MỞ ĐẦU 1. Lý do lựa chọn đề tài Trong bất kỳ mô hình tố tụng hình sự và ở bất kỳ quốc gia nào, việc thực hiện nhiệm vụ đấu tranh phòng chống tội phạm, đồng thời tôn trọng và bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự luôn phải được giải quyết hài hòa. Việc xử lý bằng biện pháp hình sự không chỉ nhằm bảo vệ lợi ích của Nhà nước, lợi ích chung của toàn xã hội, mà còn phải bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của những người tham gia tố tụng, đặc biệt là người bị hại, người là nạn nhân của tội phạm, bị hành vi phạm tội gây thiệt hại. Về nguyên tắc chung, khi xảy ra vụ án hình sự, cơ quan nhà nước có thẩm quyền phải khởi tố vụ án hình sự nhằm xem xét, xử lý người thực hiện hành vi có dấu hiệu tội phạm theo trình tự tố tụng hình sự, không phụ thuộc vào ý muốn cá nhân và không ai có thể can thiệp.
Nhưng không phải mọi trường hợp việc khởi tố vụ án và xử lý bằng biện pháp hình sự đều mang lại lợi ích cho người bị hại. Mặc dù việc khởi tố vụ án sẽ góp phần giữ nghiêm trật tự, kỷ cương và mang lại lợi ích nhất định cho xã hội, nhưng có khi lại mang đến cho người bị hại những hậu quả không mong muốn. Xuất phát từ yêu cầu bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị hại trong tố tụng hình sự, đối với một số trường hợp hành vi phạm tội xâm hại đến sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, quyền nhân thân của con người, nếu khởi tố vụ án, lợi ích về mặt xã hội thu được có thể không lớn mà còn có khả năng gây ra những hậu quả mà người bị hại không mong muốn. Vì vậy pháp luật cho phép người bị hại được lựa chọn cách thức xử lý thông qua quyền yêu cầu khởi tố hoặc không khởi tố vụ án hình sự, để người bị hại cân nhắc, quyết định có yêu 2 cầu nhà nước xử lý người thực hiện hành vi gây thiệt hại cho mình theo trình tự, thủ tục tố tụng hình sự hay không.
Quy định khởi tố vụ án theo yêu cầu của người bị hại là một trong những vấn đề lý luận và thực tiễn rất quan trọng. Quy định này được ghi nhận lần đầu tiên trong BLTTHS năm 1988 và tiếp tục bổ sung, phát triển trong BLTTHS năm 2003. Đây là quy định có tính chất đặc trưng, thông qua việc cho phép người bị hại được lựa chọn cách xử lý đối với người gây thiệt hại cho mình, quy định này trở thành cơ sở pháp lý quan trọng để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị hại trong tố tụng hình sự. Tuy nhiên, hiện nay chưa có nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu về quy định khởi tố vụ án theo yêu cầu của người bị hại.
Lý luận về người bị hại và quy định khởi tố vụ án theo yêu cầu của người bị hại so với lý luận về người bị buộc tội và các vấn đề khác của tố tụng hình sự chưa phát triển. Nhiều vấn đề liên quan đến quy định khởi tố vụ án theo yêu cầu của người bị hại chưa được nghiên cứu hoặc nghiên cứu chưa nhiều, chưa sâu, mảng tri thức về đề tài này hiện còn hạn chế. Chính vì vậy, việc nghiên cứu một cách toàn diện và chuyên sâu về quy định khởi tố vụ án theo yêu cầu của người bị hại là yêu cầu khách quan và cần thiết, nhằm lý giải một cách khoa học những vấn đề lý luận và thực tiễn đặt ra hiện nay. Bên cạnh đó, trong quá trình áp dụng vào thực tiễn, quy định khởi tố vụ án theo yêu cầu của người bị hại đã bộc lộ những vướng mắc, bất cập nhất định do sự thay đổi mạnh mẽ của đời sống xã hội; do quy định chưa hợp lý và thiếu đồng bộ, chưa dự liệu và điều chỉnh hết những trường hợp xảy ra trong thực tiễn tố tụng hình sự, nên chưa thực sự đáp ứng yêu cầu bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự.
Những vướng mắc, bất cập này gây không ít khó 3 khăn cho các cơ quan tiến hành tố tụng trong việc nhận thức và áp dụng. Cần phải được tổng kết, rút kinh nghiệm và tiếp tục hoàn thiện nhằm hạn chế các sai lầm trong điều tra, truy tố, xét xử vụ án hình sự. Mặt khác, Việt Nam đang trong tiến trình cải cách tư pháp và xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN. Đảng và Nhà nước ta khẳng định quyết tâm chính trị mạnh mẽ của mình trong việc thực hiện chủ trương và triển khai các nhiệm vụ cải cách tư pháp.
Nghị quyết 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 đưa ra chủ trương hoàn thiện các thủ tục tố tụng tư pháp theo hướng bảo đảm tính đồng bộ, dân chủ, công khai, minh bạch, tôn trọng và bảo vệ quyền con người. Do vậy, cùng với tiến trình cải cách tư pháp và xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN, thực hiện các quy định của Hiến pháp năm 2013, thì việc hoàn thiện quy định khởi tố vụ án theo yêu cầu của người bị hại trong tố tụng hình sự Việt Nam là hết sức cần thiết nhằm bảo vệ có hiệu quả quyền con người, quyền và lợi ích hợp pháp của người bị hại trong tố tụng hình sự. Từ những lý do nêu trên, tác giả đã chọn đề tài: “Khởi tố vụ án theo yêu cầu của người bị hại trong tố tụng hình sự Việt Nam” làm Luận án Tiến sĩ luật học là có tính cấp thiết. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.1 Mục đích nghiên cứu Luận án xác định mục đích nghiên cứu là đề ra các giải pháp hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về quy định khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại, góp phần nâng cao hiệu quả áp dụng trong thực tiễn giải quyết các vụ án hình sự.2 Nhiệm vụ nghiên cứu Trên cơ sở mục đích nghiên cứu nêu trên, Luận án đặt ra nhiệm vụ nghiên cứu như sau: - Phân tích, đánh giá bản chất pháp lý, cơ sở lý luận và thực tiễn của việc hình thành quy định khởi tố vụ án theo yêu cầu của người bị hại trong tố tụng hình sự Việt Nam.
- Phân tích, đánh giá quy định của pháp luật tố tụng hình sự hiện hành về khởi tố vụ án theo yêu cầu của người bị hại; những khó khăn, vướng mắc, bất cập trong thực tiễn áp dụng? - Phân tích, đánh giá pháp luật tố tụng hình sự một số quốc gia trên thế giới, rút ra những điểm khác biệt và kinh nghiệm cho Việt Nam về quy định khởi tố vụ án theo yêu cầu của người bị hại. - Trên cơ sở đánh giá quy định của pháp luật Việt Nam và thực tiễn áp dụng; tham khảo kinh nghiệm của một số quốc gia trên thế giới, đưa ra các giải pháp hoàn thiện pháp luật. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3.1 Đối tượng nghiên cứu Xuất phát từ mục đích nghiên cứu của luận án, tác giả xác định đối tượng nghiên cứu là: - Quy định khởi tố vụ án theo yêu cầu của người bị hại trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam, kinh nghiệm của một số nước thế giới. - Những khó khăn, vướng mắc, bất cập trong thực tiễn áp dụng quy định khởi tố vụ án theo yêu cầu của người bị hại.2 Phạm vi nghiên cứu Luận án nghiên cứu những vấn đề lý luận về khởi tố vụ án theo yêu cầu của người bị hại trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam và một số nước trên thế giới, thực tiễn áp dụng quy định khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại tại Việt Nam.
Phạm vi nghiên cứu về thời gian là các văn bản pháp luật có liên quan đến quy định khởi tố vụ án theo yêu cầu của người bị hại, chủ yếu là văn bản pháp luật tố tụng hình sự ban hành từ năm 1988 đến nay; số liệu giải quyết án được phân tích và đánh giá từ năm 2008 đến 2013. Những điểm mới của luận án - Luận án đã làm rõ khái niệm khởi tố vụ án theo yêu cầu của người bị hại, cơ sở lý luận và thực tiễn của quy định khởi tố vụ án theo yêu cầu của người bị hại trong tố tụng hình sự Việt Nam. - Luận án đã làm rõ bản chất pháp lý của quy định khởi tố vụ án theo yêu cầu của người bị hại chính là “quyền buộc tội của người bị hại trong tố tụng hình sự Việt Nam”, có tính chất “tư tố”, là điều kiện làm phát sinh quyền công tố của Nhà nước nhưng nằm trong giới hạn của quyền công tố. - Luận án đã khái quát quá trình hình thành, phát triển và quy định hiện hành về khởi tố vụ án theo yêu cầu của người bị hại, rút ra những kế thừa cần thiết cho việc tiếp tục hoàn thiện quy định này.
- Luận án đánh giá khái quát pháp luật tố tụng hình sự một số nước trên thế giới, đi sâu nghiên cứu pháp luật của Cộng hòa Liên bang Đức, Liên bang Nga, Trung Quốc, là những nước mà pháp luật Việt Nam có ảnh hưởng nhất định. Rút ra những kinh nghiệm cho Việt Nam. 6 - Trên cơ sở kết quả nghiên cứu về lý luận và thực tiễn, Luận án đề xuất các giải pháp hoàn thiện quy định khởi tố vụ án theo yêu cầu của người bị hại trong tố tụng hình sự Việt Nam, góp phần nâng cao hiệu quả áp dụng quy định này trong thực tiễn. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài Về mặt khoa học: Luận án góp phần làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn của quy định khởi tố vụ án theo yêu cầu của người bị hại trong tố tụng hình sự Việt Nam và đề ra giải pháp hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự về khởi tố vụ án theo yêu cầu của người bị hại.
Về mặt thực tiễn: Các kết quả nghiên cứu của Luận án là cơ sở để cơ quan có thẩm quyền nghiên cứu, vận dụng trong quá trình hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự. Đồng thời qua việc phát hiện những vướng mắc, bất cập, tồn tại trong thực tiễn giải quyết các vụ án hình sự khởi tố theo yêu cầu của người bị hại, Luận án đề ra những giải pháp, kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động áp dụng pháp luật trong thực tiễn.
