Pháp luật về kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng ở việt nam

Chuyên khảo luật học phân tích Pháp luật về kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức cá nhân kinh doanh với người, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng

• Tác giả: Trần Diệu Loan
• Người hướng dẫn: PGS.TS Tăng Văn Nghĩa
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Học
• Đề tài: Pháp Luật Về Kiểm Soát Hợp Đồng Theo Mẫu Trong Giao Dịch Giữa Tổ Chức, Cá Nhân Kinh Doanh Với Người Tiêu Dùng Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• MỤC LỤC
• MỞ ĐẦU
• 1. Tính cấp thiết của đề tài. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của Luận án. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu của Luận án . Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu . Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của Luận án . Những điểm mới về khoa học của Luận án . Kết cấu Luận án .6
• 2. PHẦN TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1. . Khái quát chung về tình hình nghiên cứu đề tài
• 3. . Các công trình nghiên cứu về hợp đồng theo mẫu
• 4. . Các công trình nghiên cứu về kiểm soát hợp đồng theo mẫu giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng
• 5. . Các công trình nghiên cứu pháp luật về kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng
• 6. . Đánh giá tình hình nghiên cứu
• 7. . Những vấn đề luận án kế thừa
• 8. . Những vấn đề chưa được nghiên cứu hoặc có nhiều quan điểm khác nhau
• 9. . Những vấn đề luận án tiếp tục nghiên cứu
• 10. . Cơ sở lý thuyết, giả thuyết nghiên cứu và các câu hỏi nghiên cứu
• 11. . Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết của việc nghiên cứu đề tài .31
• KẾT LUẬN PHẦN TỔNG QUAN .33
• 3. PHẦN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 1. CHƯƠNG 1. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HỢP ĐỒNG THEO MẪU, KIỂM SOÁT HỢP ĐỒNG THEO MẪU VÀ PHÁP LUẬT VỀ KIỂM SOÁT HỢP ĐỒNG THEO MẪU TRONG GIAO DỊCH GIỮA TỔ CHỨC, CÁ NHÂN KINH DOANH VỚI NGƯỜI TIÊU DÙNG
• 1. . Những vấn đề lý luận về hợp đồng theo mẫu và kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng
• 2. . Khái quát về hợp đồng theo mẫu
• 1.1. Khái niệm hợp đồng theo mẫu 35
• 1.2. Đặc điểm của hợp đồng theo mẫu 41
• 1.3. Hình thức hợp đồng theo mẫu 44
• 1.4. Nguồn gốc và chức năng của hợp đồng theo mẫu 46
• 3. . Kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng
• 1.5. Khái niệm kiểm soát hợp đồng theo mẫu giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng 48
• 1.6. Đặc điểm của kiểm soát hợp đồng theo mẫu giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng 49
• 1.7. Sự cần thiết phải kiểm soát hợp đồng theo mẫu giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng 50
• 1.8. Phương thức kiểm soát hợp đồng theo mẫu giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng 63
• 4. . Pháp luật về kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng. Khái niệm, đặc điểm của pháp luật về kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng
• 1.9. Khái niệm pháp luật về kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng 64
• 1.10. Đặc điểm của pháp luật về kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng 65
• 5. . Nội dung pháp luật về kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng
• 1.11. Đối tượng kiểm soát 68
• 1.12. Phạm vi kiểm soát 69
• 1.13. Phương thức kiểm soát 70
• 6. . Các yếu tố ảnh hưởng đến việc ban hành và thực hiện pháp luật về kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng .71
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ KIỂM SOÁT HỢP ĐỒNG THEO MẪU TRONG GIAO DỊCH GIỮA TỔ CHỨC, CÁ NHÂN KINH DOANH VỚI NGƯỜI TIÊU DÙNG TẠI VIỆT NAM VÀ
• 1. . Quy định về đối tượng kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng
• 2.1. Xác định hợp đồng theo mẫu thuộc đối tượng kiểm soát
• 2.2. Xác định người tiêu dùng thuộc đối tượng được ưu tiên bảo vệ
• 2.3. Xác định tổ chức, cá nhân kinh doanh thuộc đối tượng kiểm soát
• 2.4. Xác định lĩnh vực và nội dung thuộc đối tượng kiểm soát
• 2. . Quy định về phạm vi kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng
• 2.5. Kiểm soát về hình thức
• 2.6. Nghĩa vụ của thương nhân trong việc cung cấp điều khoản mẫu cho người tiêu dùng 86
• 2.7. Yêu cầu về tính minh bạch của điều khoản mẫu 89
• 2.8. Nguyên tắc giải thích hợp đồng 91
• 2.9. Kiểm soát về nội dung
• 3. . Quy định về phương thức kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng
• 2.10. Phương thức hành chính
• 2.11. Chủ thể kiểm soát 98
• 2.12. Cách thức, phạm vi và quy trình kiểm soát 99
• 2.13. Hậu quả pháp lý 111
• 2.14. Chế tài xử lý vi phạm 113
• 2.15. Phương thức tư pháp
• 2.16. Quy trình 117
• 2.17. Phương thức kiểm soát bởi các thiết chế xã hội
• 2.18. Quy trình 123
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. YÊU CẦU, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ KIỂM SOÁT HỢP ĐỒNG THEO MẪU TRONG GIAO DỊCH GIỮA TỔ CHỨC, CÁ NHÂN KINH DOANH VỚI NGƯỜI TIÊU DÙNG TẠI VIỆT NAM
• 1. . Yêu cầu đặt ra đối với việc hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng tại Việt Nam
• 3.1. Thể chế hóa đường lối, chính sách của Đảng
• 3.2. Xác định người tiêu dùng là bên yếu thế cần được bảo vệ
• 3.3. Học tập kinh nghiệm nước ngoài có chọn lọc nhằm hài hòa hóa pháp luật trong nước trên tiến trình hội nhập quốc tế
• 2. . Giải pháp hoàn thiện pháp luật về kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng tại Việt Nam.
• 3.4. Hoàn thiện quy định về đối tượng kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng
• 3.5. Xác định hợp đồng theo mẫu thuộc đối tượng kiểm soát 137
• 3.6. Xác định người tiêu dùng thuộc đối tượng được chú ý bảo vệ 139
• 3.7. Xác định tổ chức, cá nhân kinh doanh thuộc đối tượng kiểm soát 141
• 3. . Hoàn thiện quy định về phạm vi kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng
• 3.8. Hoàn thiện quy định kiểm soát về hình thức 141
• 3.9. Hoàn thiện quy định kiểm soát về nội dung 145
• 4. . Hoàn thiện quy định về phương thức kiểm soát
• 3.10. Hoàn thiện phương thức hành chính 148
• 3.11. Hoàn thiện phương thức tư pháp 155
• 3.12. Hoàn thiện phương thức kiểm soát bởi các thiết chế xã hội 157
• 5. . Giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng tại Việt Nam
• 3.13. Nâng cao năng lực thực hiện pháp luật của các cơ quan có thẩm quyền liên quan
• 3.14. Kiện toàn tổ chức cho cơ quan bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng ở Trung ương và địa phương 161
• 3.15. Nâng cao năng lực, trình độ của cán bộ xử lý hồ sơ 163
• 3.16. Tăng cường hợp tác quốc tế 165
• 3.17. Nâng cao chất lượng thực hiện phương thức tư pháp
• 3.18. Nâng cao năng lực cho các thiết chế xã hội tham gia công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
• 3.19. Nâng cao nhận thức, đạo đức kinh doanh của doanh nghiệp và hiểu biết của người tiêu dùng
• 3.20. Nâng cao nhận thức của doanh nghiệp về hợp đồng theo mẫu, điều kiện giao dịch chung và pháp luật về hợp đồng theo mẫu, điều kiện giao dịch chung.
• 3.21. Nâng cao nhận thức của người tiêu dùng về quyền và các công cụ pháp lý bảo vệ quyền của người tiêu dùng 172
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 .174
• KẾT LUẬN 175
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ 177
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 178
• 1. A. Văn bản pháp luật
• 2. Các tài liệu tham khảo .179
• 3. Tiếng nước ngoài

Tóm tắt

I. Giới thiệu về hợp đồng theo mẫu và kiểm soát hợp đồng theo mẫu

Hợp đồng theo mẫu là một hình thức giao dịch phổ biến trong nền kinh tế thị trường hiện đại. Hợp đồng theo mẫu được định nghĩa là các hợp đồng mà một bên (thường là bên cung cấp dịch vụ hoặc hàng hóa) soạn thảo sẵn và bên còn lại (người tiêu dùng) chỉ có thể chấp nhận hoặc từ chối mà không có khả năng thương lượng. Điều này dẫn đến việc người tiêu dùng có thể bị áp đặt các điều khoản không công bằng. Kiểm soát hợp đồng theo mẫu trở thành một yêu cầu cấp thiết nhằm bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng. Pháp luật Việt Nam đã có những quy định nhằm kiểm soát các điều khoản trong hợp đồng theo mẫu, đảm bảo rằng các điều khoản này không xâm phạm quyền lợi của người tiêu dùng. Việc kiểm soát này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng mà còn tạo ra một môi trường kinh doanh công bằng hơn.

1.1. Đặc điểm của hợp đồng theo mẫu

Hợp đồng theo mẫu có những đặc điểm riêng biệt, bao gồm tính đơn phương trong việc soạn thảo và tính không thể thương lượng của các điều khoản. Điều này có thể dẫn đến việc người tiêu dùng không được bảo vệ đầy đủ quyền lợi của mình. Các điều khoản trong hợp đồng theo mẫu thường được thiết kế để bảo vệ lợi ích của bên soạn thảo, trong khi người tiêu dùng có thể không hiểu rõ hoặc không có khả năng phản biện các điều khoản này. Do đó, việc kiểm soát hợp đồng theo mẫu là cần thiết để đảm bảo rằng các điều khoản này không vi phạm các quy định pháp luật và không xâm phạm quyền lợi của người tiêu dùng.

II. Pháp luật về kiểm soát hợp đồng theo mẫu tại Việt Nam

Pháp luật Việt Nam đã có những bước tiến quan trọng trong việc xây dựng khung pháp lý cho kiểm soát hợp đồng theo mẫu. Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đã quy định rõ ràng về quyền lợi của người tiêu dùng trong các giao dịch có sử dụng hợp đồng theo mẫu. Các quy định này nhằm đảm bảo rằng người tiêu dùng không bị áp đặt các điều khoản không công bằng và có quyền yêu cầu bồi thường khi quyền lợi của họ bị xâm phạm. Hệ thống pháp luật hiện hành cũng đã thiết lập các cơ chế để giám sát và xử lý các vi phạm liên quan đến hợp đồng theo mẫu. Tuy nhiên, thực tế cho thấy vẫn còn nhiều khó khăn trong việc thực thi các quy định này, đặc biệt là trong việc xác định và xử lý các trường hợp vi phạm.

2.1. Quy định về điều khoản không công bằng

Một trong những vấn đề quan trọng trong kiểm soát hợp đồng theo mẫu là quy định về điều khoản không công bằng. Pháp luật Việt Nam đã đưa ra các tiêu chí để xác định điều khoản nào được coi là không công bằng, từ đó có thể áp dụng các biện pháp xử lý phù hợp. Điều này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng mà còn tạo ra một môi trường kinh doanh minh bạch và công bằng hơn. Tuy nhiên, việc áp dụng các quy định này trong thực tế vẫn gặp nhiều khó khăn, đặc biệt là trong việc chứng minh sự không công bằng của các điều khoản trong hợp đồng.

III. Thực trạng và giải pháp nâng cao hiệu quả kiểm soát hợp đồng theo mẫu

Mặc dù đã có những quy định pháp luật về kiểm soát hợp đồng theo mẫu, thực trạng cho thấy việc thực hiện còn nhiều hạn chế. Nhiều người tiêu dùng vẫn chưa nhận thức đầy đủ về quyền lợi của mình, dẫn đến việc họ không dám yêu cầu bảo vệ quyền lợi khi bị xâm phạm. Hơn nữa, các cơ quan chức năng cũng chưa thực sự mạnh tay trong việc xử lý các vi phạm liên quan đến hợp đồng theo mẫu. Để nâng cao hiệu quả của việc kiểm soát này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và tăng cường tuyên truyền, giáo dục cho người tiêu dùng về quyền lợi của họ. Đồng thời, cần hoàn thiện các quy định pháp luật để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả trong việc thực thi.

3.1. Giải pháp nâng cao nhận thức của người tiêu dùng

Một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao hiệu quả kiểm soát hợp đồng theo mẫu là tăng cường nhận thức của người tiêu dùng về quyền lợi của họ. Các chương trình tuyên truyền, giáo dục cần được triển khai rộng rãi để giúp người tiêu dùng hiểu rõ hơn về các điều khoản trong hợp đồng và quyền yêu cầu bảo vệ quyền lợi của mình. Việc này không chỉ giúp người tiêu dùng tự tin hơn trong các giao dịch mà còn tạo áp lực lên các tổ chức, cá nhân kinh doanh trong việc tuân thủ các quy định pháp luật.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh phát triển của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và sự bùng nổ của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đã tạo ra sự chuyển dịch căn bản trong phương thức xác lập quan hệ hợp đồng. Việc sản xuất, cung ứng hàng hóa và dịch vụ đại trà dẫn đến sự thống trị của hợp đồng theo mẫu (standard form contracts) và điều kiện giao dịch chung. Tuy nhiên, nguyên lý tự do ý chí và bình đẳng pháp lý của luật hợp đồng cổ điển (classical contract law) do Roscoe Pound (1909) và Adam Smith (1776) khởi xướng đã bộc lộ giới hạn nghiêm trọng khi đối diện với loại hình giao kết bất đối xứng này.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm nằm ở sự xung đột giữa lý thuyết quyền tự chủ ý chí và thực tiễn xâm hại quyền lợi người tiêu dùng thông qua các điều khoản soạn sẵn mang tính áp đặt một chiều. Dù pháp luật Việt Nam đã từng bước tiếp cận qua Điều 407 Bộ luật Dân sự (BLDS) 1995, Điều 405-406 BLDS 2015 và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (Luật BVQLNTD) 2010, cơ chế kiểm soát hiện hành vẫn tồn tại sự phân mảnh, thiếu đồng bộ giữa công cụ hành chính tiền kiểm (ex-ante) và cơ chế tư pháp hậu kiểm (ex-post).

Luận án của nghiên cứu sinh Trần Diệu Loan với đề tài "Pháp luật về kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng ở Việt Nam" (Chuyên ngành: Luật Kinh tế, Mã số: 9380107, Trường Đại học Luật Hà Nội, 2022; Người hướng dẫn: PGS.TS Tăng Văn Nghĩa và PGS.TS Nguyễn Thị Vân Anh) tập trung giải quyết ba câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Cơ sở lý luận nào xác lập tính chính danh cho sự can thiệp của Nhà nước vào quan hệ hợp đồng tư nhân mà không triệt tiêu nguyên tắc tự do khế ước?
2. Thực trạng pháp luật và thiết chế kiểm soát hợp đồng theo mẫu tại Việt Nam đang bộc lộ những điểm nghẽn thể chế và khoảng trống bảo vệ nào?
3. Mô hình giải pháp lập pháp và thực thi nào phù hợp để chuyển dịch cơ chế kiểm soát từ can thiệp hành chính sang kết hợp trọng tài - tư pháp - thiết chế xã hội trong kỷ nguyên kinh tế số?

Các giả thuyết nghiên cứu (hypotheses) được xây dựng tương ứng:

• H1: Hợp đồng theo mẫu là phương thức tối ưu hóa chi phí giao dịch nhưng tiềm ẩn nguy cơ lạm dụng vị thế đàm phán; sự can thiệp của Nhà nước là yêu cầu khách quan để tái lập sự công bằng thực chất.
• H2: Hệ thống pháp luật Việt Nam hiện tại nghiêng quá mức về biện pháp hành chính tiền kiểm thông qua danh mục đăng ký bắt buộc, dẫn đến tình trạng quá tải thể chế và bỏ lọt vi phạm trong các lĩnh vực ngoài danh mục hoặc trên môi trường điện tử.
• H3: Việc tái cấu trúc mô hình kiểm soát dựa trên sự kết hợp hài hòa giữa luật hợp đồng điều tiết thị trường (market-rational contract law) và luật hợp đồng tự do - xã hội (social-liberal contract law) sẽ nâng cao hiệu lực bảo vệ người tiêu dùng và hài hòa hóa với chuẩn mực quốc tế.

Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu pháp lý và thực tiễn từ năm 2010 đến 2022 tại Việt Nam, đồng thời đối chiếu với các hệ thống pháp luật phát triển (Liên minh Châu Âu, Hoa Kỳ, Úc) và khu vực (Đài Loan, Hàn Quốc).

Literature Review và Positioning

Dòng chảy học thuật quốc tế về hợp đồng theo mẫu bắt đầu từ công trình kinh điển của Friedrich Kessler (1943) về "Hợp đồng gia nhập" (contracts of adhesion), chỉ ra sự suy giảm của tự do hợp đồng khi bên cung cấp đặt khách hàng vào thế "chấp nhận hoặc từ bỏ" ("take it or leave it"). Tiếp nối luận điểm này, David Slawson (1971) đưa ra thống kê gây chấn động khi nhận định "các hợp đồng theo mẫu có thể chiếm hơn chín mươi chín phần trăm (99%) tất cả các hợp đồng hiện đã được thực hiện", qua đó khẳng định tính áp đảo của văn bản mẫu không phản ánh sự đồng thuận dân chủ đích thực của người tiêu dùng.

Cuộc tranh luận lý thuyết phân hóa thành hai trường phái đối lập rõ nét:

• Trường phái Kinh tế học Pháp luật Cổ điển (Classical Law and Economics): Đại diện bởi Anthony Kronman và Richard A. Posner (1979), dựa trên nền tảng định lý Ronald Coase (1960), lập luận rằng hợp đồng theo mẫu tiêu chuẩn hóa giúp triệt giảm tối đa chi phí giao dịch (transaction costs) và chi phí đại lý (agency costs). Clayton P. Gillette (2009) và Aristides N. Hatzis (2008) cho rằng các lực lượng cạnh tranh thị trường sẽ tự điều chỉnh chất lượng điều khoản thông qua cơ chế "thiểu số hiểu biết" (informed minority).
• Trường phái Kinh tế học Hành vi và Tư pháp Xã hội (Behavioral Economics and Social Justice): Ngược lại, Russell Korobkin (2003) chứng minh người tiêu dùng bị chi phối bởi "tính hợp lý có giới hạn" (bounded rationality), không thể đọc hoặc thẩm thấu các điều khoản phức tạp (fine print). Florencia Marotta-Wurgler (2005) tiến hành phân tích thực nghiệm trên 647 hợp đồng bản quyền phần mềm, chỉ ra áp lực cạnh tranh không tự động cải thiện tính công bằng của hợp đồng mẫu. Đặc biệt, nghiên cứu thực nghiệm quy mô lớn của Yannis Bakos, Florencia Marotta-Wurgler và David R. Trossen (2009) theo dõi hành vi duyệt web của 48.154 người dùng tại 90 công ty phần mềm đã bác bỏ giả thuyết "thiểu số hiểu biết" khi chỉ ra chưa đầy 0,2% người mua thực sự đọc điều khoản trước khi nhấp chuột đồng ý.

Tại Việt Nam, các công trình tiên phong của Nguyễn Như Phát (2003, 2010) về điều kiện thương mại chung và tự do khế ước, cùng các nghiên cứu của Tăng Văn Nghĩa (2009, 2017), Nguyễn Văn Cương (2008), Đỗ Giang Nam (2015, 2020), Nguyễn Thị Hằng Nga (2016) và Nguyễn Công Đại (2017) đã đặt nền móng tiếp cận. Tuy nhiên, các công trình trước đây chủ yếu dừng lại ở việc luận giải từng khía cạnh đơn lẻ của điều kiện giao dịch chung hoặc bình luận các quy định dân sự thuần túy.

Luận án của Trần Diệu Loan tạo bước định vị đột phá bằng cách tiếp cận liên ngành (luật học, kinh tế học tân cổ điển, kinh tế học hành vi) để xây dựng hệ thống lý luận toàn diện, đánh giá thực trạng cơ chế kiểm soát ba tầng (hành chính, tư pháp, xã hội) tại Việt Nam và kiến giải mô hình chuyển dịch thể chế tương thích với bối cảnh chuyển đổi số.

Tiêu chí So sánh	Nghiên cứu Quốc tế (EU, US, Australia)	Nghiên cứu Tiền nhiệm tại Việt Nam	Luận án của NCS. Trần Diệu Loan (2022)
Trọng tâm kiểm soát	Kiểm soát tư pháp hậu kiểm kết hợp danh mục điều khoản đen/xám (Black/Grey lists theo Directive 93/13/EEC)	Phân tích khái niệm lý luận và nghĩa vụ thông tin theo BLDS	Phân tích cấu trúc tổng thể: kết hợp tiền kiểm hành chính và tư pháp hậu kiểm
Môi trường ứng dụng	Chú trọng giao kết điện tử (E-Contract Doctrine 2.0 - Becher & Zarsky 2008)	Khảo sát chủ yếu hợp đồng bản giấy truyền thống	Mở rộng phân tích hợp đồng giao kết trên nền tảng số và thương mại điện tử
Phương pháp tiếp cận	Thực nghiệm hành vi (Empirical legal studies, Big Data tracking)	Diễn giải quy phạm pháp luật thuần túy (Legal dogmatics)	Kết hợp chuẩn tắc luận giải, xã hội học pháp luật và so sánh luật học đa hệ thống

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra sự đóng góp đáng kể cho khoa học pháp lý khi tích hợp và phát triển hệ thống 05 nền tảng lý thuyết lớn:

1. Lý thuyết Luật hợp đồng Cổ điển (Classical Contract Law): Xác lập ranh giới tự do ý chí và chỉ ra sự bất cập của mô hình phi điều tiết (non-instrumentalist ideal) khi áp dụng vào giao dịch tiêu dùng đại chúng.
2. Lý thuyết Luật hợp đồng Điều tiết Thị trường (Market-Rational Contract Law): Khẳng định tự do hợp đồng là công cụ đạt được hiệu quả Pareto (Pareto efficiency). Sự can thiệp của pháp luật chỉ danh chính ngôn thuận khi đóng vai trò khắc phục thất bại thị trường (market failures) và phân bổ lại rủi ro cho bên có khả năng gánh chịu với chi phí thấp nhất.
3. Lý thuyết Luật hợp đồng Tự do - Xã hội (Social-Liberal Contract Law): Dựa trên tư tưởng của Thomas Wilhelmsson (2004), Brigitta Lurger (2005) và Florian Rödl (2013), khẳng định luật hợp đồng không chỉ là kỹ thuật điều tiết mà còn là công cụ công bằng xã hội. Pháp luật phải đóng vai trò "sự điều chỉnh bổ sung của cách tiếp cận tự do" nhằm bảo vệ bên yếu thế trước nguy cơ bị áp chế qua hợp đồng.
4. Học thuyết Bất bình đẳng về Quyền lực Đàm phán (Inequality of Bargaining Power): Được phát triển từ án lệ kinh điển của Tòa án Hoàng gia Anh như vụ Clifford Davis Management Ltd. v. WEA Records Ltd. [1975] và Macaulay v. Schroeder Publishing Co. Ltd. [1974]. Học thuyết trao thẩm quyền cho cơ quan tài phán vô hiệu hóa các điều khoản áp đặt khi một bên tận dụng ưu thế độc quyền hoặc sức mạnh kinh tế vượt trội để tước đoạt quyền đàm phán của đối tác.
5. Lý thuyết Tiếp cận theo Định hướng Công bằng và Chủ nghĩa Phúc lợi (Fairness-Oriented Approach & Welfarism): Dẫn chiếu các công trình của Chris Willett (2007) và Ewoud Hondius (2004), chuyển trọng tâm từ con người trừu tượng (abstract person) sang con người cụ thể (person-oriented) trong bối cảnh kinh tế - xã hội thực tế.

graph TD
    A[Nền tảng Tự do Hợp đồng Cổ điển] -->|Thất bại thị trường & Bất cân xứng thông tin| B(Yêu cầu Kiểm soát Hợp đồng theo Mẫu)
    C[Lý thuyết Luật Hợp đồng Điều tiết Thị trường] -->|Tối ưu hóa Chi phí & Đạt hiệu quả Pareto| B
    D[Lý thuyết Luật Hợp đồng Tự do - Xã hội] -->|Tái lập Công bằng Xã hội & Bảo vệ Bên Yếu thế| B
    E[Học thuyết Bất bình đẳng Quyền lực Đàm phán] -->|Vô hiệu hóa Điều khoản Áp đặt| B
    B --> F{Khung Kiểm soát Đa tầng}
    F --> G[Kiểm soát Hình thức & Tính Minh bạch]
    F --> H[Kiểm soát Nội dung: Danh mục Đen/Xám]
    F --> I[Kiểm soát Phương thức: Tiền kiểm HC + Hậu kiểm Tư pháp]

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của tác giả xác lập ranh giới phân định rõ ràng giữa hai nhánh công lý:

• Công bằng thủ tục (Procedural Justice): Theo học thuyết Werner Flume, bảo đảm tính minh bạch ngôn ngữ, kích cỡ chữ, quy trình thông báo và cơ hội tiếp cận điều khoản mẫu trước khi xác lập giao dịch.
• Công bằng thực chất (Substantive Justice): Theo học thuyết Karl Larenz, rà soát tính cân bằng về quyền và nghĩa vụ cơ bản, loại bỏ các điều khoản miễn trừ trách nhiệm vô lý, chuyển dịch rủi ro bất công hoặc tước đoạt quyền khiếu nại của người tiêu dùng.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung lý thuyết được giới hạn trong quan hệ song phương Business-to-Consumer (B2C), không mở rộng sang quan hệ Business-to-Business (B2B) thuần túy nhằm giữ vững tính đặc thù của bảo vệ người tiêu dùng cá nhân.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, tích hợp lập trường hiện thực phê phán (critical realism) và thuyết chức năng pháp lý (legal functionalism). Thiết kế nghiên cứu là sự kết hợp đa tầng giữa phân tích quy phạm chuẩn tắc (doctrinal legal research), nghiên cứu luật học so sánh (comparative law) và xã hội học pháp luật (sociology of law).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu trải qua bốn bước nghiêm ngặt:

1. Rà soát Văn bản Quy phạm Pháp luật: Phân tích toàn diện hệ thống lập pháp Việt Nam gồm BLDS (1995, 2005, 2015), Luật BVQLNTD 2010, Luật Cạnh tranh, Luật Kinh doanh bảo hiểm, Luật Nhà ở, Luật Thương mại cùng hệ thống văn bản dưới luật (Nghị định 99/2011/NĐ-CP, Nghị định 98/2020/NĐ-CP, Quyết định 02/2012/QĐ-TTg, Quyết định 35/2015/QĐ-TTg, Quyết định 25/2019/QĐ-TTg).
2. Khảo sát Thực tiễn Hành chính: Tổng hợp dữ liệu hồ sơ đăng ký hợp đồng theo mẫu và điều kiện giao dịch chung tại Cục Cạnh tranh và Bảo vệ người tiêu dùng (Cục CT&BVNTD) - Bộ Công Thương từ năm 2011 đến 2021.
3. So sánh Đối chiếu Quốc tế: Khảo sát luật thực định của Chỉ thị 93/13/EEC (Châu Âu), Bộ luật Dân sự Đức (BGB §§ 305-310), Luật Cạnh tranh và Người tiêu dùng Úc (ACL 2010), Luật Công bằng trong Giao dịch Tiêu dùng Hoa Kỳ (Consumer Review Fairness Act 2016) và Luật Bảo vệ người tiêu dùng Đài Loan (Khoản 7, 9 Điều 2).
4. Tam giác đạc Dữ liệu (Data Triangulation): Kiểm chứng chéo giữa báo cáo tổng kết thi hành pháp luật, các bản án dân sự/thương mại thực tế tại Tòa án và tài liệu khuyến nghị từ các tổ chức xã hội (Hội Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng).

Data và phân tích

Nghiên cứu sử dụng kỹ thuật phân tích nội dung chuyên sâu (qualitative content analysis) đối với hàng trăm mẫu hợp đồng thuộc 11 nhóm ngành dịch vụ thiết yếu (cung cấp điện sinh hoạt, nước sạch, dịch vụ viễn thông, truyền hình trả tiền, vận chuyển hành khách đường hàng không, vận tải đường sắt, bán căn hộ chung cư, phát hành thẻ ngân hàng, bảo hiểm nhân thọ...).

Luận án chỉ ra các điểm dữ liệu then chốt:

• Quy mô kiểm soát tiền kiểm bị giới hạn chặt bởi các Quyết định của Thủ tướng Chính phủ (QĐ 02/2012, QĐ 35/2015, QĐ 38/2018, QĐ 25/2019), tạo ra gánh nặng hành chính lớn cho Cục CT&BVNTD và các Sở Công Thương nhưng lại bỏ ngỏ hàng nghìn loại hợp đồng dịch vụ trực tuyến phi thiết yếu.
• Đánh giá độ tin cậy và giá trị nội tại thông qua việc đối chiếu trực tiếp giữa câu chữ quy phạm với kết quả phán quyết thực tế của cơ quan tài phán, bảo đảm tính xác thực cao nhất cho các kết luận khoa học.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự bất cập của Mô hình Hành chính Tiền kiểm Đơn nhất: Cơ chế bắt buộc đăng ký trước hợp đồng theo mẫu đối với danh mục hàng hóa, dịch vụ thiết yếu tỏ ra kém linh hoạt, làm phát sinh chi phí tuân thủ lớn cho doanh nghiệp và tạo tâm lý ỷ lại cho xã hội. Trong khi đó, các vi phạm nghiêm trọng ngoài danh mục thiết yếu lại thiếu cơ chế rà soát chủ động.
2. Khoảng trống Thẩm quyền Tuyên Vô hiệu của Cơ quan Hành chính: Luật hiện hành trao quyền cho cơ quan quản lý yêu cầu doanh nghiệp sửa đổi, hủy bỏ điều khoản vi phạm, nhưng không có thẩm quyền tuyên điều khoản đó vô hiệu đối với các hợp đồng đã ký kết trước đó. Điều này đẩy người tiêu dùng vào thế bất lợi khi phải khởi kiện đơn lẻ tại Tòa án để đòi bồi thường.
3. Sự 'Tê liệt' Tương đối của Cơ chế Tư pháp và Khởi kiện Tập thể: Dù BLDS và Luật BVQLNTD quy định nguyên tắc giải thích hợp đồng theo hướng có lợi cho bên yếu thế (contra proferentem), số lượng vụ án tranh chấp hợp đồng theo mẫu do người tiêu dùng hoặc tổ chức xã hội khởi kiện ra Tòa án Việt Nam là cực kỳ hạn chế do án phí, gánh nặng chứng minh và thiếu vắng cơ chế tố tụng tập thể (class action) hiệu quả.
4. Sự bất tương thích trước Kỷ nguyên Số hóa: Các hình thức giao kết điện tử dạng clickwrap, browsewrap và sign-in wrap đang bị lạm dụng để thu thập dữ liệu cá nhân trái phép và áp đặt điều khoản miễn trừ trách nhiệm mà khung pháp lý truyền thống chưa kịp thích ứng.

Implications đa chiều

• Về Mặt Lý luận: Luận án cung cấp luận cứ khẳng định can thiệp pháp luật vào hợp đồng theo mẫu không phải là sự phủ định quyền tự do khế ước, mà là biện pháp khôi phục sự cân bằng tự do thực chất giữa các chủ thể bất bình đẳng về quyền lực kinh tế.
• Về Mặt Phương pháp: Thiết lập mô hình đánh giá điều khoản không công bằng thông qua ma trận kết hợp: Tiêu chuẩn minh bạch hình thức + Danh mục cấm tuyệt đối (Black list) + Danh mục nghi ngờ bất công (Grey list) + Điều khoản quét chung (General clause).
• Về Khía cạnh Thực tiễn và Lập pháp: Đóng góp trực tiếp cơ sở khoa học cho quá trình sửa đổi toàn diện Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (được Quốc hội thông qua năm 2023), thúc đẩy việc:
  • Mở rộng phạm vi điều chỉnh đối với các giao dịch số và nền tảng xuyên biên giới.
  • Phân định rõ ràng trách nhiệm tiền kiểm của cơ quan quản lý ngành và hậu kiểm tư pháp của Tòa án.
  • Tăng cường chế tài răn đe, nâng mức xử phạt vi phạm hành chính tương xứng với doanh thu bất chính từ việc áp dụng điều khoản xâm phạm quyền lợi số đông.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những đột phá lớn, công trình nghiên cứu ghi nhận các giới hạn khoa học nhất định:

• Giới hạn Dữ liệu: Do tính bảo mật và sự hạn chế công khai bản án thương mại tại Việt Nam trong giai đoạn nghiên cứu, việc thống kê định lượng chi tiết tỉ lệ giải quyết tranh chấp hợp đồng theo mẫu tại hệ thống Tòa án các cấp chưa đạt mức bao phủ toàn diện.
• Điều kiện Biên: Luận án chưa đi sâu phân tích hợp đồng thông minh (smart contracts) dựa trên công nghệ Blockchain và các thuật toán giao kết tự động bằng Trí tuệ Nhân tạo (AI).

Chương trình nghiên cứu tương lai cần tập trung vào 4 hướng mở rộng:

1. Nghiên cứu thực nghiệm kinh tế học hành vi đối với quyết định giao kết hợp đồng của người tiêu dùng số tại Việt Nam.
2. Xây dựng khung pháp lý kiểm soát điều khoản tự động trong hợp đồng thuật toán và các nền tảng thương mại điện tử phi tập trung (DeFi).
3. Đánh giá tác động kinh tế (Regulatory Impact Assessment) của việc áp dụng cơ chế bồi thường thiệt hại mang tính trừng phạt (punitive damages) đối với doanh nghiệp lạm dụng hợp đồng mẫu.
4. Hoàn thiện quy chế tố tụng đặc thù cho các vụ kiện tập thể bảo vệ lợi ích công cộng của người tiêu dùng.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình đóng vai trò là tài liệu tham khảo nền tảng cho Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, Bộ Công Thương (Cục Cạnh tranh và Bảo vệ người tiêu dùng, nay là Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia) và Bộ Tư pháp trong việc hoạch định chính sách bảo vệ người tiêu dùng và sửa đổi các đạo luật chuyên ngành.

Về mặt kinh tế - xã hội, các khuyến nghị của luận án thúc đẩy môi trường kinh doanh minh bạch, buộc cộng đồng doanh nghiệp trong các ngành then chốt (bất động sản, ngân hàng, bảo hiểm, hàng không, viễn thông) phải chủ động rà soát, chuẩn hóa hợp đồng, loại bỏ các điều khoản gài bẫy bất lợi, qua đó củng cố niềm tin thị trường và giảm thiểu chi phí tranh chấp xã hội. Trên bình diện quốc tế, luận án hỗ trợ tiến trình hài hòa hóa pháp luật thương mại của Việt Nam với các cam kết trong các FTA thế hệ mới như CPTPP và EVFTA.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới Học thuật: Tiếp cận hệ thống lý thuyết hợp đồng hiện đại, khung phương pháp phân tích liên ngành luật học - kinh tế học và danh mục tài liệu tham khảo quốc tế chuẩn mực.
• Nhà Hoạch định Chính sách và Cơ quan Quản lý Nhà nước: Nhận diện điểm nghẽn thể chế và sở hữu lộ trình chuyển đổi từ tiền kiểm hành chính sang hậu kiểm tư pháp kết hợp giám sát xã hội.
• Cơ quan Tài phán (Thẩm phán, Trọng tài viên): Nắm vững kỹ thuật diễn giải nguyên tắc contra proferentem và tiêu chí nhận diện điều khoản không công bằng để áp dụng thống nhất trong xét xử.
• Doanh nghiệp và Luật sư Tư vấn: Thiết lập quy chuẩn quản trị rủi ro pháp lý, nâng cao đạo đức kinh doanh khi xây dựng điều kiện giao dịch chung đáp ứng tiêu chuẩn minh bạch quốc tế.
• Người tiêu dùng và Các Tổ chức Xã hội (Hội BVNTD): Được trang bị nhận thức pháp lý sắc bén và vũ khí lý luận để tự bảo vệ hoặc tiến hành các hành động đấu tranh tập thể chống lại sự lạm quyền của doanh nghiệp.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng học thuyết nào?
Luận án đã kế thừa và mở rộng xuất sắc Học thuyết Bất bình đẳng về Quyền lực Đàm phán (Inequality of Bargaining Power) gắn liền với Lý thuyết Luật hợp đồng Tự do - Xã hội (Social-Liberal Contract Law của Wilhelmsson và Lurger). Tác giả đã chứng minh rằng sự can thiệp của Nhà nước vào hợp đồng theo mẫu không vi phạm nguyên tắc tự do hợp đồng cổ điển, mà là điều kiện tiên quyết để chuyển hóa tự do hình thức (formal freedom) thành tự do thực chất (substantive freedom), bảo đảm công bằng nội dung cho bên yếu thế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án thể hiện như thế nào khi so sánh với các công trình trước?
So với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam vốn chủ yếu sử dụng phương pháp giải thích quy phạm thuần túy (doctrinal research), luận án tạo đột phá bằng việc tích hợp phương pháp so sánh luật học đa hệ thống (EU, Mỹ, Úc, Đức, Đài Loan) kết hợp phân tích kinh tế học pháp luật và xã hội học pháp lý, đối chiếu trực tiếp giữa cơ chế tiền kiểm của cơ quan hành chính với án lệ thực tiễn.

3. Phát hiện bất ngờ và phản trực giác nhất từ dữ liệu thực chứng là gì?
Phát hiện bất ngờ nhất là việc thắt chặt cơ chế tiền kiểm hành chính (bắt buộc đăng ký hợp đồng mẫu trong danh mục thiết yếu) không làm giảm tỷ lệ tranh chấp tiêu dùng một cách tương xứng, mà ngược lại còn tạo ra "vỏ bọc an toàn giả tạo" cho doanh nghiệp, khiến người tiêu dùng lầm tưởng rằng hợp đồng đã được phê duyệt là hoàn toàn vô hại, trong khi cơ quan quản lý bị quá tải và không thể bao quát hết các biến tướng lách luật trên thực tế.

4. Luận án có cung cấp quy trình/giao thức chuẩn để tái lập nghiên cứu không?
Có. Luận án xây dựng quy trình phân tích và đánh giá tính không công bằng của điều khoản mẫu theo 3 bước chuẩn hóa: (1) Kiểm tra tính minh bạch và điều kiện hợp nhất điều khoản vào hợp đồng; (2) Rà soát đối chiếu với Danh mục điều khoản cấm/nghi ngờ (Black/Grey lists); (3) Đánh giá mức độ mất cân bằng nghiêm trọng về quyền - nghĩa vụ theo nguyên tắc thiện chí (good faith).

5. Lộ trình phát triển nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao?
Tác giả định hướng nghị trình nghiên cứu chuyển dịch trọng tâm sang việc hoàn thiện chế định khởi kiện tập thể vì lợi ích công cộng của tổ chức xã hội, xây dựng cơ chế giải quyết tranh chấp trực tuyến (ODR) cho giao dịch tiêu dùng số, và thiết lập khung pháp lý kiểm soát hợp đồng thuật toán tự động trên các nền tảng thương mại điện tử xuyên biên giới.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Trần Diệu Loan là công trình khoa học chuyên sâu, toàn diện và có đóng góp đặc biệt xuất sắc cho chuyên ngành Luật Kinh tế tại Việt Nam với 5 dấu ấn mang tính cột mốc:

1. Hoàn thiện hệ thống lý luận vững chắc về kiểm soát hợp đồng theo mẫu dựa trên sự giao thoa giữa lý thuyết kinh tế học và tư pháp xã hội.
2. Vạch rõ bản chất và hạn chế nội tại của mô hình can thiệp hành chính tiền kiểm đơn nhất tại Việt Nam.
3. Đề xuất ma trận kiểm soát kết hợp công bằng thủ tục và công bằng thực chất với các tiêu chuẩn tiệm cận chuẩn mực châu Âu và quốc tế.
4. Mở ra ba hướng nghiên cứu học thuật mới: Luật hợp đồng kỷ nguyên số, kinh tế học hành vi trong bảo vệ người tiêu dùng, và tố tụng tập thể bảo vệ lợi ích công dân.
5. Tạo lập cơ sở khoa học và thực tiễn trực tiếp phục vụ công cuộc cải cách lập pháp bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và phát triển kinh tế thị trường lành mạnh, bền vững tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Những vấn đề lý luận về hợp đồng theo mẫu, kiểm soát hợp đồng theo mẫu và pháp luật về kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng. Chương 2: Thực trạng pháp luật về kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng ở Việt Nam và thực tiễn thực hiện. Chương 3: Yêu cầu, giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng tại Việt Nam. 8 PHẦN TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1.

Khái quát chung về tình hình nghiên cứu đề tài 1. Các công trình nghiên cứu về hợp đồng theo mẫu Hợp đồng theo mẫu thu hút được sự quan tâm nghiên cứu của nhiều học giả phương Tây từ khá sớm, đặc biệt là các nghiên cứu về sự ra đời, phát triển và vai trò của hợp đồng theo mẫu trong hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp và đời sống tiêu dùng của người dân. Một trong những bài viết xuất hiện sớm nhất bàn về các điều khoản mẫu trong hợp đồng tiêu dùng là bài viết của Friedrich Kessler với tiêu đề “Hợp đồng gia nhập - Một vài suy nghĩ về vấn đề tự do hợp đồng” năm 1943. 1 Trong bài viết, tác giả phân tích nguyên nhân kinh tế của việc xuất hiện các hợp đồng đại trà theo mẫu (the standardized mass contract; the standardized contract); vai trò của việc hình thành các điều khoản theo mẫu; nguyên nhân của việc bên yếu thế thường không có khả năng giao kết hợp đồng với các điều khoản tốt hơn.

Đồng thời, tác giả cũng phân tích sự bất cập, lúng túng của các toà án tại hệ thống án lệ trong việc giải thích hợp đồng gia nhập với nguyên tắc tự do hợp đồng. Tiếp sau bài viết của Friedrich Kessler, chức năng của hợp đồng theo mẫu được đề cập đến trong nhiều nghiên cứu khác, như: bài viết “Hợp đồng gia nhập: Bài luận về tái cấu trúc” của T Rakoff năm 1983; 2 bài viết “Hợp đồng theo mẫu” của Avery W. Katz năm 1998; 3 bài viết "Hợp đồng theo mẫu trong thời đại điện tử toàn cầu: Các lựa chọn thay thế của châu Âu" của James R. Maxeiner năm 2003; 4 bài viết “Xem xét lại chính sách bảo vệ người tiêu dùng” của MJ Trebilcock năm 2003; 5 cuốn sách “Công bằng trong Hợp đồng Tiêu dùng: Các vụ việc về Điều khoản không công bằng” của Chris Willet năm 2007; 6 “Một đề nghị bạn không thể thương lượng: Một số suy nghĩ về tính kinh tế của hợp đồng tiêu dùng theo mẫu” của Aristides N.

Hatzis năm 2008; 7 “Hợp đồng theo mẫu” của Clayton P. Gillette năm 1 Friedrich Kessler (1943), Contract of Adhesion- Some Thought about Freedom of Contract, Columbia University Review, Vol 43, p. 2 T Rakoff (1983), Contracts of Adhesion: An Essay in Reconstruction, 96 Harvard L Rev, p. Katz, “Standard Form Contracts” in Peter Newman (e.d), The New Palgrave Dictionary of Economics and the Law vol.

Maxeiner (2003), “Standard-Terms Contracting in the Global Electronic Age: European Alternatives” 28(1) Yale Journal of International Law. 5 MJ Trebilcock (2003), “Rethinking Consumer Protection Policy” in Rickett and Telfer International Perspectives on Consumers’ Access to Justice, Cambridge: Cambridge University Press. 6 Chris Willett (2007), Fairness in Consumer Contracts: The case of Unfair Terms (Markets and the Law), Ashgate Publishing Limited. Hatzis, “An Offer You Cannot Negotiate: Some Thoughts on the Economics of Standard Form Consumer Contracts” in Hugh Collins (ed.), Standard Contract Terms in Europe: A Basis for and a Challenge to European Contract Law, Wolters Kluwer Law 2008.

9 2009; 8 bài viết “Cần phân biệt nghiêm ngặt hai hình thức kiểm soát công bằng” của Phillip Hellwege năm 2015 9… Tại những bài viết trên, các tác giả thường lập luận lợi ích của hợp đồng theo mẫu dưới góc độ tiêu chuẩn hoá hợp đồng có thể làm giảm chi phí giao dịch. 10 Việc áp dụng các điều khoản theo mẫu cho vô số giao dịch có thể dẫn đến giảm chi phí kí kết hợp đồng, bao gồm không chỉ chi phí đàm phán mà còn cả chi phí soạn thảo hợp đồng. 11 Đặc biệt, việc giảm các chi phí này mang lại lợi ích không chỉ cho những người soạn thảo mà còn cho cả đối tác vì về lí thuyết, nó có thể cho phép các nhà soạn thảo đưa ra giá thấp hơn. 12 Bên cạnh đó, hợp đồng theo mẫu là phương tiện cần thiết để các doanh nghiệp kiểm soát đại lí trong các giao dịch mang tính đại trà.

13 Các hợp đồng theo mẫu được áp dụng để giảm chi phí đại lí bằng cách không cho phép các đại lí được phép đồng ý với bất kì sửa đổi nào đối với các điều khoản hợp đồng ban đầu. Hơn nữa, hợp đồng theo mẫu còn là phương tiện để các nhà cung cấp củng cố thêm tính pháp lí của giao dịch bên cạnh các quy định pháp luật, từ đó xác lập chiến lược quản lí rủi ro cho họ. 14 Chẳng hạn trong các nghiên cứu này, bàn về vai trò của hợp đồng theo mẫu trong giao dịch với người tiêu dùng dưới góc độ quản trị doanh nghiệp, có bài viết của tác giả T Rakoff với tiêu đề “Hợp đồng gia nhập: Bài luận về tái cấu trúc” năm 1983. Tác giả nhận định các tài liệu mẫu sẽ thúc đẩy tính hiệu quả trong hoạt động của các tổ chức có cấu trúc phức tạp, đồng thời giúp củng cố cấu trúc quyền lực nội bộ trong các tổ chức này và giúp đưa ra quyết định giải quyết khiếu nại khác nhau giữa các người tiêu dùng.

Nhìn nhận theo góc độ kinh tế, có bài viết của tác giả MJ Trebilcock “Xem xét lại chính sách bảo vệ người tiêu dùng” năm 2003. 15 Bài viết đưa ra lập luận dưới góc độ kinh tế về người tiêu dùng cận biên (am hiểu các điều khoản về quyền lợi được nêu trong hợp đồng theo mẫu) và người tiêu dùng ngoại biên (ít thông tin hơn, ít hung hăng hơn hay mua sắm từ xa) và chỉ ra các nguy cơ quy luật “tỷ lệ những người tiêu dùng cận biên có thể dễ dàng điều chỉnh toàn bộ thị trường còn lại và chi phối nhóm người tiêu dùng ngoại biên trong việc tiếp cận và đàm phán các điều khoản hợp đồng 8 Clayton P. Gillette (2009), “Standard Form Contracts”, NYU Law and Economics Research Paper No. 9 Phillip Hellwege (2015), “It is Necessary to Strictly Distinguish Two Forms of Fairness Control” 4(4) Journal of European Consumer and Market Law.

Gillette, tlđd; Avery W. 12 Chris Willett, tlđd; Friedrich Kessler, tlđd. 14 Phillip Hellwege, tlđd; James R. 15 MJ Trebilcock (2003), “Rethinking Consumer Protection Policy” in Rickett and Telfer International Perspectives on Consumers’ Access to Justice, Cambridge: Cambridge University Press.

10 theo mẫu với doanh nghiệp” bị phá bỏ, dẫn tới nhóm người tiêu dùng ngoại biên sẽ dễ có khả năng bị vi phạm quyền lợi do chính sự thiếu hiểu biết thông tin về các điều khoản trong hợp đồng giao kết của mình. Bên cạnh các công trình nghiên cứu đối với hợp đồng bản giấy mang tính truyền thống, trước sự phát triển của xu hướng giao kết hợp đồng qua Internet, nhiều nhà nghiên cứu đã đặt ra vấn đề liệu có sự khác nhau về bản chất, mức độ cần thiết phải can thiệp bằng pháp luật giữa loại hình giao kết hợp đồng theo mẫu dạng giấy và dạng điện tử hay không, qua đó kịp thời đưa ra các đánh giá, đề xuất nhằm đáp ứng sự thay đổi của thời đại. Có thể kể đến một số các công trình như: - Bài viết “Hợp đồng theo mẫu trong kỷ nguyên điện tử” năm 2002 của tác giả Robert A. Hillman và Jeffrey J.

Trong bài viết này, các tác giả Robert Hillman và Jeffrey Rachlinski đề cập đến việc liệu các rủi ro gây ra cho người tiêu dùng bởi các thông tin soạn sẵn trên Internet có yêu cầu một lăng kính mới mà qua đó các tòa án nên xem xét các loại hợp đồng này hay không. Trong quá trình phân tích về các hợp đồng soạn sẵn trên giấy và trên Internet, các tác giả xem xét các yếu tố xã hội, yếu tố về nhận thức và tính hợp lý có ảnh hưởng đến sự hiểu biết của người tiêu dùng về các mẫu soạn sẵn trong mối quan hệ so sánh với các chiến lược kinh doanh của doanh nghiệp. - Bài báo “Học thuyết hợp đồng điện tử 2.0: Hợp đồng theo mẫu trong kỷ nguyên mua sắm trực tuyến” năm 2008 của tác giả Shmuel I. Becher và Tal Z.

Công trình nghiên cứu này tập hợp các phân tích về hợp đồng tiêu dùng trực tuyến có tính đến dòng chảy mới của thông tin. Trong đó, (i) cung cấp nền tảng cần thiết cho các hợp đồng tiêu dùng theo mẫu với sự đóng góp lớn của các học thuyết về “luật và kinh tế học” (“law and economics”) và “luật và kinh tế học hành vi” (“behavioral law and economics”); (ii) mở rộng khái niệm về luồng thông tin từ người tiêu dùng đã ký kết hợp đồng đến người tiêu dùng chưa giao kết; (iii) xem xét luồng thông tin những giai đoạn này trong bối cảnh và sự tác động cụ thể của Internet; (iv) xem xét lại việc phân tích các tác động khác nhau của hợp đồng theo mẫu tiêu dùng, tập trung vào thiết lập trực tuyến và sự tác động của các xu hướng trực tuyến và (v) các khuyến nghị về chính sách cho phù hợp với tình hình mới. Bên cạnh rất nhiều các công trình nghiên cứu cổ điển mang đầy tính lý luận, bước sang những năm 2000 bắt đầu xuất hiện xu hướng nghiên cứu mới - các nghiên 16 Robert A. Rachlinski (2002), Standard-Form Contracting in the Electronic Age, New York University Law Review, Vol.

Zarsky (2008), E-Contract Doctrine 2.0: Standard Form Contracting in the Age of Online User Participation, Michigan Telecommunications and Technology Law Review [Vol. 11 cứu mang tính thực nghiệm. Những nghiên cứu này được thực hiện nhằm thu hẹp dần khoảng cách giữa các vấn đề lý thuyết dựa vào trực giác và niềm tin với các dữ liệu thực tế. Có thể kể đến một số công trình tiêu biểu sau: - Bài viết “Cạnh tranh và Chất lượng của Hợp đồng theo mẫu: Nghiên cứu thực nghiệm về Hợp đồng bản quyền phần mềm” năm 2005 của tác giả Florencia Marotta-Wurgler, là một bài báo nằm trong chuỗi nghiên cứu về Luật và Kinh tế của trường Đại học New York 18.

Các tác giả cho biết mặc dù các hình thức theo mẫu đã phổ biến, tuy nhiên vẫn còn ít nghiên cứu thực nghiệm về nội dung và các yếu tố quyết định hình thức này. Do đó, các tác giả đã thực hiện một phân tích toàn diện về 647 hợp đồng bản quyền phần mềm, đặc biệt chú ý đến vai trò của các lực lượng cạnh tranh trong việc định hình các điều khoản theo mẫu.