàu biển
• 2.2.2. Các qui định pháp luật về thuyền bộ
• 2.3. Thực trạng pháp luật về kiểm soát ô nhiễm môi trường biển trong các hoạt động cảng biển
• 2.3.1. Kiểm soát ô nhiễm môi trường biển khi mở cảng biển
• 2.3.2. Kiểm soát ô nhiễm môi trường biển khi tàu cập cảng, rời cảng, qua cảng
• 2.3.3. Trách nhiệm phòng chống cháy nổ và phòng ngừa ô nhiễm môi trường
• 2.4. Thực trạng pháp luật về kiểm soát ô nhiễm môi trường biển trong một số hoạt động giao thông trên biển
• 2.4.1. Kiểm soát ô nhiễm môi trường biển theo đặc thù của các hoạt động giao thông trên biển
• 2.4.2. Kiểm soát chất thải đối với các hoạt động giao thông trên biển
• 2.5. Thực trạng pháp luật về phòng ngừa và khắc phục sự cố môi trường trong hoạt động hàng hải
• 2.5.1. Pháp luật về phòng ngừa sự cố môi trường trong hoạt động hàng hải
• 2.5.2. Pháp luật về khắc phục sự cố môi trường trong hoạt động hàng hải
• 2.6. Thực trạng pháp luật về trách nhiệm pháp lí đối với kiểm soát ô nhiễm môi trường biển trong hoạt động hàng hải
• 2.6.1. Trách nhiệm hành chính
• 2.6.2. Trách nhiệm hình sự
• 2.7. Thực trạng pháp luật về các cơ quan quản lí nhà nước kiểm soát ô nhiễm môi trường biển trong hoạt động hàng hải
• 2.8. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT KIỂM SOÁT Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG BIỂN TRONG HOẠT ĐỘNG HÀNG HẢI Ở VIỆT NAM
• 3.1. Cơ sở của việc hoàn thiện pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trường biển trong hoạt động hàng hải
• 3.1.1. Quan điểm của Đảng và Nhà nước về kiểm soát ô nhiễm môi trường nói chung và kiểm soát ô nhiễm môi trường biển
• 3.1.2. Mục tiêu của việc kiểm soát ô nhiễm môi trường biển trong hoạt động hàng hải
• 3.1.3. Yêu cầu cơ bản của việc hoàn thiện pháp luật về kiểm soát ô nhiễm môi trường biển trong hoạt động hàng hải
• 3.2. Những kiến nghị cụ thể nhằm hoàn thiện và tăng cường hiệu quả các qui định pháp luật về kiểm soát ô nhiễm môi trường biển trong hoạt động hàng hải
• 3.2.1. Hoàn thiện các qui định pháp luật thực định của Việt Nam về kiểm soát ô nhiễm môi trường biển trong hoạt động hàng hải
• 3.2.2. Tăng cường sự tham gia, kí kết chuyển hóa các điều ước quốc tế vào pháp luật Việt Nam về kiểm soát ô nhiễm môi trường biển trong hoạt động hàng hải
• 3.2.3. Nâng cao hiệu quả của các cơ quan quản lí nhà nước về kiểm soát ô nhiễm môi trường biển trong hoạt động hàng hải
• 3.2.4. Nâng cao hiệu quả các giải pháp kinh tế, khoa học kỹ thuật và tuyên truyền giáo dục về kiểm soát ô nhiễm môi trường biển trong hoạt động hàng hải
• 3.3. Kết luận chương 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Kiểm Soát Ô Nhiễm Môi Trường Biển Việt Nam

Biển và đại dương chiếm phần lớn bề mặt Trái Đất. Kinh tế biển đóng vai trò ngày càng quan trọng. Việt Nam có bờ biển dài, tạo điều kiện phát triển kinh tế biển. Tuy nhiên, hoạt động hàng hải gây ra nhiều tác động tiêu cực đến môi trường biển. Ô nhiễm biển là một vấn đề cấp bách. Cần có các biện pháp quản lý môi trường biển hiệu quả để đảm bảo phát triển bền vững kinh tế biển. Nguồn gốc ô nhiễm rất đa dạng, bao gồm cả từ tàu biển, cảng biển và các hoạt động kinh tế khác ven biển. Giải quyết vấn đề này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các ngành, các cấp và sự tham gia của cộng đồng. Theo Nghị quyết về Chiến lược biển đến năm 2020, kinh tế biển phấn đấu đóng góp lớn vào GDP và kim ngạch xuất khẩu cả nước.

1.1. Khái niệm ô nhiễm môi trường biển và tầm quan trọng

Ô nhiễm môi trường biển là sự suy thoái chất lượng nước biển, trầm tích và hệ sinh thái. Tác động bao gồm giảm đa dạng sinh học biển, ảnh hưởng đến sức khỏe con người và thiệt hại kinh tế. Biển Việt Nam đang chịu áp lực lớn từ các nguồn ô nhiễm khác nhau. Tăng cường nhận thức và hành động bảo vệ môi trường biển là rất quan trọng. Tuyên truyền nâng cao nhận thức cho cộng đồng và doanh nghiệp là then chốt. Cần có sự phối hợp giữa cộng đồng ven biển và chính quyền địa phương trong việc bảo vệ môi trường.

1.2. Hoạt động hàng hải và nguy cơ ô nhiễm môi trường biển

Hoạt động hàng hải đóng góp quan trọng vào kinh tế, nhưng cũng gây ra nhiều nguy cơ ô nhiễm. Các nguồn ô nhiễm từ tàu biển bao gồm xả thải dầu, nước thải, rác thải nhựa và khí thải. Tai nạn sự cố tràn dầu có thể gây ra thảm họa môi trường nghiêm trọng. Cần có quy định nghiêm ngặt và kiểm tra chặt chẽ các hoạt động hàng hải để giảm thiểu ô nhiễm. Theo Bộ luật Hàng hải 2005, việc phòng ngừa ô nhiễm môi trường biển là một trong những nhiệm vụ quan trọng.

II. Thực Trạng Ô Nhiễm Biển Từ Hoạt Động Hàng Hải Tại Việt Nam

Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức trong kiểm soát ô nhiễm biển từ hoạt động hàng hải. Tình trạng ô nhiễm dầu, rác thải nhựa và ô nhiễm sinh học diễn ra nghiêm trọng ở nhiều khu vực biển. Hệ thống pháp luật hiện hành còn nhiều hạn chế, chưa đủ sức răn đe và điều chỉnh hiệu quả. Công tác giám sát môi trường biển còn yếu, chưa đáp ứng yêu cầu thực tế. Nguồn lực tài chính đầu tư cho công tác bảo vệ môi trường còn hạn chế. Nâng cao năng lực cho các cơ quan quản lý nhà nước là cấp thiết. Tổng cục Biển và Hải đảo được thành lập để tăng cường quản lý.

2.1. Các nguồn gây ô nhiễm biển từ tàu biển và cảng biển

Các nguồn gây ô nhiễm biển chính từ tàu biển bao gồm: xả thải dầu cặn, nước dằn tàu (ballast water), nước thải sinh hoạt, rác thải và khí thải. Cảng biển cũng là nguồn ô nhiễm quan trọng do hoạt động xếp dỡ hàng hóa, sửa chữa tàu và xả thải từ các cơ sở dịch vụ. Các khu công nghiệp ven biển xả thải chưa qua xử lý cũng góp phần gây ô nhiễm. Cần có biện pháp xử lý nước thải tàu biển hiệu quả. Công tác kiểm tra tàu biển cần được tăng cường để đảm bảo tuân thủ quy định.

2.2. Đánh giá tác động của ô nhiễm biển đến hệ sinh thái và kinh tế

Tác động của ô nhiễm biển rất lớn đến hệ sinh thái biển và kinh tế biển. Ô nhiễm làm suy giảm đa dạng sinh học, ảnh hưởng đến nguồn lợi thủy sản và du lịch. Các sự cố tràn dầu gây thiệt hại nặng nề cho các khu bảo tồn biển và các khu vực ven biển. Ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống của cộng đồng ven biển. Cần có đánh giá tác động môi trường (ĐTM) kỹ lưỡng trước khi triển khai các dự án ven biển.

2.3. Thực trạng thực thi pháp luật về kiểm soát ô nhiễm môi trường

Việc thực thi pháp luật về kiểm soát ô nhiễm môi trường biển còn nhiều bất cập. Chế tài xử phạt còn nhẹ, chưa đủ sức răn đe. Công tác thanh tra, kiểm tra còn hạn chế về nhân lực và phương tiện. Sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng chưa chặt chẽ. Cần tăng cường hợp tác quốc tế trong kiểm soát ô nhiễm biển. Việc tuyên truyền giáo dục pháp luật về bảo vệ môi trường cần được đẩy mạnh.

III. Giải Pháp Kiểm Soát Hiệu Quả Ô Nhiễm Biển Hoạt Động Hàng Hải

Để kiểm soát ô nhiễm biển từ hoạt động hàng hải hiệu quả, cần triển khai đồng bộ nhiều biện pháp kiểm soát ô nhiễm. Hoàn thiện hệ thống quy định pháp luật về bảo vệ môi trường biển. Nâng cao năng lực quản lý môi trường biển cho các cơ quan chức năng. Đầu tư vào công nghệ xử lý ô nhiễm tiên tiến. Tăng cường giám sát môi trường biển và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm. Khuyến khích xã hội hóa công tác bảo vệ môi trường. Cơ chế khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ xanh.

3.1. Hoàn thiện hệ thống pháp luật và chính sách về môi trường

Cần rà soát và hoàn thiện hệ thống pháp luật về môi trường biển. Bổ sung các quy định cụ thể về kiểm soát ô nhiễm từ tàu biển và cảng biển. Nâng cao mức xử phạt đối với các hành vi vi phạm. Ban hành các chính sách môi trường khuyến khích sử dụng công nghệ sạch và thân thiện với môi trường. Thúc đẩy phát triển bền vững kinh tế biển. Chú trọng tới các quy định pháp luật về phòng ngừa và ứng phó sự cố tràn dầu.

3.2. Đầu tư công nghệ và cơ sở hạ tầng xử lý ô nhiễm

Cần đầu tư vào công nghệ xử lý ô nhiễm tiên tiến cho cảng biển và các khu công nghiệp ven biển. Xây dựng hệ thống thu gom và xử lý rác thải hiệu quả. Nâng cấp hệ thống xử lý nước thải cho tàu biển. Nghiên cứu và ứng dụng các giải pháp năng lượng tái tạo cho hoạt động hàng hải. Ứng dụng công nghệ mới để giảm thiểu khí thải từ tàu biển. Xây dựng các công cụ hỗ trợ cho công tác ứng phó sự cố tràn dầu.

3.3. Tăng cường kiểm tra giám sát và nâng cao năng lực quản lý

Cần tăng cường công tác kiểm tra tàu biển và các cơ sở ven biển để đảm bảo tuân thủ quy định về bảo vệ môi trường. Nâng cao năng lực giám sát môi trường biển bằng các thiết bị hiện đại. Xây dựng hệ thống thông tin dữ liệu môi trường biển đầy đủ và chính xác. Nâng cao trình độ chuyên môn cho cán bộ quản lý môi trường. Lực lượng chức năng cần được trang bị đầy đủ phương tiện và công cụ.

IV. Ứng Dụng Công Nghệ Mới Để Giảm Thiểu Ô Nhiễm Môi Trường Biển

Việc ứng dụng công nghệ mới đóng vai trò quan trọng trong giảm thiểu ô nhiễm biển. Các công nghệ tiên tiến có thể giúp xử lý nước thải, xử lý rác thải, giảm khí thải và ngăn ngừa sự cố tràn dầu. Cần khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào nghiên cứu khoa học và ứng dụng công nghệ trong lĩnh vực bảo vệ môi trường biển. Hợp tác với các tổ chức quốc tế để tiếp cận các kinh nghiệm quốc tế và công nghệ xử lý ô nhiễm tiên tiến.

4.1. Các giải pháp công nghệ xử lý nước thải và rác thải tàu biển

Áp dụng các công nghệ xử lý nước thải tàu biển như hệ thống xử lý sinh học, hệ thống lọc màng. Sử dụng các phương pháp xử lý rác thải tàu biển như đốt rác, nghiền rác và ép rác. Khuyến khích sử dụng các sản phẩm thân thiện với môi trường trên tàu biển. Xây dựng hệ thống thu gom và xử lý rác thải tại cảng biển. Ứng dụng công nghệ tuần hoàn nước thải.

4.2. Công nghệ giảm phát thải khí nhà kính từ hoạt động hàng hải

Sử dụng nhiên liệu sạch hơn cho tàu biển như khí hóa lỏng (LNG), hydro. Áp dụng các công nghệ giảm khí thải như hệ thống lọc khí thải (scrubber), hệ thống khử NOx. Thiết kế tàu biển tiết kiệm năng lượng. Sử dụng năng lượng gió và năng lượng mặt trời cho tàu biển. Ứng dụng công nghệ năng lượng tái tạo biển.

4.3. Các hệ thống cảnh báo sớm và ứng phó sự cố tràn dầu

Xây dựng hệ thống cảnh báo sớm tràn dầu dựa trên công nghệ viễn thám và mô hình hóa. Trang bị các thiết bị ứng phó tràn dầu như phao quây, tấm thấm dầu, tàu thu gom dầu. Huấn luyện lực lượng ứng phó sự cố tràn dầu chuyên nghiệp. Xây dựng kế hoạch ứng phó sự cố môi trường chi tiết. Thành lập đội tình nguyện viên ứng phó sự cố tràn dầu.

V. Hợp Tác Quốc Tế Kiểm Soát Ô Nhiễm Môi Trường Biển Hàng Hải

Việc hợp tác quốc tế đóng vai trò quan trọng trong kiểm soát ô nhiễm biển từ hoạt động hàng hải. Việt Nam cần tích cực tham gia các điều ước quốc tế về bảo vệ môi trường biển. Chia sẻ thông tin và kinh nghiệm với các nước trong khu vực và trên thế giới. Tham gia các dự án hợp tác quốc tế về giám sát môi trường biển và ứng phó sự cố ô nhiễm. Học hỏi các mô hình quản lý hiệu quả từ các nước tiên tiến.

5.1. Tham gia các điều ước quốc tế và thỏa thuận khu vực

Việt Nam cần tích cực tham gia Công ước quốc tế về ngăn ngừa ô nhiễm từ tàu (MARPOL), Công ước quốc tế về trách nhiệm dân sự đối với ô nhiễm dầu (CLC). Ký kết các thỏa thuận hợp tác khu vực về bảo vệ môi trường biển. Thực hiện nghiêm túc các cam kết quốc tế về bảo vệ môi trường. Chuyển hóa các điều ước quốc tế vào pháp luật Việt Nam.

5.2. Chia sẻ thông tin và kinh nghiệm với các quốc gia khác

Chia sẻ thông tin về tình hình ô nhiễm biển với các nước trong khu vực. Trao đổi kinh nghiệm về quản lý môi trường biển và ứng phó sự cố ô nhiễm. Tham gia các hội thảo, diễn đàn quốc tế về bảo vệ môi trường biển. Học hỏi các mô hình quản lý tiên tiến từ các nước phát triển.

5.3. Tham gia các dự án hợp tác quốc tế và khu vực

Tham gia các dự án hợp tác quốc tế về giám sát môi trường biển, nghiên cứu khoa học và ứng phó sự cố ô nhiễm. Hợp tác với các tổ chức quốc tế để nâng cao năng lực cho cán bộ quản lý môi trường. Tiếp nhận hỗ trợ kỹ thuật và tài chính từ các nước phát triển.

VI. Tương Lai Kiểm Soát Ô Nhiễm Môi Trường Biển Tại Việt Nam

Việc kiểm soát ô nhiễm môi trường biển từ hoạt động hàng hải là một nhiệm vụ lâu dài và đầy thách thức. Tuy nhiên, với sự nỗ lực của chính phủ, doanh nghiệp và cộng đồng, Việt Nam có thể đạt được những tiến bộ đáng kể trong việc bảo vệ môi trường biển. Cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật, đầu tư vào công nghệ, tăng cường kiểm tra giám sát và thúc đẩy hợp tác quốc tế để đảm bảo phát triển bền vững kinh tế biển.

6.1. Định hướng phát triển bền vững kinh tế biển và bảo vệ môi trường

Phát triển kinh tế biển phải gắn liền với bảo vệ môi trường. Ưu tiên các ngành kinh tế biển thân thiện với môi trường như du lịch sinh thái, năng lượng tái tạo. Quản lý chặt chẽ các hoạt động khai thác tài nguyên biển. Bảo tồn các khu bảo tồn biển và các hệ sinh thái quan trọng.

6.2. Nâng cao nhận thức cộng đồng và trách nhiệm doanh nghiệp

Tăng cường tuyên truyền giáo dục về bảo vệ môi trường biển cho cộng đồng. Khuyến khích doanh nghiệp thực hiện trách nhiệm xã hội và bảo vệ môi trường. Xây dựng văn hóa bảo vệ môi trường trong doanh nghiệp và cộng đồng.

6.3. Đề xuất các nghiên cứu và giải pháp đột phá trong tương lai

Nghiên cứu các giải pháp công nghệ đột phá để xử lý ô nhiễm biển. Phát triển các mô hình quản lý môi trường hiệu quả hơn. Nghiên cứu tác động của biến đổi khí hậu đến môi trường biển. Đề xuất các giải pháp thích ứng và giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bảo tồn môi trường biển và quản trị giao thông hàng hải là thách thức sống còn đối với các quốc gia ven biển trong bối cảnh toàn cầu hóa và suy thoái sinh thái đại dương. Nghiên cứu của Lưu Ngọc Tố Tâm (2012) tại Trường Đại học Luật Hà Nội mang mã số chuyên ngành Luật Kinh tế 62.07 (mã số cũ: 62.01), dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Vũ Thu Hạnh và PGS. Nguyễn Hồng Thao, đặt nền móng lý luận và thực chứng toàn diện đầu tiên tại Việt Nam về pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trường biển trong hoạt động hàng hải. Vùng biển Việt Nam có diện tích khoảng 1.000.000 km², bờ biển dài 3.260 km (trung bình cứ 100 km² đất liền có 1 km bờ biển, cao gấp 6 lần mức trung bình toàn cầu), án ngữ tuyến hàng hải huyết mạch quốc tế. Theo Nghị quyết Hội nghị lần thứ Tư Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X về Chiến lược Biển Việt Nam đến năm 2020, mục tiêu kinh tế biển đóng góp "khoảng 53 - 55% GDP và 55 - 60% kim ngạch xuất khẩu của cả nước", đặt hoạt động hàng hải ở vị trí động lực then chốt.

Tuy nhiên, xung đột giữa áp lực tăng trưởng kinh tế biển và an ninh sinh thái đang bộc lộ những lỗ hổng pháp lý nghiêm trọng. Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực trạng: Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2005 chỉ có 4 điều khoản quy định về phòng ngừa ô nhiễm môi trường, trong khi Luật Bảo vệ môi trường 2005 chỉ dừng lại ở các nguyên tắc tĩnh chung chung, hoàn toàn thiếu vắng cơ chế chế tài kinh tế và quy chuẩn kỹ thuật cho các nguồn thải động trên biển.

Luận án thiết lập 3 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và 3 giả thuyết khoa học (Hypotheses - H) tương ứng:

• RQ1: Những cơ sở lý luận và nền tảng kinh tế - pháp lý nào xác lập quyền tài phán và nghĩa vụ kiểm soát ô nhiễm môi trường biển trong hoạt động hàng hải?
• H1: Cơ chế kiểm soát ô nhiễm hàng hải chỉ đạt hiệu quả tối ưu khi tích hợp đồng bộ công cụ mệnh lệnh kiểm soát (Command-and-Control) với công cụ kinh tế dựa trên quy luật thị trường và lý thuyết phân tích kinh tế về pháp luật.
• RQ2: Khung pháp luật thực định và thiết chế quản lý nhà nước của Việt Nam đang tồn tại những khoảng trống, bất cập và xung đột thẩm quyền nào?
• H2: Sự phân tán quyền lực quản lý giữa Bộ Giao thông Vận tải và Tổng cục Biển và Hải đảo (Bộ Tài nguyên và Môi trường thành lập theo Nghị định 25/2008/NĐ-CP) làm suy giảm năng lực thực thi và tạo ra các lỗ hổng trách nhiệm pháp lý khi xảy ra sự cố môi trường hàng hải.
• RQ3: Các giải pháp đột phá nào về lập pháp, nội luật hóa điều ước quốc tế và hoàn thiện thiết chế có thể bảo đảm hài hòa phát triển kinh tế biển bền vững?
• H3: Việc chuyển hóa toàn diện các công ước quốc tế (MARPOL 73/78, STCW 78/95, SOLAS 74) kết hợp tái cấu trúc trách nhiệm dân sự và bảo hiểm bồi thường thiệt hại ô nhiễm dầu sẽ nâng cao năng lực ứng phó pháp lý trong phạm vi 200 hải lý vùng đặc quyền kinh tế (EEZ).

Nghiên cứu vận dụng Lý thuyết Quản trị biển tổng hợp (Integrated Coastal and Marine Management - ICMM), Lý thuyết Phân tích kinh tế về pháp luật (Economic Analysis of Law) và Học thuyết Trách nhiệm nghiêm ngặt (Strict Liability) để giải quyết thấu đáo vấn đề.

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu về môi trường biển quốc tế ghi nhận sự chuyển biến sâu sắc từ việc coi đại dương là "bể chứa chất thải vô tận" sang nhận thức sinh thái học pháp lý. Các công trình kinh điển của National Academy of Sciences (1975) về "Petroleum in the Marine Environment", Mangone (1983) về triển vọng dầu khí biển, Gold (1985) với "Handbook Marine Pollution", White (1994) trong "Marine Pollution Laws of the Australasian Region", cùng nghiên cứu khu vực của Chia Lin Sien (1994) về "Protecting the Marine Environment of ASEAN from Ship-generated Oil Pollution and Japan's Contribution to the Region" đã phân tích sâu các nguy cơ từ vận tải dầu mỏ và giao thông biển. Về mặt tiêu chuẩn kỹ thuật, Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) đã thiết lập các hướng dẫn quản lý luồng tàu VTS (1997) và phân vùng biển đặc biệt nhạy cảm PSSA (2005).

Tại Việt Nam, các công trình trước đây phân tách thành hai nhánh độc lập:

1. Nhóm nghiên cứu kỹ thuật sinh học và tài nguyên: Tiêu biểu là công trình của Võ Nguyên Giáp (1987), Đỗ Đức Dương (1997), các đề tài cấp Nhà nước KH-06-07 (2000), KC.TS (2003), KC.16 TS (2004) của Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản 2 và 3, nghiên cứu ô nhiễm dầu ven biển của Phạm Văn Ninh (1998), cùng các cẩm nang quản lý vùng bờ của Nguyễn Chu Hồi (1997, 2004).
2. Nhóm nghiên cứu pháp lý đơn ngành: Nguyễn Hồng Thao (1997, 2003) với các công trình nền tảng về Luật Biển quốc tế và thực trạng ô nhiễm môi trường biển Việt Nam; Lưu Ngọc Tố Tâm (2006) về nhu cầu hoàn thiện pháp luật bảo vệ môi trường biển; Đặng Hoàng Sơn (2004) nghiên cứu hẹp trong lĩnh vực dầu khí; Nguyễn Thị Như Mai (2004) nghiên cứu tổng thể pháp luật hàng hải nhưng nặng về thương quyền vận tải.

Cuộc tranh luận học thuật lớn tồn tại giữa hai trường phái: Trường phái ưu tiên tự do hàng hải và tăng trưởng kinh tế thuần túy (Maritime Commercial Priority) đối lập với Trường phái bảo tồn sinh thái nghiêm ngặt (Strict Ecological Preservation). Luận án của Lưu Ngọc Tố Tâm định vị chính xác tại điểm giao thoa của chuyên ngành Luật Kinh tế, giải quyết xung đột này bằng cách tích hợp quản trị rủi ro sinh thái vào chi phí vận hành kinh tế của doanh nghiệp cảng và tàu biển. So với các nghiên cứu quốc tế như khuôn khổ quản trị biển của Canada (Canada Shipping Act 2001, Oceans Act 1996) hay Đạo luật kiểm soát ô nhiễm của Na Uy (Pollution Control Act), luận án tiên phong lấp đầy khoảng trống học thuật về mô hình lập pháp điều chỉnh nguồn thải động hàng hải tại một quốc gia đang phát triển có tốc độ tăng trưởng kinh tế biển vượt bậc.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm sâu sắc các học thuyết pháp lý hiện đại thông qua 4 đóng góp nền tảng:

• Tái định nghĩa bản thể luận "Môi trường biển": Phê phán định nghĩa tĩnh, mang tính liệt kê của Khoản 4 Điều 1 Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS 1982) và định nghĩa rộng nhưng thiếu chiều sâu tại Chương 17 Chương trình nghị sự 21 (Agenda 21 - Rio 1992): "Môi trường biển là vùng bao gồm các đại dương và các biển và các vùng ven biển tạo thành một tổng thể, một thành phần cơ bản của hệ thống duy trì cuộc sống toàn cầu và là tài sản hữu ích tạo cơ hội cho sự phát triển bền vững". Tác giả xác lập định nghĩa hoàn chỉnh: môi trường biển là chỉnh thể không gian thống nhất cả về chiều ngang (vùng nước, ven bờ, cửa sông) và chiều sâu (độ sâu trung bình 4.000m đến lòng đất dưới đáy biển), liên kết hữu cơ giữa tài nguyên sinh vật (18 vạn loài động vật, 2 vạn loài thực vật) và tài nguyên phi sinh vật trị giá hàng nghìn tỷ USD.
• Phát triển khái niệm "Ô nhiễm môi trường biển": Mở rộng định nghĩa của Nhóm Chuyên gia Khoa học về Ô nhiễm Biển (GESAMP 1981) và UNCLOS 1982. Tác giả chỉ rõ ô nhiễm biển không chỉ do con người trực tiếp hoặc gián tiếp gây ra mà còn bao gồm các biến động dị thường của tự nhiên; đồng thời chuẩn hóa thứ bậc thiệt hại pháp lý: biến đổi chất lượng nước và suy giảm chức năng môi trường là thiệt hại gốc trực tiếp, từ đó mới phát sinh thiệt hại hệ quả đối với tính mạng, sức khỏe và tài sản của con người.
• Xác lập khái niệm "Hoạt động hàng hải" dưới lăng kính kép: Phân định ranh giới rõ ràng giữa hoạt động hàng hải theo nghĩa rộng (toàn bộ các quan hệ công quyền, thương mại, bảo hiểm, logistics, phân định biển) và nghĩa hẹp (gắn liền trực tiếp với hoạt động của tàu biển, thuyền bộ, cảng biển và hải trình di chuyển trên biển).
• Chuyển dịch paradigm Trách nhiệm pháp lý môi trường: Luận chứng sự chuyển dịch từ nguyên tắc lỗi truyền thống sang Trách nhiệm nghiêm ngặt (Strict Liability) kết hợp cơ chế bồi thường tổn thất sinh thái gián tiếp trong các sự cố tràn dầu và hóa chất.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp 3 trụ cột lý thuyết: Lý thuyết Phát triển bền vững (Sustainable Development Theory), Lý thuyết Tiếp cận kinh tế đối với Luật Môi trường (Law and Economics) và Lý thuyết Phân quyền quản trị công (Public Governance Theory).

Mô hình phân tích vận hành dựa trên 3 nguyên tắc pháp lý chỉ đạo:

1. Nguyên tắc kết hợp hài hòa giữa phát triển kinh tế biển với kiểm soát ô nhiễm môi trường biển (nội luật hóa Khoản 4 Điều 5 Bộ luật Hàng hải 2005: "Hoạt động hàng hải phải bảo đảm hiệu quả kinh tế gắn với bảo vệ, tái tạo, phát triển môi trường và cảnh quan thiên nhiên bền vững").
2. Nguyên tắc ưu tiên áp dụng các biện pháp mang tính phòng ngừa rủi ro sinh thái (Precautionary Principle theo Tuyên ngôn Rio 1992).
3. Nguyên tắc phối hợp, liên kết đa ngành và quản trị chia sẻ trách nhiệm (Intergrated Management).

Khung khổ này đặt ra biên giới điều chỉnh không gian từ đường cơ sở nội thủy đến hết ranh giới 200 hải lý của vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa Việt Nam.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin kết hợp tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng Nhà nước pháp quyền. Thiết kế nghiên cứu áp dụng trường phái Thực chứng pháp lý phê phán (Critical Legal Positivism) kết hợp Nghiên cứu so sánh luật học (Comparative Jurisprudence).

Thiết kế đa tầng (Multi-level Research Design) được triển khai qua 3 cấp độ:

• Cấp độ vĩ mô: Hệ thống điều ước quốc tế đa phương (UNCLOS 1982, MARPOL 73/78, SOLAS 1974, STCW 1978/1995, Công ước CLC, FUND) và kinh nghiệm lập pháp quốc tế.
• Cấp độ trung mô: Khung pháp luật thực định Việt Nam (Bộ luật Hàng hải 1990, 2005, Luật Bảo vệ môi trường 1993, 2005, các Nghị định và Thông tư hướng dẫn chuyên ngành).
• Cấp độ vi mô: Thực tiễn thực thi tại các cơ quan quản lý chuyên ngành, doanh nghiệp cảng biển, đội tàu vận tải và cơ chế xử lý vi phạm hành chính, dân sự, hình sự.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu tuân thủ chuẩn mực học thuật nghiêm ngặt thông qua kỹ thuật Tam giác giác hóa (Triangulation):

• Triangulation nguồn tài liệu: Tổng hợp toàn bộ văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam từ trước 1986 đến năm 2012; hệ thống hóa báo cáo môi trường quốc gia (điển hình là Báo cáo Môi trường Quốc gia 2004 về Ô nhiễm biển từ đất liền); báo cáo xử lý tai nạn hàng hải của Cục Hàng hải Việt Nam.
• Triangulation phương pháp: Kết hợp phương pháp phân tích quy phạm (Normative Legal Analysis), thống kê số liệu lịch sử hải trình, phương pháp so sánh đối chiếu pháp luật quốc tế (Comparative Method) và phương pháp quy nạp - diễn dịch logic.
• Tiêu chuẩn độ tin cậy: Toàn bộ các quy phạm khảo sát được phân loại theo ma trận tính thích ứng (compliance matrix) đối chiếu với các phụ lục của MARPOL 73/78 và quy chuẩn an toàn của IMO.

Data và phân tích

Dữ liệu khảo sát bao gồm:

• Cơ sở dữ liệu lập pháp: Phân tích 100% các đạo luật, nghị định, thông tư chuyên ngành hàng hải và môi trường tại Việt Nam trong giai đoạn 1986 - 2012.
• Mẫu so sánh quốc tế điển hình: Phân tích sâu hệ thống pháp luật của Canada (Oceans Act, Canada Shipping Act 2001, CEPA 1999), Na Uy (Luật Khung về Chính sách biển 2002, Luật Ô nhiễm), Nhật Bản (Luật Phòng ngừa ô nhiễm biển và thảm họa hàng hải 2010 với 3 quy chế riêng biệt về rác thải, dầu/hóa chất và khí thải), Trung Quốc (Luật Bảo vệ môi trường biển 1982 và các quy định xả thải vùng khơi), cùng các quốc gia Hà Lan, Nga, Bỉ, Brazil, Columbia.
• Phân tích định tính chuyên sâu (Qualitative Doctrinal Analysis): Mổ xẻ cơ chế cấp "Giấy chứng nhận khả năng đi biển", quy trình thanh tra nhà nước cảng biển (PSC), quản lý nước dằn tàu (Ballast Water), chuyển giao chất thải rắn/lỏng tại cảng biển và cơ chế phân định trách nhiệm bồi thường thiệt hại sinh thái.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự mất cân đối nghiêm trọng trong cấu trúc pháp luật hàng hải: Bộ luật Hàng hải 2005 chỉ dành 4 điều quy định về bảo vệ môi trường, thiếu hoàn toàn các chế định chi tiết điều chỉnh xả thải khí (Phụ lục VI MARPOL), xả thải rác và quản lý sinh vật ngoại lai qua nước dằn tàu.
2. Xung đột và chồng chéo thẩm quyền quản lý nhà nước: Sự hình thành của Tổng cục Biển và Hải đảo theo Nghị định 25/2008/NĐ-CP chưa giải quyết được mâu thuẫn thẩm quyền với Cục Hàng hải Việt Nam (Bộ Giao thông Vận tải) và Lực lượng Cảnh sát Biển, dẫn đến tình trạng "vừa chồng chéo vừa bỏ trống" trong kiểm soát và xử lý sự cố tràn dầu ngoài khơi.
3. Sự thiếu hụt của các công cụ kinh tế môi trường: Pháp luật Việt Nam thuần túy dựa vào chế tài hành chính với mức phạt tiền quá thấp, chưa áp dụng cơ chế ký quỹ phục hồi môi trường, phí xả thải cảng biển tương ứng với khối lượng chất thải, hoặc cơ chế bắt buộc mua bảo hiểm trách nhiệm dân sự đối với ô nhiễm dầu nhiên liệu (Bunkers Convention).
4. Lỗ hổng trong quy trình tiền kiểm và hậu kiểm kỹ thuật: Việc kiểm định đăng kiểm tàu biển và cấp chứng chỉ thuyền viên theo STCW 78/95 còn nặng về hình thức, chưa gắn chặt năng lực thao tác thực tế trong ngăn ngừa ô nhiễm với quy chuẩn đánh giá an toàn định kỳ.

Implications đa chiều

• Đóng góp cho lý luận luật học: Bổ sung hệ thống khái niệm chuẩn xác về pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trường biển trong hoạt động hàng hải vào giáo trình và công trình nghiên cứu chuyên ngành Luật Kinh tế và Luật Môi trường.
• Đổi mới phương pháp tiếp cận: Cung cấp mô hình đánh giá tác động môi trường (ĐTM) đặc thù cho các dự án xây dựng mở cảng biển và luồng hàng hải, kết hợp cơ chế kiểm toán chất thải động.
• Hoàn thiện lập pháp thực tiễn: Đề xuất lộ trình sửa đổi Bộ luật Hàng hải (đã được tiếp thu trong Bộ luật Hàng hải 2015), ban hành Luật Tài nguyên, Môi trường biển và Hải đảo (ban hành năm 2015).
• Khuyến nghị chính sách thực thi: Thiết lập cơ chế phối hợp liên ngành thống nhất giữa Bộ Giao thông Vận tải, Bộ Tài nguyên và Môi trường, Bộ Quốc phòng (Cảnh sát biển, Hải quân); nội luật hóa đầy đủ các Phụ lục của MARPOL 73/78; thành lập Quỹ bồi thường thiệt hại ô nhiễm môi trường biển quốc gia.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật:

• Giới hạn không gian và dữ liệu thực tế: Tập trung chủ yếu vào vùng biển đặc quyền kinh tế 200 hải lý của Việt Nam, nguồn số liệu về các vụ tràn dầu "vô chủ" chưa xác định được nguồn gốc còn hạn chế do hạn chế kỹ thuật quan trắc viễn thám thời kỳ trước 2012.
• Giới hạn công cụ định lượng kinh tế: Luận án tiếp cận chủ yếu dưới góc độ phân tích quy phạm pháp lý và chính sách công, chưa xây dựng các mô hình kinh tế lượng đo lường chính xác tổn thất kinh tế cận biên (Marginal Environmental Damage) của ô nhiễm hàng hải.

Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo mở ra các hướng đột phá:

1. Pháp luật kiểm soát phát thải khí nhà kính (GHG) và tiêu chuẩn hiệu quả năng lượng tàu biển (EEDI, SEEMP) theo chiến lược giảm phát thải của IMO.
2. Hoàn thiện khung pháp lý về quản lý xác tàu đắm và nhận chìm vật chất nạo vét luồng hàng hải ở biển.
3. Ứng dụng công nghệ số và hệ thống giám sát tự động AIS/VTS trong thu thập chứng cứ xử phạt vi phạm xả thải trên biển.
4. Cơ chế giải quyết tranh chấp bồi thường ô nhiễm dầu xuyên biên giới tại Tòa án Trọng tài Quốc tế về Luật Biển (ITLOS).

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động lan tỏa sâu rộng trong giới học thuật và thực tiễn chính sách:

• Giá trị học thuật: Trở thành tài liệu tham khảo kinh điển cho các chương trình đào tạo sau đại học ngành Luật Kinh tế, Luật Quốc tế và Quản lý Tài nguyên Môi trường tại Trường Đại học Luật Hà Nội, Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Hàng hải Việt Nam.
• Đổi mới ngành công nghiệp hàng hải: Thúc đẩy các doanh nghiệp vận tải biển và cảng biển Việt Nam nâng cấp quy chuẩn tiếp nhận chất thải rắn/lỏng tại cầu cảng, đầu tư công nghệ phân ly dầu nước 15 ppm theo chuẩn MARPOL.
• Tác động chính sách quốc gia: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho quá trình xây dựng Luật Biển Việt Nam 2012, tái cơ cấu chức năng quản lý tổng hợp biển của Bộ Tài nguyên và Môi trường, và phê chuẩn các công ước quốc tế của IMO.
• Lợi ích kinh tế - xã hội: Bảo vệ hệ sinh thái san hô, rừng ngập mặn và nguồn lợi thủy sản ước tính hàng trăm triệu USD dọc bờ biển 3.260 km, đảm bảo an sinh cho hơn 60% cộng đồng cư dân ven biển.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên sau đại học: Tiếp cận hệ thống lý luận hoàn chỉnh, khái niệm chuẩn hóa và khung phân tích pháp lý kinh tế về bảo vệ môi trường biển.
• Giảng viên và nhà khoa học pháp lý: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy chuyên sâu môn Luật Môi trường, Luật Hàng hải và Luật Biển quốc tế.
• Cơ quan lập pháp và hành pháp: Ban soạn thảo Quốc hội, Bộ Tư pháp, Bộ Giao thông Vận tải, Bộ Tài nguyên và Môi trường khai thác căn cứ thực tiễn để hoạch định chính sách và ban hành văn bản quy phạm pháp luật.
• Hiệp hội chủ tàu và doanh nghiệp cảng biển: Nắm vững các tiêu chuẩn kỹ thuật an toàn, nghĩa vụ pháp lý và biện pháp quản trị rủi ro bồi thường thiệt hại môi trường.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án mở rộng Lý thuyết Phân tích kinh tế về pháp luật (Economic Analysis of Law) vào kiểm soát ô nhiễm hàng hải, chứng minh rằng việc bảo vệ môi trường biển không thể tách rời quy luật thị trường, mà phải thông qua việc nội hóa chi phí ngoại ứng môi trường (Internalizing Environmental Externalities) vào cơ cấu giá thành dịch vụ hàng hải của tàu và cảng biển.

2. Tính đổi mới về phương pháp luận nghiên cứu so với các công trình trước đây? So với nghiên cứu của Nguyễn Hồng Thao (2003) thuần túy về Luật Biển quốc tế hoặc Nguyễn Thị Như Mai (2004) thuần túy về quản trị hàng hải, luận án là công trình liên ngành đầu tiên kết hợp phương pháp luật học so sánh quốc tế đa diện (đối chiếu 8 quốc gia tiên tiến) với phương pháp phân tích thực chứng pháp luật kinh tế để đánh giá toàn bộ vòng đời hoạt động của con tàu từ xuất bến, hành hải đến cập cảng.

3. Phát hiện bất ngờ và có bằng chứng thuyết phục nhất? Phát hiện về sự bất cập nghiêm trọng trong năng lực tiền kiểm: Mặc dù pháp luật quy định chặt chẽ về "Giấy chứng nhận khả năng đi biển", nhưng hệ thống đăng kiểm và cấp chứng chỉ thuyền viên tại Việt Nam thời kỳ nghiên cứu gần như tách rời hoàn toàn với tiêu chuẩn kiểm soát rác thải và nước dằn tàu, tạo nên khoảng trống an toàn kỹ thuật lớn đối với đội tàu treo cờ Việt Nam.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lặp nghiên cứu (Replication Protocol)? Có. Luận án thiết lập ma trận 3 chiều để rà soát pháp luật: Chiều 1 là các giai đoạn hoạt động hàng hải (mở cảng, tàu ra vào, hành hải, sự cố); Chiều 2 là các nguồn thải (rác, dầu, hóa chất, khí thải, nước dằn); Chiều 3 là chế tài pháp lý tương ứng (hành chính, dân sự, hình sự), cho phép các nhà nghiên cứu áp dụng kiểm tra đối với bất kỳ hệ thống pháp lý quốc gia nào.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm được định hình thế nào? Định hình lộ trình nghiên cứu chuyển dịch từ kiểm soát nguồn ô nhiễm truyền thống (dầu, rác) sang kiểm soát phát thải khí carbon hàng hải, quản lý sinh vật xâm hại qua nước dằn tàu và thiết lập cơ chế tài chính quỹ bồi thường tổn thất sinh thái biển cấp vùng.

Kết luận

1. Xác lập hệ thống lý luận khoa học hoàn chỉnh và chuẩn xác về pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trường biển trong hoạt động hàng hải tại Việt Nam.
2. Chỉ rõ toàn diện thực trạng, lỗ hổng lập pháp và bất cập thiết chế quản lý phân tán giữa ngành Giao thông Vận tải và Tài nguyên Môi trường giai đoạn 1986 - 2012.
3. Đề xuất hệ thống giải pháp lập pháp đột phá: sửa đổi Bộ luật Hàng hải, ban hành luật chuyên ngành về biển, nội luật hóa toàn diện các Phụ lục của MARPOL 73/78 và Công ước STCW.
4. Xây dựng cơ chế tích hợp công cụ kinh tế, tái cấu trúc trách nhiệm nghiêm ngặt và bắt buộc bảo hiểm trách nhiệm dân sự ô nhiễm đối với chủ tàu.
5. Mở ra 3 hướng nghiên cứu mới: kiểm soát phát thải khí từ tàu biển, quản trị nước dằn tàu và giải quyết tranh chấp môi trường biển quốc tế.
6. Luận án khẳng định giá trị trường tồn, đặt nền móng vững chắc cho sự nghiệp bảo vệ chủ quyền, quyền chủ quyền và phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VAN DE LÍ LUẬN VE PHÁP LUẬT KIEM SOÁT Ô NHIEM MOI TRUONG BIEN TRONG HOAT ĐỘNG HÀNG HAI 1. KIEM SOÁT Ô NHIEM MOI TRƯỜNG BIEN TRONG HOAT ĐỘNG HANG HAI 1. Khái niệm môi trường biến va 6 nhiễm môi trường bién 1. Khái niệm môi trường biển “Môi trường biển” là một thuật ngữ chưa có bề dày lịch sử và cũng ít được định nghĩa một cách đầy đủ, toàn diện.

Nó mới chỉ hình thành vào nửa cuối của thế kỷ XX và được nhận biết như một từ ghép giữa thuật ngữ “biển” và thuật ngữ “môi trường”. Lịch sử phát triển loài người đã cho thấy rõ là cả một thời kỳ dài người ta chỉ đề cập đến thuật ngữ “biển” hoặc “biển cả” mà không dé cập đến thuật ngữ “môi trường _ x33 biển”. Điều này được lí giải bởi từ xa xưa, con người chỉ biết đến vai trò to lớn của biên, tiếp nhận biển cả như một món qua ban tặng của thiên nhiên mà không cần phải thực hiện một nghĩa vụ nào, cũng như coi các nguồn tài nguyên sinh vật biển là vô hạn. Hơn nữa, biển cả được hình dung là rộng lớn vô cùng, có thể hấp thụ và chuyền hóa mọi loại chất thải mà con người đưa đến, nên thuật ngữ “môi trường biển” với vấn đê bảo vệ môi trường biên chưa được đặt ra.

Sau những năm 1960, với sự quan tâm nhiều hơn của cộng đồng thé giới đến bảo vệ môi trường, thuật ngữ môi trường biển cũng đã dần xuất hiện. Thời kỳ này, thuật ngữ môi trường biển chưa được sử dụng một cách độc lập mà mới chỉ được đề cập cùng với những vấn đề liên quan đến bảo tồn tài nguyên biển và kiểm soát ô nhiễm biển. Phải đến Công ước Luật Biển UNCLOS 1982, bản công ước được cộng đồng quốc tế coi là Tuyên ngôn về Biển, “môi trường biển” mới được đề cập một cách chính thức, nhưng cũng chi tồn tại đưới dạng liệt kê một số yếu tô tự nhiên của môi trường biển mà chưa xây dựng được một khái niệm hoàn chỉnh. Cụ thé là Điều 1, khoản 4 Công ước Luật Biển 1982 có quy định “mdi rường biển” bao gồm “các cửa sông”, “hệ động vat biển và hệ thực vật biển”, “chất lượng nước biển” và “giá trị mĩ cảm của biển”.

Rõ ràng định nghĩa trên chưa đạt được mức khái quát về môi trường biển và vẫn còn ít nhiều phiến diện, vì môi trường biển không chỉ bao gồm những yếu tô nêu trên mà còn gồm các thành tố khác tạo nên môi trường biển như lòng đất dưới đáy biên, không khí, nước biên, các tài nguyên phi sinh vật biên. 12 Cùng với nhu cầu bảo vệ biển ngày càng tăng và sự quan tâm nhiều hơn của con người đến môi trường biến, thuật ngữ môi trường biển đã được sử dụng một cách chính thức trong Chương trình hành động 21 (Agenda 21). Đây là một văn kiện được đưa ra tại Hội nghị Thượng đỉnh trái đất về bảo vệ môi trường họp tai Rio De Janeiro năm 1992, là chương trình hành động vì sự phát triển bền vững. Tại Chương 17 của Agenda 21 định nghĩa “Môi rường biển là vùng bao gom các đại dương và các biển và các vùng ven biển tạo thành một tổng thé, một thành phan cơ bản của hệ thong duy tri cuộc sống toàn cẩu và là tài sản hữu ích tạo cơ hội cho sự phat triển bên vững ”.

Đây được coi là định nghĩa chính thức về môi trường biển. Thành công của định nghĩa nay là chỉ ra được giá trị cơ bản của môi trường biển, đó là “duy trì cuộc sống toàn cầu” và là “tài sản hữu ích”. Định nghĩa đã nhấn mạnh đến mục tiêu phát triển bền vững, một hướng đi phù hợp với quan điểm bảo vệ môi trường toàn cầu hiện đại. Đồng thời, giá trị của định nghĩa này còn ở chỗ nó được nêu ra trong một văn kiện có tầm ảnh hưởng lớn, tại Hội nghị quốc tế về môi trường quan trọng và được kí kết bởi, gần như là, toàn thể cộng đồng quốc tế.

Tuy nhiên, theo quan điểm cá nhân, chúng tôi cho rằng định nghĩa này vẫn chưa mô tả hết được những yếu tố cấu thành của môi trường biển. Điều đó được minh chứng qua những luận điểm sau đây: Thứ nhất, môi trường biển được giới hạn bởi chiều ngang và chiều sâu. Dinh nghĩa về môi trường biển tại Chương 17 Agenda 21 mới chỉ ra được giới hạn theo chiều ngang của môi trường biển, bao gồm các đại dương, các biển và các vùng ven biển. Môi trường biển còn được giới hạn bởi chiều sâu của nó, bao gồm cả vùng đất dưới đáy biển.

Xem xét đưới góc độ khoa học, môi trường biển bao gồm cả một vùng nước mặn rộng lớn, nằm ở độ sâu trung bình khoảng 4000 mét tính từ mặt biển trở xuống [30; tr. Về van đề này, chúng tôi nhất trí với quan điểm của PGS. Nguyễn Hồng Thao, nếu chỉ xét đơn thuần về phương diện địa lí thì “môi trường biển là toàn bộ vùng nước biên của trái đất với tất cả những gi chứa trong đó”, còn nếu xét dưới góc độ môi trường thì “định nghĩa môi trường biển lại rộng lớn hơn rất nhiều” [42; tr.13] Nghia là cần phải xem xét cả chiều ngang lẫn chiều sâu của môi trường biển và những yếu tố câu thành trong nó. Thứ hai, môi trường biển được tạo nên bởi các thành phan môi trường.

Môi trường biển được hợp thành bởi nhiều yếu tố khác nhau như lòng đất dưới đáy biển, nước biển, không khí, hệ động vật biển, hệ thực vật biển, tạo nên các đại dương, các biển. Đây là các thành phần môi trường. Biển là thành phần chính của môi trường biển, đồng thời cũng là một trong các thành phan của môi trường nói chung. Biên, đại dương và các thành phần khác của môi trường biển không nên được xem là những 13 thực thé độc lập mà cần phải đặt chúng trong mối quan hệ với nhau và quan hệ với những thành phần môi trường khác, như chúng tương tác với bầu khí quyền phía trên mặt nước, dưới đáy biển và với lục dia., mà những thành phần môi trường đó lại chính là một trong những nguồn gây 6 nhiễm môi trường biển nghiêm trọng.

Tương tự, biển, đại dương và các thành phần khác của môi trường biển cũng có mối tương tác quan trọng đối với các hoạt động của con người, đặc biệt là các hoạt động của con người trên biển. Những phân tích này cho thấy môi trường biến được tạo thành bởi các thành phan môi trường và có môi liên hệ mật thiết qua lại lẫn nhau mà không thê tách rời chúng. Thứ ba, môi trường biển có chứa nhiều loại tài nguyên. Tài nguyên thuộc môi trường biển được gọi là tài nguyên biển, được hình thành và phân bố trong khối nước biển và đại đương, trên bề mặt đáy biển va trong lòng đất dưới đáy biến.

Tài nguyên biển bao gồm tdi nguyên sinh vật biển, gồm các dạng sống của thế giới hữu sinh như tôm ca., và tai nguyên phi sinh vật biển, gồm các dang vật chất của thé giới vô sinh như quặng kim loại, đất đá. Tài nguyên biển cũng có thể được chia ra thành tài nguyên biển có thể tái tao và tài nguyên biển không thé tái tạo, trong đó tài nguyên biển có thé tái tạo là loại tài nguyên có thé được phục hồi sau một khoảng thời gian trong điều kiện phù hợp, còn tài nguyên biển không thé tái tao là các dạng tài nguyên vô sinh, không thé phục hồi thành phan và khối lượng ban đầu sau khi bị khai thác. Thứ tư, môi trường biển có nhiễu giá trị kinh tế, khoa học và môi sinh. Môi trường biển được các nhà khoa học đánh giá là cội nguồn của sự sống trên trái đất.

Điều này được thé hiện qua sự đa dạng của sinh học, với 18 vạn loài động vật và 2 vạn loài thực vật đã được phát hiện, trong đó có 400 loài cá và hơn 100 loài hai sản có gia trị kinh tế cao [42; tr. Môi trường biển mang lại sự sống cho toàn bộ hệ sinh thái dưới nước, cho tài nguyên sinh vật biển. Trên thé giới, con người đã khai thác tong giá trị kinh tế từ các nguồn tài nguyên biển ước tính khoảng 7000 tỷ USD mỗi năm [45; tr. Các nhà khoa học dự đoán rằng vào các thế kỉ tới, biển và đại dương sẽ là nơi dự trữ cuối cùng của loài người về thực phẩm, năng lượng và nhiên liệu.

Đồng thời, biển cũng là nơi diễn ra các hoạt động thương mại du lịch, giao thông vận tải thuỷ, nơi có thê khai thác giá trị kinh tế to lớn. Khoảng 60% dân số thế giới hiện đang sống tại các vùng ven biến, và tỉ lệ này có thé tăng lên khoảng 75% vào năm 2020 [66]. Từ những phân tích trên, theo quan điêm của chúng tôi, môi trường biên nên được định nghĩa “1à một thé thông nhát, bao gôm các biên, đại dương, các vùng ven biên, cửa sông, được giới hạn bởi toàn bộ vùng nước biên của trái dat với tat cả những gì chứa trong đó như các loại tài nguyên sinh vật biển và tài nguyên phi sinh 14 vật biển, được tạo nên bởi các thành phan môi trường và sự tương tác giữa ching, có giá trị về kinh tế, về khoa học và về môi sinh ”. Khái niệm 6 nhiễm môi trường biển Trước tiên cần có sự phân biệt giữa ô nhiễm môi trường biển với nhiễm ban môi trường biển.

Đây là hai khái niệm không hoàn toàn đồng nhất mặc dù giữa chúng có mối liên hệ nhất định. Nhiễm ban môi trường biển ám chỉ sự hiện diện hay tích tụ các chất ban hoặc các hóa chất độc hại có trong môi trường biến [42; tr. Nhiễm ban môi trường biển cho biết kết quả kiểm nghiệm chất lượng nước mà không chỉ rõ nguyên nhân của sự nhiễm ban từ đâu, thủ phạm làm nhiễm ban là ai. Nói khác đi, nhiễm ban môi trường biển chỉ phan ánh một cách trực quan chất lượng nước biển.

Còn ô nhiễm môi trường biển, ngoài việc cho thấy sự thay đôi về chất lượng nước biển còn cho thấy nguyên nhân gây ô nhiễm biển và hậu quả mà ô nhiễm môi trường biển gây ra. Nghĩa là, 6 nhiễm môi trường biển phản ánh mối quan hệ giữa tat cả các yếu tố làm cho môi trường biên bi ô nhiễm. Từ góc độ khoa học, vào năm 1981, Nhóm chuyên gia về các khía cạnh khoa học của 6 nhiễm biển (Joint Group of Experts on the Scientific Aspects of Marine Pollution - GESAMP) đưa ra định nghĩa về 6 nhiễm môi trường biển.