CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1. Tính cấp thiết của đề tài Chúng ta đang sống trong một nề n kinh tế phát triể n sôi đô ̣ng và liên tục phá t sinh nhiều vấn đề mới mỗi ngày. Do vậy, nhu cầu kiểm soát nô ̣i bô ̣ đối với mỗi công ty ngày càng cao và cấp thiết. Tác động của thị trường toàn cầu hóa không chỉ là một thách thức đối với các doanh nghiệp nói chung mà còn ảnh hưởng ngày càng lớn đến các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực tư vấn xây dựng.
Các doanh nghiệp nà y ngày càng đối mặt với những yêu cầu khắt khe của thị trường. Vì vậy họ đòi hỏi phải có kiểm soát nội bộ hữu hiệu để có thể duy trì sự thành công và hướng tới sự phát triển bền vững. Mặc dù rất quan trọng như vậy nhưng thực tế hiện nay, kiểm soát nội bộ trong các doanh nghiệp loại này còn nhiều hạn chế. Các chuyên gia kinh tế đã đánh giá nguyên nhân dẫn đến hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp tư vấn bị suy giảm là do các hoạt động còn manh mún, quy mô còn nhỏ, công nghệ rất lạc hậu, nguồn vốn khó tiếp cận, kiểm soát nội bộ kém hiệu quả.
Chính những hạn chế này đã làm cho hoạt động của doanh nghiệp này kém hiệu quả hơn và giảm tính cạnh tranh bền vững trên thị trường. Cũng giố ng như các doanh nghiê ̣p ở các liñ h vực khác, viê ̣c hoàn thiện cơ chế kiểm soát nội bộ trong các doanh nghiệp tư vấ n xây dựng là mô ̣t vấn đề cấp thiết. Kiểm soát nội bộ từ lâu đã trở thành một trong những đề tài nóng không chỉ thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu, các học giả mà còn thu hút sự quan tâm rất lớn từ phía các doanh nghiệp. Thực tế chỉ ra rằng kiểm soát nội bộ là nhân tố quyết định đến sự thành công của doanh nghiệp.
Theo COSO 2013, kiểm soát nội bộ là quá trình chịu sự ảnh hưởng của Hội đồng Quản trị, Ban lãnh đạo và các nhân viên của đơn vị, được thiết lập nhằm cung cấp sự bảo đảm hợp lý cho việc đạt được các mục tiêu liên quan đến hoạt động, báo cáo và tuân thủ. Tuy nhiên, để có thể đạt được các mục tiêu quản lý này thì đòi hỏi doanh nghiệp phải thiết kế, vận hành kiểm soát nội bộ mà ở đó các chính sách quản lý phải được tạo lập một cách đầy đủ, triển khai hiệu quả và đồng thời các yếu tố tạo dựng hệ thống phải có sức mạnh như một lá chắn bảo vệ giá trị hai doanh nghiệp. Thực tế, qua nghiên cứu, khảo sát tác giả nhận thấy kiểm soát nội bộ trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam còn tồn tại nhiều bất cập, như: nhà quản lý chưa quan tâm thường xuyên tới rủi ro; cơ cấu tổ chức còn nhiều điểm chưa hợp lý; trình độ quản lý và chất lượng nguồn nhân lực thấp; ô nhiễm môi trường cao; hoạt động giám 1 sát định kỳ chưa được chú trọng; … những tồn tại này sẽ có ảnh hưởng đến định hướng kinh doanh và quản lý, đến chất lượng công việc của các doanh nghiệp. Chính vì vậy, vấn đề đặt ra cho các doanh nghiệp này là làm sao có thể xây dựng và vận hành kiểm soát nội bộ thật sự hiệu quả, giúp doanh nghiệp có thể kiểm soát tốt rủi ro, nâng cao hiệu quả kinh doanh và khả năng cạnh tranh, phát triển theo định hướng chiến lược hướng tới sự phát triển bền vững.
Sau khi trải qua đại dịch Covid, các công ty xây dựng đang trải qua một thời kỳ khó khăn. Các dự án đầu tư xây dựng bị đình trệ. Phần lớn tại các Công ty nhỏ ngành xây dựng trong năm 2024 đều không ký kết được đơn hàng mới nào, nó vẫn đang tiếp diễn và chưa có chiều hướng khả quan. Trong bối cảnh nhiều biến động như hiện tại, thách thức vẫn đang chờ đợi các nhà thầu, buộc các doanh nghiệp từ lớn đến nhỏ phải tính tới việc mở rộng hoạt động không phải thế mạnh.
Nhiều Công ty xây dựng, nhà thầu chính lẫn phụ đều hụt hơi về dòng tiền. Nợ xấu tăng, cắt giảm nhân sự, giảm lương, dừng thi công vì cạn kiệt nguồn lực do không đòi được nợ từ các Chủ đầu tư. Với diễn biến ảm đạm của thị trường xây dựng năm 2022, năm 2023 và dự báo năm 2024 rất khó khăn, cung ứng hàng hóa trong khi nợ chưa thu hồi được nên sẽ càng thêm bế tắc. Từ nhiều khó khăn đó, cùng với những chính sách và sự kiểm soát không hiệu quả sẽ dẫn tới doanh nghiệp phải đối mặt với việc hoạt động không hiệu quả, thậm trí đình trệ, có nguy cơ phá sản.
Một số công ty chưa có nhân viên làm việc tại Ban KSNB nên chức năng, nhiệm vụ của bộ phận này chưa được thực thi đúng quy định của pháp luật như giám sát các hoạt động tiềm ẩn xung đột lợi ích, các hoạt dộng kinh doanh của bản thân công ty, các giao dịch của nhân viên công ty, giám sát việc tuân thủ quy trình nghiệp vu ̣, quản lý danh mục đầu tư, giám sát vốn khả dụng và các tỷ lệ an toàn tài chính, đánh giá và báo cáo hàng năm về công tác kiểm soát nội bộ. Công ty Cổ phần Tư vấn Xây dựng VCC Hà Nội là một đơn vị thành viên của Công ty Cổ phần Tư vấn Xây dựng Công nghiệp và Đô thị Việt Nam, Từ một Trung tâm Khoa học công nghệ xây dựng công nghiệp và Đô thị trực thuộc Bộ Xây dựng đến Công ty Cổ phần Tư vấn Xây dựng VCC Hà Nội là chặng đường hơn 30 năm liên tục phát triển, là một đơn vị có bề dày trong ngành tư vấn xây dựng. Công ty đã tham gia thiết kế, giám sát, quản lý dự án cho nhiều công trình xây dựng lớn của Việt Nam như Nhà máy nhiệt điện Thái Bình, Trung tâm chiếu phim quốc gia, Nhà máy sản xuất 2 MDF Quảng Trị, Nhà máy MDF Quảng Bình, Trường Đại học Phennika, Học viện Chính sách và Phát triển, Nhà máy Xi măng Xuân Thành, Nhà máy xi măng Long Sơn, Ngân hàng chính sách xã hội Việt Nam, …. Công tác Kiểm soát nội bộ trong nhiều năm qua đã góp phần đảm bảo hoạt động tài chính lành mạnh cho Công ty, giúp cho công tác quản lý người lao động và quản lý chất lượng sản phẩm tư vấn ở mức cao.
Tuy nhiên, với tốc độ phát triển hiện nay và xu thế quản lý hiện đại vận dụng công nghệ thông tin, việc tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện công tác kiểm soát nội bộ vẫn hết sức cần thiết để đưa Công ty phát triển lên một tầm cao mới, đáp ứng yêu cầu của thị trường tư vấn xây dựng. Với những khó khăn đang xảy ở thời điểm hiện tại, Ban Lãnh đạo Công ty chưa đưa ra được những đối sách phù hợp để thích nghi với tình hình và đem lại hiệu quả không cao. Nếu Ban Lãnh đạo VCC Hà Nội không có những biện pháp kiểm soát tốt thì sẽ phải đối mặt với những khó khăn chung như các Doanh nghiệp trong ngành, không thích ứng với điều kiện khắc nghiệt của thị trường ngành xây dựng. Xuất phát từ thực tiễn đó, tác giả lựa chọn đề tài “Kiểm soát nội bộ ta ̣i Công ty Cổ phần Tư vấ n Xây dựng VCC Hà Nô ̣i” làm đề tài nghiên cứu đề án tốt nghiệp tha ̣c sy.̃ Từ những phân tích trên đây, có thể nói, đề tài có tính cấp thiết cao cả về thực tiễn và lý thuyết.
Viê ̣c thực hiê ̣n đề tài này sẽ góp phầ n nhỏ bé vào viê ̣c giải quyế t cá c vấ n đề lý luâ ̣n đang đă ̣t ra với công tác kiể m soát nô ̣i bô ̣ và có thể áp du ̣ng vào thực tế ở các trường hơp̣ có sự tương đồ ng. Mục tiêu nghiên cứu + Mục tiêu chung: Nâng cao tính hiệu quả của KSNB tại Công ty Cổ phần Tư vấn Xây dựng VCC Hà Nội. + Mục tiêu cụ thể: - Tìm hiểu về quy trình KSNB tại Công ty. - Đánh giá tính hữu hiệu quy trình KSNB tại Công ty.
- Xác định những ưu điểm và hạn chế, những yếu tố ảnh hưởng đến quy trình KSNB. - Thông qua các kết quả tìm hiểu, đưa ra các biện pháp nhằm nâng cao tính hữu hiệu quy trình KSNB tại Công ty. Câu hỏi nghiên cứu Viê ̣c xác đinh ̣ chuẩ n xác câu hỏi nghiên cứu sẽ giúp làm rõ mu ̣c tiêu nghiên cứu của đề tài và giúp người viế t xác đinh ̣ các công viê ̣c chuẩ n bi ̣cầ n thiế t phu ̣c vu ̣ cho viê ̣c tìm hiể u đề tài, lâ ̣p kế hoa ̣ch nghiên cứu đúng đắ n. Trên cơ sở xác đinh ̣ tầ m quan tro ̣ng của câu hỏi nghiên cứu như vâ ̣y, tác giả đưa ra những câu hỏi như sau cầ n trả lời trong đề tài này: Câu hỏi 1: Cơ sở lý luận để kiể m soát nô ̣i bô ̣ trong doanh nghiệp? Câu hỏi 2: Công ty Cổ phầ n Tư vấ n Xây dựng VCC Hà Nô ̣i đã vâ ̣n hành đúng các lý thuyế t cơ bản của KSNB hay chưa? Hiê ̣n tra ̣ng công tác KSNB của Công ty đang như thế nào? Câu hỏi 3: Đánh giá về ưu điểm và hạn chế của công tác KSNB tại Công ty Cổ phần Tư vấn Xây dựng VCC Hà Nội? Những giải pháp nào có thể được triển khai để hoàn thiện KSNB tại Công ty Cổ phần Tư vấn Xây dựng VCC Hà Nội? Tác giả xác đinḥ những câu hỏi nghiên cứu nêu trên là hế t sức quan tro ̣ng và cầ n phải đươc̣ trả lời thông qua các phầ n trong bố cu ̣c còn la ̣i của đề án tốt nghiệp.
Phạm vi nghiên cứu Về không gian: Đề án nghiên cứu hệ thống KSNB tại Công ty Cổ phần Tư vấn Xây dựng VCC Hà Nội. Công ty mà tác giả chọn để khảo sát là đơn vị mà chính tác giả đang làm việc cũng như hiểu rõ về nó. Về thời gian: Đề án tập trung phân tích một số chỉ tiêu cơ bản qua đó đánh giá khả năng kiểm soát nội bộ của doanh nghiệp trong khoảng thời gian từ năm 2020 đến tháng 4/2024. Đây là khoảng thời gian VCC Hà Nội có nhiều biến động do tình hình dịch bệnh và sau dịch.
Phương pháp nghiên cứu Đề án áp dụng phương pháp nghiên cứu đinh ̣ tin ́ h và phương pháp thu thập dữ liệu.