Pháp luật về kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng ở việt nam

Hợp đồng theo mẫu là một hình thức giao dịch phổ biến trong nền kinh tế thị trường hiện đại. 262 trang · Trường Đại Học Luật Hà Nội · 2022.

• Tác giả: Trần Diệu Loan
• Người hướng dẫn: PGS.TS Tăng Văn Nghĩa
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Học
• Đề tài: Pháp Luật Về Kiểm Soát Hợp Đồng Theo Mẫu Trong Giao Dịch Giữa Tổ Chức, Cá Nhân Kinh Doanh Với Người Tiêu Dùng Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• MỤC LỤC
• MỞ ĐẦU
• 1. Tính cấp thiết của đề tài. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của Luận án. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu của Luận án . Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu . Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của Luận án . Những điểm mới về khoa học của Luận án . Kết cấu Luận án .6
• 2. PHẦN TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1. . Khái quát chung về tình hình nghiên cứu đề tài
• 3. . Các công trình nghiên cứu về hợp đồng theo mẫu
• 4. . Các công trình nghiên cứu về kiểm soát hợp đồng theo mẫu giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng
• 5. . Các công trình nghiên cứu pháp luật về kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng
• 6. . Đánh giá tình hình nghiên cứu
• 7. . Những vấn đề luận án kế thừa
• 8. . Những vấn đề chưa được nghiên cứu hoặc có nhiều quan điểm khác nhau
• 9. . Những vấn đề luận án tiếp tục nghiên cứu
• 10. . Cơ sở lý thuyết, giả thuyết nghiên cứu và các câu hỏi nghiên cứu
• 11. . Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết của việc nghiên cứu đề tài .31
• KẾT LUẬN PHẦN TỔNG QUAN .33
• 3. PHẦN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 1. CHƯƠNG 1. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HỢP ĐỒNG THEO MẪU, KIỂM SOÁT HỢP ĐỒNG THEO MẪU VÀ PHÁP LUẬT VỀ KIỂM SOÁT HỢP ĐỒNG THEO MẪU TRONG GIAO DỊCH GIỮA TỔ CHỨC, CÁ NHÂN KINH DOANH VỚI NGƯỜI TIÊU DÙNG
• 1. . Những vấn đề lý luận về hợp đồng theo mẫu và kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng
• 2. . Khái quát về hợp đồng theo mẫu
• 1.1. Khái niệm hợp đồng theo mẫu 35
• 1.2. Đặc điểm của hợp đồng theo mẫu 41
• 1.3. Hình thức hợp đồng theo mẫu 44
• 1.4. Nguồn gốc và chức năng của hợp đồng theo mẫu 46
• 3. . Kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng
• 1.5. Khái niệm kiểm soát hợp đồng theo mẫu giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng 48
• 1.6. Đặc điểm của kiểm soát hợp đồng theo mẫu giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng 49
• 1.7. Sự cần thiết phải kiểm soát hợp đồng theo mẫu giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng 50
• 1.8. Phương thức kiểm soát hợp đồng theo mẫu giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng 63
• 4. . Pháp luật về kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng. Khái niệm, đặc điểm của pháp luật về kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng
• 1.9. Khái niệm pháp luật về kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng 64
• 1.10. Đặc điểm của pháp luật về kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng 65
• 5. . Nội dung pháp luật về kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng
• 1.11. Đối tượng kiểm soát 68
• 1.12. Phạm vi kiểm soát 69
• 1.13. Phương thức kiểm soát 70
• 6. . Các yếu tố ảnh hưởng đến việc ban hành và thực hiện pháp luật về kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng .71
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ KIỂM SOÁT HỢP ĐỒNG THEO MẪU TRONG GIAO DỊCH GIỮA TỔ CHỨC, CÁ NHÂN KINH DOANH VỚI NGƯỜI TIÊU DÙNG TẠI VIỆT NAM VÀ
• 1. . Quy định về đối tượng kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng
• 2.1. Xác định hợp đồng theo mẫu thuộc đối tượng kiểm soát
• 2.2. Xác định người tiêu dùng thuộc đối tượng được ưu tiên bảo vệ
• 2.3. Xác định tổ chức, cá nhân kinh doanh thuộc đối tượng kiểm soát
• 2.4. Xác định lĩnh vực và nội dung thuộc đối tượng kiểm soát
• 2. . Quy định về phạm vi kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng
• 2.5. Kiểm soát về hình thức
• 2.6. Nghĩa vụ của thương nhân trong việc cung cấp điều khoản mẫu cho người tiêu dùng 86
• 2.7. Yêu cầu về tính minh bạch của điều khoản mẫu 89
• 2.8. Nguyên tắc giải thích hợp đồng 91
• 2.9. Kiểm soát về nội dung
• 3. . Quy định về phương thức kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng
• 2.10. Phương thức hành chính
• 2.11. Chủ thể kiểm soát 98
• 2.12. Cách thức, phạm vi và quy trình kiểm soát 99
• 2.13. Hậu quả pháp lý 111
• 2.14. Chế tài xử lý vi phạm 113
• 2.15. Phương thức tư pháp
• 2.16. Quy trình 117
• 2.17. Phương thức kiểm soát bởi các thiết chế xã hội
• 2.18. Quy trình 123
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. YÊU CẦU, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ KIỂM SOÁT HỢP ĐỒNG THEO MẪU TRONG GIAO DỊCH GIỮA TỔ CHỨC, CÁ NHÂN KINH DOANH VỚI NGƯỜI TIÊU DÙNG TẠI VIỆT NAM
• 1. . Yêu cầu đặt ra đối với việc hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng tại Việt Nam
• 3.1. Thể chế hóa đường lối, chính sách của Đảng
• 3.2. Xác định người tiêu dùng là bên yếu thế cần được bảo vệ
• 3.3. Học tập kinh nghiệm nước ngoài có chọn lọc nhằm hài hòa hóa pháp luật trong nước trên tiến trình hội nhập quốc tế
• 2. . Giải pháp hoàn thiện pháp luật về kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng tại Việt Nam.
• 3.4. Hoàn thiện quy định về đối tượng kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng
• 3.5. Xác định hợp đồng theo mẫu thuộc đối tượng kiểm soát 137
• 3.6. Xác định người tiêu dùng thuộc đối tượng được chú ý bảo vệ 139
• 3.7. Xác định tổ chức, cá nhân kinh doanh thuộc đối tượng kiểm soát 141
• 3. . Hoàn thiện quy định về phạm vi kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng
• 3.8. Hoàn thiện quy định kiểm soát về hình thức 141
• 3.9. Hoàn thiện quy định kiểm soát về nội dung 145
• 4. . Hoàn thiện quy định về phương thức kiểm soát
• 3.10. Hoàn thiện phương thức hành chính 148
• 3.11. Hoàn thiện phương thức tư pháp 155
• 3.12. Hoàn thiện phương thức kiểm soát bởi các thiết chế xã hội 157
• 5. . Giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng tại Việt Nam
• 3.13. Nâng cao năng lực thực hiện pháp luật của các cơ quan có thẩm quyền liên quan
• 3.14. Kiện toàn tổ chức cho cơ quan bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng ở Trung ương và địa phương 161
• 3.15. Nâng cao năng lực, trình độ của cán bộ xử lý hồ sơ 163
• 3.16. Tăng cường hợp tác quốc tế 165
• 3.17. Nâng cao chất lượng thực hiện phương thức tư pháp
• 3.18. Nâng cao năng lực cho các thiết chế xã hội tham gia công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
• 3.19. Nâng cao nhận thức, đạo đức kinh doanh của doanh nghiệp và hiểu biết của người tiêu dùng
• 3.20. Nâng cao nhận thức của doanh nghiệp về hợp đồng theo mẫu, điều kiện giao dịch chung và pháp luật về hợp đồng theo mẫu, điều kiện giao dịch chung.
• 3.21. Nâng cao nhận thức của người tiêu dùng về quyền và các công cụ pháp lý bảo vệ quyền của người tiêu dùng 172
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 .174
• KẾT LUẬN 175
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ 177
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 178
• 1. A. Văn bản pháp luật
• 2. Các tài liệu tham khảo .179
• 3. Tiếng nước ngoài

Tóm tắt

I. Giới thiệu về hợp đồng theo mẫu và kiểm soát hợp đồng theo mẫu

Hợp đồng theo mẫu là một hình thức giao dịch phổ biến trong nền kinh tế thị trường hiện đại. Hợp đồng theo mẫu được định nghĩa là các hợp đồng mà một bên (thường là bên cung cấp dịch vụ hoặc hàng hóa) soạn thảo sẵn và bên còn lại (người tiêu dùng) chỉ có thể chấp nhận hoặc từ chối mà không có khả năng thương lượng. Điều này dẫn đến việc người tiêu dùng có thể bị áp đặt các điều khoản không công bằng. Kiểm soát hợp đồng theo mẫu trở thành một yêu cầu cấp thiết nhằm bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng. Pháp luật Việt Nam đã có những quy định nhằm kiểm soát các điều khoản trong hợp đồng theo mẫu, đảm bảo rằng các điều khoản này không xâm phạm quyền lợi của người tiêu dùng. Việc kiểm soát này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng mà còn tạo ra một môi trường kinh doanh công bằng hơn.

1.1. Đặc điểm của hợp đồng theo mẫu

Hợp đồng theo mẫu có những đặc điểm riêng biệt, bao gồm tính đơn phương trong việc soạn thảo và tính không thể thương lượng của các điều khoản. Điều này có thể dẫn đến việc người tiêu dùng không được bảo vệ đầy đủ quyền lợi của mình. Các điều khoản trong hợp đồng theo mẫu thường được thiết kế để bảo vệ lợi ích của bên soạn thảo, trong khi người tiêu dùng có thể không hiểu rõ hoặc không có khả năng phản biện các điều khoản này. Do đó, việc kiểm soát hợp đồng theo mẫu là cần thiết để đảm bảo rằng các điều khoản này không vi phạm các quy định pháp luật và không xâm phạm quyền lợi của người tiêu dùng.

II. Pháp luật về kiểm soát hợp đồng theo mẫu tại Việt Nam

Pháp luật Việt Nam đã có những bước tiến quan trọng trong việc xây dựng khung pháp lý cho kiểm soát hợp đồng theo mẫu. Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đã quy định rõ ràng về quyền lợi của người tiêu dùng trong các giao dịch có sử dụng hợp đồng theo mẫu. Các quy định này nhằm đảm bảo rằng người tiêu dùng không bị áp đặt các điều khoản không công bằng và có quyền yêu cầu bồi thường khi quyền lợi của họ bị xâm phạm. Hệ thống pháp luật hiện hành cũng đã thiết lập các cơ chế để giám sát và xử lý các vi phạm liên quan đến hợp đồng theo mẫu. Tuy nhiên, thực tế cho thấy vẫn còn nhiều khó khăn trong việc thực thi các quy định này, đặc biệt là trong việc xác định và xử lý các trường hợp vi phạm.

2.1. Quy định về điều khoản không công bằng

Một trong những vấn đề quan trọng trong kiểm soát hợp đồng theo mẫu là quy định về điều khoản không công bằng. Pháp luật Việt Nam đã đưa ra các tiêu chí để xác định điều khoản nào được coi là không công bằng, từ đó có thể áp dụng các biện pháp xử lý phù hợp. Điều này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng mà còn tạo ra một môi trường kinh doanh minh bạch và công bằng hơn. Tuy nhiên, việc áp dụng các quy định này trong thực tế vẫn gặp nhiều khó khăn, đặc biệt là trong việc chứng minh sự không công bằng của các điều khoản trong hợp đồng.

III. Thực trạng và giải pháp nâng cao hiệu quả kiểm soát hợp đồng theo mẫu

Mặc dù đã có những quy định pháp luật về kiểm soát hợp đồng theo mẫu, thực trạng cho thấy việc thực hiện còn nhiều hạn chế. Nhiều người tiêu dùng vẫn chưa nhận thức đầy đủ về quyền lợi của mình, dẫn đến việc họ không dám yêu cầu bảo vệ quyền lợi khi bị xâm phạm. Hơn nữa, các cơ quan chức năng cũng chưa thực sự mạnh tay trong việc xử lý các vi phạm liên quan đến hợp đồng theo mẫu. Để nâng cao hiệu quả của việc kiểm soát này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và tăng cường tuyên truyền, giáo dục cho người tiêu dùng về quyền lợi của họ. Đồng thời, cần hoàn thiện các quy định pháp luật để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả trong việc thực thi.

3.1. Giải pháp nâng cao nhận thức của người tiêu dùng

Một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao hiệu quả kiểm soát hợp đồng theo mẫu là tăng cường nhận thức của người tiêu dùng về quyền lợi của họ. Các chương trình tuyên truyền, giáo dục cần được triển khai rộng rãi để giúp người tiêu dùng hiểu rõ hơn về các điều khoản trong hợp đồng và quyền yêu cầu bảo vệ quyền lợi của mình. Việc này không chỉ giúp người tiêu dùng tự tin hơn trong các giao dịch mà còn tạo áp lực lên các tổ chức, cá nhân kinh doanh trong việc tuân thủ các quy định pháp luật.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu "Pháp luật về kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng ở Việt Nam" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Trần Diệu Loan, chuyên ngành Luật Kinh tế (mã số: 9380107) tại Trường Đại học Luật Hà Nội vào năm 2022, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Tăng Văn Nghĩa và PGS.TS Nguyễn Thị Vân Anh.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Hình thức giao kết hợp đồng dựa trên các điều khoản do chủ thể kinh doanh soạn sẵn xuất hiện từ cuộc cách mạng công nghiệp thế kỷ XIX, đáp ứng yêu cầu sản xuất và cung ứng hàng hóa, dịch vụ hàng loạt, liên tục cho số lượng lớn khách hàng thông qua việc tiêu chuẩn hóa điều khoản hợp đồng. Trong nền kinh tế thị trường hiện đại, hợp đồng theo mẫu giúp tiết kiệm thời gian, giảm chi phí đàm phán và soạn thảo, đồng thời hỗ trợ quản trị rủi ro cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, loại hình này tiềm ẩn nguy cơ xâm phạm quyền lợi của người tiêu dùng do tính chất đơn phương áp đặt và quy tắc "chấp nhận hoặc từ bỏ" (take it or leave it), khi người tiêu dùng không có cơ hội thực chất để thương lượng.

Tại Việt Nam, các quy định về hợp đồng theo mẫu đã được ghi nhận trong Bộ luật Dân sự (BLDS) các năm 1995, 2005 và 2015 trên nền tảng nguyên tắc tự do hợp đồng truyền thống. Khi quyền lợi người tiêu dùng đối mặt với nguy cơ bị xâm hại do sự bất bình đẳng về vị thế, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (Luật BVQLNTD) năm 2010 đã thiết lập chế định kiểm soát đặc thù. Sau hơn mười năm triển khai, cơ chế này bộc lộ nhiều hạn chế: phương thức kiểm soát hành chính bộc lộ bất cập khi bối cảnh kinh tế - xã hội thay đổi; quy định về điều khoản không công bằng chưa bao quát toàn diện; hoạt động thanh kiểm tra và chế tài xử lý vi phạm chưa đủ sức răn đe; sự phát triển của thương mại điện tử và các cam kết trong các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới đặt ra yêu cầu phải hoàn thiện khung khổ pháp lý.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn pháp luật về kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa chủ thể kinh doanh với người tiêu dùng tại Việt Nam; bổ sung cơ sở lý thuyết và đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật, nâng cao hiệu quả thực thi nhằm bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể bao gồm:

1. Tổng quan và đánh giá các công trình nghiên cứu học thuật và pháp lý có liên quan đến kiểm soát hợp đồng theo mẫu;
2. Làm rõ các vấn đề lý luận về hợp đồng theo mẫu, kiểm soát hợp đồng theo mẫu và pháp luật về kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch tiêu dùng;
3. Phân tích, đánh giá thực trạng quy định pháp luật và thực tiễn thi hành pháp luật về kiểm soát hợp đồng theo mẫu tại Việt Nam từ năm 2010 đến thời điểm nghiên cứu;
4. Đề xuất các yêu cầu và giải pháp hoàn thiện hệ thống pháp luật cùng các biện pháp nâng cao hiệu quả thực thi trong thực tế.

Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu

Luận án xác lập ba nhóm câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu tương ứng:

1. Về góc độ lý luận:
   • Câu hỏi nghiên cứu 1: Hợp đồng theo mẫu là gì và vì sao được sử dụng làm công cụ giao kết trong môi trường kinh doanh hiện đại? Vì sao việc kiểm soát bằng pháp luật đối với hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng là cần thiết?
   • Giả thuyết nghiên cứu 1: Hợp đồng theo mẫu chứa các điều khoản soạn sẵn mà một bên không thể thương lượng, sửa đổi. Loại hợp đồng này mang lại lợi ích về tốc độ và chi phí nhưng tiềm ẩn nguy cơ gây thiệt hại trên diện rộng cho người tiêu dùng, do đó đòi hỏi sự kiểm soát từ phía Nhà nước và pháp luật.
2. Về góc độ thực tiễn pháp luật và thực trạng thực hiện:
   • Câu hỏi nghiên cứu 2: Pháp luật Việt Nam về kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch với người tiêu dùng được quy định như thế nào và việc thực thi có bảo vệ được quyền lợi người tiêu dùng hay không?
   • Giả thuyết nghiên cứu 2: Luật BVQLNTD năm 2010 và các văn bản liên quan đã tạo lập khung pháp lý tương đối đầy đủ nhưng bộc lộ nhiều vướng mắc trước sự phát triển của kinh tế số và thương mại điện tử. Phương thức can thiệp hành chính hiện tại phù hợp với giai đoạn trước mắt nhưng cần lộ trình chuyển đổi khi ý thức tuân thủ và hệ thống tư pháp phát triển.
3. Về góc độ đề xuất, kiến nghị:
   • Câu hỏi nghiên cứu 3: Những yêu cầu và giải pháp nào được đặt ra đối với việc hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi?
   • Giả thuyết nghiên cứu 3: Việc hoàn thiện cần dựa trên yêu cầu thể chế hóa chủ trương của Đảng, bảo vệ bên yếu thế và tiếp thu kinh nghiệm quốc tế; giải pháp cần đồng bộ về đối tượng, phạm vi và phương thức kiểm soát (ngắn hạn hoàn thiện cơ chế hành chính, dài hạn chuyển giao quyền phán quyết hiệu lực hợp đồng cho cơ quan tư pháp).

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các vấn đề lý luận về hợp đồng theo mẫu và kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch tiêu dùng; chính sách, quy định pháp luật và thực tiễn thi hành tại Việt Nam; kinh nghiệm pháp luật của một số quốc gia và vùng lãnh thổ (Liên minh Châu Âu, Hoa Kỳ, Úc, Hàn Quốc, Đài Loan).
• Phạm vi nội dung: Luận án tập trung vào quan hệ giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng (B2C), không nghiên cứu hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa các chủ thể kinh doanh với nhau (B2B).
• Phạm vi không gian: Thực tiễn pháp luật tại Việt Nam trong sự liên hệ, so sánh với các hệ thống pháp luật quốc tế.
• Phạm vi thời gian: Từ năm 2010 (khi Luật BVQLNTD được Quốc hội thông qua) đến năm 2022.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng thuật hệ thống tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước theo ba nhóm vấn đề chính:

Các hướng nghiên cứu trước đây

1. Nghiên cứu về bản chất và chức năng của hợp đồng theo mẫu:
   • Tài liệu quốc tế: Friedrich Kessler (1943) với bài viết "Contract of Adhesion - Some Thoughts about Freedom of Contract" đã đặt nền móng phân tích bản chất của hợp đồng gia nhập và sự lúng túng của án lệ trước nguyên tắc tự do hợp đồng. Tiếp đó là các công trình của Todd Rakoff (1983), Avery W. Katz (1998), James R. Maxeiner (2003), Michael J. Trebilcock (2003), Chris Willett (2007), Aristides N. Hatzis (2008), Clayton P. Gillette (2009), Phillip Hellwege (2015). Trong môi trường điện tử và nghiên cứu thực nghiệm, các công trình nổi bật gồm: Robert A. Hillman và Jeffrey J. Rachlinski (2002), Shmuel I. Becher và Tal Z. Zarsky (2008), Florencia Marotta-Wurgler (2005), Yannis Bakos, Florencia Marotta-Wurgler và David R. Trossen (2009) về giả thuyết "thiểu số hiểu biết" (informed minority), Shmuel I. Becher và Esther Unger-Aviram (2010).
   • Tài liệu trong nước: Các nghiên cứu của Nguyễn Như Phát (2003, 2010) về điều kiện thương mại chung; Tăng Văn Nghĩa (2009), Tăng Văn Nghĩa và Nguyễn Thị Huyền (2017); Nguyễn Văn Cương (2008); Bùi Nguyên Khánh (2010); Hà Thị Thúy (2017); luận án tiến sĩ của Nguyễn Thị Hằng Nga (2016) và Nguyễn Công Đại (2017).
2. Nghiên cứu về kiểm soát hợp đồng theo mẫu và tính công bằng:
   • Tài liệu quốc tế: David Slawson (1971) với nghiên cứu về kiểm soát hợp đồng theo mẫu; Iain Ramsay (2007) phân tích bất bình đẳng về sức mạnh thương lượng; Chris Willett (2007, 2010) phát triển lý thuyết về công bằng thủ tục (procedural fairness) và công bằng thực chất (substantive fairness); Martin Ebers (2008), Paola Nebbia (2007), Florian Rödl (2013), Russell Korobkin (2003), Geraint Howells và Stephen Weatherill (2005).
   • Tài liệu trong nước: Đỗ Giang Nam (2015, 2020) nghiên cứu sự chuyển dịch từ công bằng thủ tục sang công bằng nội dung; Nguyễn Thị Vân Anh và Trần Diệu Loan (2020); Doãn Hồng Nhung và Hoàng Anh Dũng (2017); Dương Hồng Phương (2016).
3. Nghiên cứu về pháp luật kiểm soát hợp đồng theo mẫu:
   • Tài liệu quốc tế: Ewoud Hondius (1977, 1978, 1987, 1988, 1995, 2004, 2006) với hệ thống báo cáo và chuyên khảo toàn diện về sự phát triển của pháp luật kiểm soát điều khoản không công bằng tại Châu Âu.
   • Tài liệu trong nước: Lê Hồng Hạnh (2009), Lê Hồng Hạnh và Trần Thị Quang Hồng (2010), Nguyễn Ngọc Sơn (2009), Nguyễn Thị Hồng Hạnh (2009) đóng góp cho quá trình xây dựng Luật BVQLNTD 2010.

Khoảng trống nghiên cứu mà luận án giải quyết

Mặc dù các công trình trước đây đã làm rõ từng khía cạnh lý luận hoặc đánh giá một phần thực trạng, nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện, có hệ thống và chuyên sâu về "Pháp luật về kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng ở Việt Nam". Cụ thể, luận án giải quyết các khoảng trống:

• Hệ thống hóa và phân tích chuyên sâu sự cần thiết phải kiểm soát hợp đồng theo mẫu dựa trên sự kết hợp giữa các học thuyết kinh tế và lý thuyết pháp lý;
• Đánh giá tổng thể thực trạng pháp luật và thực tiễn thực thi của cơ quan quản lý nhà nước tại Việt Nam giai đoạn 2010–2022;
• Đề xuất mô hình chuyển đổi phương thức kiểm soát từ hành chính sang tư pháp có phân kỳ ngắn hạn và dài hạn phù hợp với tiến trình cải cách tư pháp và hội nhập quốc tế.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng

Luận án vận dụng 05 cơ sở lý thuyết nền tảng để phân tích các nội dung nghiên cứu:

TT	Tên cơ sở lý thuyết	Tác giả / Nguồn tiêu biểu	Nội dung cốt lõi áp dụng trong luận án
1	Lý thuyết luật hợp đồng cổ điển	Roscoe Pound (1909), Adam Smith (1776)	Dựa trên quyền tự do hợp đồng tuyệt đối và ý chí tự chủ của các bên bình đẳng về mặt hình thức.
2	Lý thuyết luật hợp đồng điều tiết thị trường	Thomas Wilhelmsson (2004), Kronman & Posner (1979), Ronald Coase (1960)	Xem tự do hợp đồng là công cụ đạt hiệu quả Pareto; pháp luật can thiệp nhằm sửa chữa các thất bại thị trường và giảm chi phí giao dịch.
3	Lý thuyết luật hợp đồng tự do - xã hội	Brigitta Lurger (2004, 2005, 2011), Stefan Grundmann (2005), Hugh Collins (2003)	Cân bằng giữa tự do hợp đồng với công bằng xã hội; bổ sung sự can thiệp lập pháp để bảo vệ quyền lợi thực chất của bên yếu thế.
4	Học thuyết bất bình đẳng về quyền lực đàm phán (Lý thuyết chủ đạo)	Friedrich Kessler (1943), George Gluck (1979), Án lệ Clifford Davis (1975) & Macaulay (1974)	Lý giải việc doanh nghiệp lạm dụng vị thế vượt trội áp đặt điều khoản "chấp nhận hoặc từ bỏ"; tòa án và pháp luật phủ nhận các điều khoản bất công.
5	Lý thuyết tiếp cận theo định hướng công bằng	Chris Willett (2007), Thomas Wilhelmsson (1991, 1995), Roger Brownsword (2004)	Tiếp cận theo định hướng con người, xem xét bối cảnh thực tế nhằm đảm bảo cả công bằng thủ tục và công bằng thực chất.

Về mặt khái niệm, luận án làm rõ mối quan hệ giữa hợp đồng theo mẫu (standard form contracts), hợp đồng gia nhập (contracts of adhesion) và điều kiện giao dịch chung (standard business terms/general trading conditions), xác định hai đặc tính cấu thành cốt lõi là tính soạn sẵn (tính mẫu) và tính chấp nhận (thiếu cơ hội thương lượng).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước và pháp luật. Các phương pháp nghiên cứu cụ thể được triển khai theo từng chương:

• Phương pháp phân tích lý luận, tổng hợp và khái quát hóa: Áp dụng tại Chương 1 nhằm xây dựng nền tảng lý thuyết và khung phân tích về kiểm soát hợp đồng theo mẫu.
• Phương pháp luật học so sánh: Áp dụng tại Chương 1 và Chương 2 nhằm đối chiếu quy định của Việt Nam với pháp luật Liên minh Châu Âu, Hoa Kỳ, Úc, Đài Loan và Hàn Quốc để rút ra bài học kinh nghiệm.
• Phương pháp xã hội học pháp luật (nghiên cứu thực tiễn): Áp dụng tại Chương 2 thông qua việc phân tích các vụ việc thực tế, hồ sơ đăng ký hợp đồng mẫu và thực tiễn xử lý của cơ quan chức năng.
• Phương pháp tổng hợp, so sánh và dự báo: Áp dụng tại Chương 3 để xây dựng hệ thống giải pháp hoàn thiện pháp luật.

Nguồn dữ liệu và tư liệu

• Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật của Việt Nam: BLDS các năm 1995, 2005, 2015; Luật BVQLNTD năm 2010; các Nghị định số 99/2011/NĐ-CP, 73/2016/NĐ-CP, 98/2020/NĐ-CP; Thông tư số 01/2008/TT-BXD, 19/2014/TT-BCT, 03/2014/TT-BXD; các Quyết định số 02/2012/QĐ-TTg, 35/2015/QĐ-TTg, 38/2018/QĐ-TTg, 25/2019/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ; Quy chế số 4330/QCPH/BTC-BCT.
• Dữ liệu quản lý thực tế từ Cục Cạnh tranh và Bảo vệ người tiêu dùng (Bộ Công Thương), báo cáo của các Sở Công Thương và phán quyết của Tòa án nhân dân các cấp.
• Các điều ước quốc tế, chỉ thị của Liên minh Châu Âu (như Chỉ thị 93/13/EEC) và văn bản pháp luật nước ngoài.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Những vấn đề lý luận về hợp đồng theo mẫu, kiểm soát hợp đồng theo mẫu và pháp luật về kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng

Chương 1 tập trung xây dựng cơ sở khoa học cho đề tài:

• Khái niệm và đặc điểm: Hợp đồng theo mẫu là hợp đồng chứa các điều khoản do một bên soạn thảo sẵn để giao kết với nhiều bên khác mà bên được đề nghị không có khả năng thương lượng thay đổi nội dung. Hợp đồng có các đặc trưng: tính soạn sẵn, tính lặp lại, tính bất cân xứng về quyền lực đàm phán và tính gia nhập một chiều.
• Sự cần thiết kiểm soát bằng pháp luật: Việc kiểm soát không nhằm triệt tiêu hợp đồng theo mẫu mà nhằm khắc phục thất bại thị trường (thông tin bất đối xứng, độc quyền nhóm) và ngăn chặn việc lạm dụng vị thế thương lượng để áp đặt các điều khoản bất công lên người tiêu dùng. Luận giải việc Nhà nước can thiệp vào quan hệ hợp đồng tư là nhằm đảm bảo quyền tự do hợp đồng thực chất thay vì tự do hình thức.
• Nội dung và phương thức kiểm soát: Pháp luật kiểm soát hợp đồng theo mẫu bao gồm ba yếu tố cấu thành: xác định đối tượng kiểm soát (chủ thể kinh doanh, người tiêu dùng, loại hợp đồng); phạm vi kiểm soát (hình thức, nội dung, điều khoản không công bằng); và phương thức kiểm soát (tiền kiểm và hậu kiểm thông qua cơ quan hành chính, cơ quan tư pháp và các tổ chức xã hội).

Chương 2. Thực trạng pháp luật về kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng tại Việt Nam và thực tiễn thực hiện

Chương 2 phân tích quy định hiện hành và đánh giá thực tiễn thi hành từ năm 2010 đến 2022:

                  CƠ CHẾ KIỂM SOÁT HỢP ĐỒNG THEO MẪU TẠI VIỆT NAM
Phương thức Hành chính          Phương thức Tư pháp             Phương thức Xã hội
(Cục CT&BVNTD, Sở Công Thương)  (Tòa án nhân dân)               (Hội BVQLNTD)
- Tiền kiểm: Đăng ký bắt buộc   - Giải quyết tranh chấp         - Hỗ trợ tư vấn, hòa giải
- Hậu kiểm: Thanh tra, xử phạt  - Tuyên vô hiệu điều khoản      - Đại diện khởi kiện

• Về đối tượng kiểm soát: Pháp luật đã phân định rõ tổ chức, cá nhân kinh doanh và người tiêu dùng (Điều 3 Luật BVQLNTD 2010), tuy nhiên chưa bao quát hết một số nhóm chủ thể và loại hình giao dịch mới trong nền kinh tế số.
• Về phạm vi kiểm soát:
  • Kiểm soát hình thức: Đã quy định nghĩa vụ cung cấp điều khoản mẫu, yêu cầu minh bạch (ngôn ngữ tiếng Việt, cỡ chữ tối thiểu theo Nghị định 99/2011/NĐ-CP) và nguyên tắc giải thích hợp đồng theo hướng có lợi cho người tiêu dùng (Điều 405 BLDS 2015, Điều 15 Luật BVQLNTD 2010).
  • Kiểm soát nội dung: Điều 16 Luật BVQLNTD 2010 đã liệt kê 09 nhóm điều khoản không công bằng bị cấm (điều khoản vô hiệu), nhưng danh mục này còn mang tính khái quát, thiếu các tiêu chí định tính linh hoạt để xử lý các hành vi biến tướng trên thực tế.
• Về phương thức kiểm soát:
  • Phương thức hành chính: Đóng vai trò chủ đạo thông qua thủ tục đăng ký hợp đồng theo mẫu đối với Danh mục hàng hóa, dịch vụ thiết yếu do Thủ tướng ban hành (Quyết định 02/2012/QĐ-TTg, được sửa đổi, bổ sung bởi Quyết định 35/2015/QĐ-TTg, 38/2018/QĐ-TTg, 25/2019/QĐ-TTg). Thực tiễn cho thấy cơ chế tiền kiểm này tạo áp lực hành chính lớn cho cơ quan quản lý (Cục CT&BVNTD và các Sở Công Thương), trong khi công tác hậu kiểm và xử phạt theo Nghị định 98/2020/NĐ-CP còn hạn chế.
  • Phương thức tư pháp: Số lượng vụ việc người tiêu dùng khởi kiện doanh nghiệp ra Tòa án để yêu cầu hủy bỏ điều khoản không công bằng còn rất thấp do chi phí tố tụng cao, thời gian kéo dài và thiếu cơ chế kiện tập thể hiệu quả.
  • Phương thức xã hội: Các Hội Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng gặp khó khăn về nguồn lực tài chính, chuyên môn và tư cách khởi kiện đại diện.

Chương 3. Yêu cầu, giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng tại Việt Nam

Chương 3 xác định định hướng và giải pháp cụ thể:

• Yêu cầu hoàn thiện: Thể chế hóa chủ trương, chính sách của Đảng về phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; kiên định nguyên tắc xác định người tiêu dùng là bên yếu thế cần được bảo vệ; tiếp thu chọn lọc kinh nghiệm quốc tế phục vụ hội nhập kinh tế.
• Nhóm giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật:
  • Về đối tượng: Thống nhất khái niệm hợp đồng theo mẫu và điều kiện giao dịch chung giữa BLDS và Luật BVQLNTD; mở rộng và chuẩn hóa định nghĩa người tiêu dùng phù hợp với thông lệ quốc tế.
  • Về phạm vi kiểm soát: Nâng cao yêu cầu minh bạch trong môi trường thương mại điện tử; bổ sung và cụ thể hóa danh mục các điều khoản không công bằng theo mô hình "danh mục đen" (vô hiệu tuyệt đối) và "danh mục xám" (suy đoán không công bằng).
  • Về phương thức kiểm soát: Trong ngắn hạn, duy trì và rà soát lại Danh mục hàng hóa, dịch vụ thiết yếu phải đăng ký theo hướng thu hẹp, tăng cường công khai minh bạch hồ sơ; trong dài hạn, nghiên cứu chuyển đổi căn bản chức năng phán quyết tính hiệu lực của hợp đồng mẫu từ cơ quan hành chính sang cơ quan tư pháp (Tòa án).
• Nhóm giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi:
  • Kiện toàn tổ chức bộ máy, nâng cao năng lực và trình độ chuyên môn của đội ngũ cán bộ xử lý hồ sơ tại Cục CT&BVNTD và các Sở Công Thương;
  • Tăng cường hợp tác quốc tế trong quản lý và giải quyết tranh chấp người tiêu dùng xuyên biên giới;
  • Nâng cao năng lực xét xử của Tòa án và tạo điều kiện thuận lợi cho các tổ chức xã hội (Hội BVQLNTD) thực hiện quyền khởi kiện vì lợi ích công cộng;
  • Tuyên truyền, nâng cao đạo đức kinh doanh của doanh nghiệp và phổ biến kiến thức pháp luật để người tiêu dùng tự bảo vệ quyền lợi.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp mới về mặt khoa học

1. Hoàn thiện hệ thống lý luận về hợp đồng theo mẫu và kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch tiêu dùng, làm rõ các thuộc tính pháp lý và kinh tế của loại hình hợp đồng này trong nền kinh tế thị trường hiện đại.
2. Luận giải trên cơ sở khoa học việc can thiệp bằng pháp luật của Nhà nước vào các quan hệ hợp đồng tư nhằm bảo vệ bên yếu thế mà không làm triệt tiêu nguyên tắc tự do hợp đồng, giải quyết mối quan hệ giữa tự do hình thức và bình đẳng thực chất.
3. Cung cấp một nghiên cứu đánh giá có hệ thống, toàn diện thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành chế định kiểm soát hợp đồng theo mẫu tại cơ quan quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng ở Việt Nam giai đoạn 2010–2022, chỉ rõ các hạn chế của phương thức tiền kiểm hành chính.
4. Đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện pháp luật đồng bộ từ đối tượng, phạm vi đến phương thức kiểm soát, đặt ra lộ trình chuyển giao thẩm quyền kiểm soát hợp đồng mẫu từ cơ quan hành chính sang cơ quan tư pháp trong dài hạn.

Kiến nghị và đề xuất trọng tâm

• Sửa đổi toàn diện Luật BVQLNTD năm 2010 và các văn bản hướng dẫn thi hành;
• Chuẩn hóa các tiêu chí kiểm soát hình thức (minh bạch thông tin giao kết trực tuyến) và kiểm soát nội dung (bổ sung danh mục điều khoản không công bằng);
• Tái cấu trúc cơ chế đăng ký hợp đồng theo mẫu, phân cấp hợp lý giữa trung ương và địa phương, tăng cường các chế tài xử phạt hành chính có tính chất răn đe và khôi phục quyền lợi cho người tiêu dùng.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế nghiên cứu:
  • Về phạm vi đối tượng: Luận án chỉ tập trung vào quan hệ giao dịch giữa doanh nghiệp với người tiêu dùng (B2C), không nghiên cứu sâu các điều khoản mẫu trong quan hệ giữa các doanh nghiệp với nhau (B2B) hay giữa doanh nghiệp nhỏ với doanh nghiệp lớn.
  • Về phạm vi thời gian: Các dữ liệu thực tiễn và văn bản quy phạm pháp luật được khảo sát dừng lại ở thời điểm năm 2022, trước khi Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng sửa đổi năm 2023 chính thức được ban hành và có hiệu lực.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo:
  • Nghiên cứu cơ chế kiểm soát điều khoản mẫu trong các hợp đồng số, hợp đồng thông minh (smart contracts) và các nền tảng thương mại điện tử xuyên biên giới;
  • Nghiên cứu cơ chế tố tụng tập thể (class action) và vai trò đại diện khởi kiện của các tổ chức xã hội trong bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng tại Tòa án Việt Nam.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cho nhiều đối tượng:

• Cơ quan lập pháp và cơ quan quản lý nhà nước: Cung cấp luận cứ khoa học và cơ sở thực tiễn cho Bộ Công Thương (Cục Cạnh tranh và Bảo vệ người tiêu dùng), Bộ Tư pháp và Quốc hội trong quá trình xây dựng, sửa đổi, bổ sung Luật BVQLNTD và các văn bản hướng dẫn thi hành.
• Cơ quan tư pháp và tổ chức hành nghề luật: Tòa án nhân dân các cấp, Thẩm phán, Trọng tài viên và Luật sư có thể tham khảo các lập luận lý thuyết và án lệ so sánh khi giải thích hợp đồng, đánh giá tính hiệu lực của các điều khoản mẫu và giải quyết tranh chấp tiêu dùng.
• Cơ sở đào tạo và nghiên cứu: Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Luật Kinh tế, Luật Dân sự có thể sử dụng luận án làm tài liệu nghiên cứu chuyên sâu về pháp luật hợp đồng và pháp luật bảo vệ người tiêu dùng.
• Cộng đồng doanh nghiệp và người tiêu dùng: Giúp các tổ chức, cá nhân kinh doanh nâng cao nhận thức tuân thủ pháp luật khi soạn thảo hợp đồng theo mẫu, đồng thời trang bị kiến thức pháp lý để người tiêu dùng nhận diện các điều khoản xâm phạm quyền lợi chính đáng của mình.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Học thuyết lý luận nào được tác giả lựa chọn làm nền tảng chủ đạo xuyên suốt luận án?
Trả lời: Luận án xác định học thuyết "bất bình đẳng về quyền lực đàm phán" (inequality of bargaining power) là lý thuyết chủ đạo, làm nền tảng xuyên suốt toàn bộ quá trình nghiên cứu, kết hợp cùng các lý thuyết về luật hợp đồng điều tiết thị trường, luật hợp đồng tự do - xã hội và cách tiếp cận theo định hướng công bằng.

2. Hợp đồng theo mẫu được cấu thành từ những yếu tố cốt lõi nào theo phân tích của tác giả?
Trả lời: Hợp đồng theo mẫu được hình thành từ sự kết hợp của hai yếu tố cấu thành cơ bản: yếu tố soạn sẵn (tính mẫu, chuẩn hóa điều khoản do một bên đơn phương đưa ra) và yếu tố chấp nhận (tính gia nhập, bên kia chỉ có quyền lựa chọn tham gia hoặc không tham gia giao dịch mà không có cơ hội thương lượng thực chất).

3. Tại sao tác giả cho rằng phương thức kiểm soát hành chính cần chuyển đổi sang phương thức tư pháp trong dài hạn?
Trả lời: Phương thức can thiệp bằng công cụ hành chính (tiền kiểm thông qua đăng ký hợp đồng mẫu) phù hợp với giai đoạn ý thức pháp luật và hệ thống tư pháp chưa phát triển hoàn thiện. Khi ý thức tuân thủ của doanh nghiệp nâng cao, tiếng nói của người tiêu dùng mạnh mẽ hơn và hệ thống Tòa án vận hành hiệu quả, việc chuyển chức năng phán quyết tính hiệu lực của điều khoản mẫu về cho Tòa án sẽ đảm bảo tính khách quan, giảm gánh nặng thủ tục hành chính và phù hợp với thông lệ quốc tế.

4. Những bất cập chính trong quy định và thực tiễn kiểm soát hợp đồng theo mẫu tại Việt Nam giai đoạn 2010–2022 là gì?
Trả lời: Các bất cập bao gồm: Danh mục hàng hóa, dịch vụ thiết yếu phải đăng ký còn cứng nhắc; quy định về các điều khoản không công bằng chưa bao quát hết thực tế; hoạt động thanh tra, kiểm tra và xử phạt vi phạm hành chính chưa thường xuyên; chế tài xử lý chưa đủ sức răn đe và chưa hướng tới khôi phục thiệt hại cho người tiêu dùng; phương thức tư pháp và vai trò của các tổ chức xã hội chưa phát huy hiệu quả.

5. Luận án đề xuất lộ trình hoàn thiện phương thức kiểm soát hợp đồng theo mẫu như thế nào?
Trả lời: Luận án đề xuất lộ trình gồm hai giai đoạn: ngắn hạn tiếp tục duy trì cơ chế đăng ký hành chính đối với Danh mục hàng hóa, dịch vụ thiết yếu nhưng rà soát, tinh gọn danh mục và tăng cường tính công khai, minh bạch; dài hạn từng bước chuyển giao quyền phán xét tính hiệu lực của điều khoản hợp đồng theo mẫu cho cơ quan tư pháp (Tòa án) gắn với việc nâng cao năng lực khởi kiện của các tổ chức xã hội.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Pháp luật về kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng ở Việt Nam" của tác giả Trần Diệu Loan là công trình khoa học nghiên cứu một cách toàn diện và có hệ thống về chế định kiểm soát hợp đồng theo mẫu tại Việt Nam. Bằng việc kết hợp hài hòa giữa cơ sở lý luận luật học, kinh tế học pháp luật với thực tiễn thi hành giai đoạn 2010–2022, tác giả đã làm rõ các nguyên nhân dẫn đến sự bất bình đẳng trong giao kết hợp đồng tiêu dùng và chỉ ra những hạn chế của khung pháp lý hiện hành. Hệ thống giải pháp được đề xuất trong luận án mang tính đồng bộ và khả thi, đóng góp thiết thực cho quá trình hoàn thiện chính sách, pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và nâng cao hiệu quả quản trị nhà nước trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Những vấn đề lý luận về hợp đồng theo mẫu, kiểm soát hợp đồng theo mẫu và pháp luật về kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng. Chương 2: Thực trạng pháp luật về kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng ở Việt Nam và thực tiễn thực hiện. Chương 3: Yêu cầu, giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về kiểm soát hợp đồng theo mẫu trong giao dịch giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh với người tiêu dùng tại Việt Nam. 8 PHẦN TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1.

Khái quát chung về tình hình nghiên cứu đề tài 1. Các công trình nghiên cứu về hợp đồng theo mẫu Hợp đồng theo mẫu thu hút được sự quan tâm nghiên cứu của nhiều học giả phương Tây từ khá sớm, đặc biệt là các nghiên cứu về sự ra đời, phát triển và vai trò của hợp đồng theo mẫu trong hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp và đời sống tiêu dùng của người dân. Một trong những bài viết xuất hiện sớm nhất bàn về các điều khoản mẫu trong hợp đồng tiêu dùng là bài viết của Friedrich Kessler với tiêu đề “Hợp đồng gia nhập - Một vài suy nghĩ về vấn đề tự do hợp đồng” năm 1943. 1 Trong bài viết, tác giả phân tích nguyên nhân kinh tế của việc xuất hiện các hợp đồng đại trà theo mẫu (the standardized mass contract; the standardized contract); vai trò của việc hình thành các điều khoản theo mẫu; nguyên nhân của việc bên yếu thế thường không có khả năng giao kết hợp đồng với các điều khoản tốt hơn.

Đồng thời, tác giả cũng phân tích sự bất cập, lúng túng của các toà án tại hệ thống án lệ trong việc giải thích hợp đồng gia nhập với nguyên tắc tự do hợp đồng. Tiếp sau bài viết của Friedrich Kessler, chức năng của hợp đồng theo mẫu được đề cập đến trong nhiều nghiên cứu khác, như: bài viết “Hợp đồng gia nhập: Bài luận về tái cấu trúc” của T Rakoff năm 1983; 2 bài viết “Hợp đồng theo mẫu” của Avery W. Katz năm 1998; 3 bài viết "Hợp đồng theo mẫu trong thời đại điện tử toàn cầu: Các lựa chọn thay thế của châu Âu" của James R. Maxeiner năm 2003; 4 bài viết “Xem xét lại chính sách bảo vệ người tiêu dùng” của MJ Trebilcock năm 2003; 5 cuốn sách “Công bằng trong Hợp đồng Tiêu dùng: Các vụ việc về Điều khoản không công bằng” của Chris Willet năm 2007; 6 “Một đề nghị bạn không thể thương lượng: Một số suy nghĩ về tính kinh tế của hợp đồng tiêu dùng theo mẫu” của Aristides N.

Hatzis năm 2008; 7 “Hợp đồng theo mẫu” của Clayton P. Gillette năm 1 Friedrich Kessler (1943), Contract of Adhesion- Some Thought about Freedom of Contract, Columbia University Review, Vol 43, p. 2 T Rakoff (1983), Contracts of Adhesion: An Essay in Reconstruction, 96 Harvard L Rev, p. Katz, “Standard Form Contracts” in Peter Newman (e.d), The New Palgrave Dictionary of Economics and the Law vol.

Maxeiner (2003), “Standard-Terms Contracting in the Global Electronic Age: European Alternatives” 28(1) Yale Journal of International Law. 5 MJ Trebilcock (2003), “Rethinking Consumer Protection Policy” in Rickett and Telfer International Perspectives on Consumers’ Access to Justice, Cambridge: Cambridge University Press. 6 Chris Willett (2007), Fairness in Consumer Contracts: The case of Unfair Terms (Markets and the Law), Ashgate Publishing Limited. Hatzis, “An Offer You Cannot Negotiate: Some Thoughts on the Economics of Standard Form Consumer Contracts” in Hugh Collins (ed.), Standard Contract Terms in Europe: A Basis for and a Challenge to European Contract Law, Wolters Kluwer Law 2008.

9 2009; 8 bài viết “Cần phân biệt nghiêm ngặt hai hình thức kiểm soát công bằng” của Phillip Hellwege năm 2015 9… Tại những bài viết trên, các tác giả thường lập luận lợi ích của hợp đồng theo mẫu dưới góc độ tiêu chuẩn hoá hợp đồng có thể làm giảm chi phí giao dịch. 10 Việc áp dụng các điều khoản theo mẫu cho vô số giao dịch có thể dẫn đến giảm chi phí kí kết hợp đồng, bao gồm không chỉ chi phí đàm phán mà còn cả chi phí soạn thảo hợp đồng. 11 Đặc biệt, việc giảm các chi phí này mang lại lợi ích không chỉ cho những người soạn thảo mà còn cho cả đối tác vì về lí thuyết, nó có thể cho phép các nhà soạn thảo đưa ra giá thấp hơn. 12 Bên cạnh đó, hợp đồng theo mẫu là phương tiện cần thiết để các doanh nghiệp kiểm soát đại lí trong các giao dịch mang tính đại trà.

13 Các hợp đồng theo mẫu được áp dụng để giảm chi phí đại lí bằng cách không cho phép các đại lí được phép đồng ý với bất kì sửa đổi nào đối với các điều khoản hợp đồng ban đầu. Hơn nữa, hợp đồng theo mẫu còn là phương tiện để các nhà cung cấp củng cố thêm tính pháp lí của giao dịch bên cạnh các quy định pháp luật, từ đó xác lập chiến lược quản lí rủi ro cho họ. 14 Chẳng hạn trong các nghiên cứu này, bàn về vai trò của hợp đồng theo mẫu trong giao dịch với người tiêu dùng dưới góc độ quản trị doanh nghiệp, có bài viết của tác giả T Rakoff với tiêu đề “Hợp đồng gia nhập: Bài luận về tái cấu trúc” năm 1983. Tác giả nhận định các tài liệu mẫu sẽ thúc đẩy tính hiệu quả trong hoạt động của các tổ chức có cấu trúc phức tạp, đồng thời giúp củng cố cấu trúc quyền lực nội bộ trong các tổ chức này và giúp đưa ra quyết định giải quyết khiếu nại khác nhau giữa các người tiêu dùng.

Nhìn nhận theo góc độ kinh tế, có bài viết của tác giả MJ Trebilcock “Xem xét lại chính sách bảo vệ người tiêu dùng” năm 2003. 15 Bài viết đưa ra lập luận dưới góc độ kinh tế về người tiêu dùng cận biên (am hiểu các điều khoản về quyền lợi được nêu trong hợp đồng theo mẫu) và người tiêu dùng ngoại biên (ít thông tin hơn, ít hung hăng hơn hay mua sắm từ xa) và chỉ ra các nguy cơ quy luật “tỷ lệ những người tiêu dùng cận biên có thể dễ dàng điều chỉnh toàn bộ thị trường còn lại và chi phối nhóm người tiêu dùng ngoại biên trong việc tiếp cận và đàm phán các điều khoản hợp đồng 8 Clayton P. Gillette (2009), “Standard Form Contracts”, NYU Law and Economics Research Paper No. 9 Phillip Hellwege (2015), “It is Necessary to Strictly Distinguish Two Forms of Fairness Control” 4(4) Journal of European Consumer and Market Law.

Gillette, tlđd; Avery W. 12 Chris Willett, tlđd; Friedrich Kessler, tlđd. 14 Phillip Hellwege, tlđd; James R. 15 MJ Trebilcock (2003), “Rethinking Consumer Protection Policy” in Rickett and Telfer International Perspectives on Consumers’ Access to Justice, Cambridge: Cambridge University Press.

10 theo mẫu với doanh nghiệp” bị phá bỏ, dẫn tới nhóm người tiêu dùng ngoại biên sẽ dễ có khả năng bị vi phạm quyền lợi do chính sự thiếu hiểu biết thông tin về các điều khoản trong hợp đồng giao kết của mình. Bên cạnh các công trình nghiên cứu đối với hợp đồng bản giấy mang tính truyền thống, trước sự phát triển của xu hướng giao kết hợp đồng qua Internet, nhiều nhà nghiên cứu đã đặt ra vấn đề liệu có sự khác nhau về bản chất, mức độ cần thiết phải can thiệp bằng pháp luật giữa loại hình giao kết hợp đồng theo mẫu dạng giấy và dạng điện tử hay không, qua đó kịp thời đưa ra các đánh giá, đề xuất nhằm đáp ứng sự thay đổi của thời đại. Có thể kể đến một số các công trình như: - Bài viết “Hợp đồng theo mẫu trong kỷ nguyên điện tử” năm 2002 của tác giả Robert A. Hillman và Jeffrey J.

Trong bài viết này, các tác giả Robert Hillman và Jeffrey Rachlinski đề cập đến việc liệu các rủi ro gây ra cho người tiêu dùng bởi các thông tin soạn sẵn trên Internet có yêu cầu một lăng kính mới mà qua đó các tòa án nên xem xét các loại hợp đồng này hay không. Trong quá trình phân tích về các hợp đồng soạn sẵn trên giấy và trên Internet, các tác giả xem xét các yếu tố xã hội, yếu tố về nhận thức và tính hợp lý có ảnh hưởng đến sự hiểu biết của người tiêu dùng về các mẫu soạn sẵn trong mối quan hệ so sánh với các chiến lược kinh doanh của doanh nghiệp. - Bài báo “Học thuyết hợp đồng điện tử 2.0: Hợp đồng theo mẫu trong kỷ nguyên mua sắm trực tuyến” năm 2008 của tác giả Shmuel I. Becher và Tal Z.

Công trình nghiên cứu này tập hợp các phân tích về hợp đồng tiêu dùng trực tuyến có tính đến dòng chảy mới của thông tin. Trong đó, (i) cung cấp nền tảng cần thiết cho các hợp đồng tiêu dùng theo mẫu với sự đóng góp lớn của các học thuyết về “luật và kinh tế học” (“law and economics”) và “luật và kinh tế học hành vi” (“behavioral law and economics”); (ii) mở rộng khái niệm về luồng thông tin từ người tiêu dùng đã ký kết hợp đồng đến người tiêu dùng chưa giao kết; (iii) xem xét luồng thông tin những giai đoạn này trong bối cảnh và sự tác động cụ thể của Internet; (iv) xem xét lại việc phân tích các tác động khác nhau của hợp đồng theo mẫu tiêu dùng, tập trung vào thiết lập trực tuyến và sự tác động của các xu hướng trực tuyến và (v) các khuyến nghị về chính sách cho phù hợp với tình hình mới. Bên cạnh rất nhiều các công trình nghiên cứu cổ điển mang đầy tính lý luận, bước sang những năm 2000 bắt đầu xuất hiện xu hướng nghiên cứu mới - các nghiên 16 Robert A. Rachlinski (2002), Standard-Form Contracting in the Electronic Age, New York University Law Review, Vol.

Zarsky (2008), E-Contract Doctrine 2.0: Standard Form Contracting in the Age of Online User Participation, Michigan Telecommunications and Technology Law Review [Vol. 11 cứu mang tính thực nghiệm. Những nghiên cứu này được thực hiện nhằm thu hẹp dần khoảng cách giữa các vấn đề lý thuyết dựa vào trực giác và niềm tin với các dữ liệu thực tế. Có thể kể đến một số công trình tiêu biểu sau: - Bài viết “Cạnh tranh và Chất lượng của Hợp đồng theo mẫu: Nghiên cứu thực nghiệm về Hợp đồng bản quyền phần mềm” năm 2005 của tác giả Florencia Marotta-Wurgler, là một bài báo nằm trong chuỗi nghiên cứu về Luật và Kinh tế của trường Đại học New York 18.

Các tác giả cho biết mặc dù các hình thức theo mẫu đã phổ biến, tuy nhiên vẫn còn ít nghiên cứu thực nghiệm về nội dung và các yếu tố quyết định hình thức này. Do đó, các tác giả đã thực hiện một phân tích toàn diện về 647 hợp đồng bản quyền phần mềm, đặc biệt chú ý đến vai trò của các lực lượng cạnh tranh trong việc định hình các điều khoản theo mẫu.