mở đầu cho các CQTHTT thực hiện những hoạt động tố tụng trong các giai đoạn TTHS kế tiếp là điều tra, truy tố, xét xử, tuy nhiên luật cũng quy định loại trừ những trường hợp đặc biệt cần ngăn chặn ngay tội phạm hoặc đảm bảo cho việc điều tra sau này được tiến hành thuận lợi thì một số hoạt động điều tra như giữ người trong trường hợp khẩn cấp, phạm tội quả tang, khám nghiệm hiện trường, khám nghiệm tử thi. thì có thể được thực hiện trước khi khỏi tố vụ án hình sự. Thứ hai, Trong đó, CQTHTT gồm các chủ thể sau đây: CQĐT, VKS và Tòa án (Hội đồng xét xử). 14 n Thứ ba, căn cứ khởi tố vụ án hình sự là khi đã xác định sự việc cụ thể có dấu hiệu tội phạm.
Quyết định khởi tố vụ án về bản chất chưa buộc tội bất kỳ ai, mà chỉ mang ý nghĩa cơ sở ban đầu để tiến hành các hoạt động điều tra cụ thể được PLTTHS quy định nhằm xác định sự thật khách quan của vụ án. Do vậy cơ quan, người có thẩm quyền chỉ cần xác định có dấu hiệu tội phạm để khởi tố vụ án hình sự. Giai đoạn khởi tố ụ án hình sự kết thúc có thể là sự khởi đầu của các giai đoạn tố tụng tiếp theo nếu kết thúc giai đoạn này cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng ra quyết định khởi tố vụ án hoặc cũng có thể là sự chấm dứt quá trình TTHS nếu kết thúc giai đoạn này cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng ra quyết định không khởi tố vụ án hình sự. Thứ tư, giai đoạn khởi tố vụ án hình sự được luật TTHS quy định chặt chẽ về thời hạn để hạn chế việc kéo dài, ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại, đồng thời nâng cao hiệu quả hoạt động tố tụng của các cơ quan có thẩm quyền.
Thứ năm, hoạt động tố tụng đặc trưng trong giai đoạn khởi tố vụ án hình sự là hoạt động tiếp nhận tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố và giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố. Các hoạt động này nhằm xác định tiền đề pháp luật về nội dung của việc điều tra vụ án hình sự, tức xác định dấu hiệu tội phạm. Thứ sáu, Kết quả giải quyết trong giai đoạn này là quyết định khởi tố vụ án hình sự hoặc quyết định không khởi tố vụ án hình sự, được ban hành theo biểu mẫu thống nhất của cơ quan có thẩm quyền. Thứ nhất, việc khởi tố vụ án hình sự trong các trường hợp này phải dựa trên yêu cầu khởi tố của bị hại.
Nếu bị hại không yêu cầu việc khởi tố thì cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải tôn trọng quyết định của họ mà không được tự ý khởi tố vụ án. Điều này thể hiện sự dung hòa giữa lợi ích chung của xã hội và lợi ích riêng của bị hại, đồng thời thể hiện sự tiến bộ trong tư duy làm luật của các nhà lập pháp trong việc đảm bảo hài hòa giữa các lợi ích. 15 n Thứ hai, Đó là các tội phạm mà về bản chất của sự xâm hại không quá nghiêm trọng, khách thể của tội phạm là những mối quan hệ xã hội có liên quan trực tiếp đến bản thân người bị hại như sức khỏe, danh dự, nhân phẩm và quyền sở hữu trí tuệ của họ mà việc xử lý bằng biện pháp hình sự trong những trường hợp này có thể mang lại những hậu quả không mong muốn cho bị hại, đồng thời không đảm bảo hiệu quả đấu tranh, phòng ngừa tội phạm nói chung. Thứ ba, ý chí của bị hại là điều kiện tiên quyết để cơ quan tiến hành tố tụng khởi tố vụ án hình sự hoặc chấm dứt việc giải quyết vụ án hình sự.
Chỉ bị hại hoặc người đại diện trong các trường hợp cụ thể do BLTTHS quy định có yêu cầu khởi tố thì vụ án mới được khởi tố mà không phải phụ thuộc vào quyết định của cơ quan có thẩm quyền khi phát hiện có dấu hiệu tội phạm. Khi bị hại rút yêu cầu thì đó cũng là cơ sở để chấm dứt việc truy cứu TNHS đối với người thực hiện hành vi có dấu hiệu tội phạm, tùy từng giai đoạn tố tụng mà bị hại hoặc người đại diện bị hại có yêu cầu, cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải ra quyết định đình chỉ giải quyết vụ án. Thứ tư, chế định khởi tố VAHS theo yêu cầu của bị hại ở nước ta là sự thể hiện của việc kết hợp giữa quyền công tố và quyền tư tố trong TTHS. PLTTHS nước ta chủ yếu vận hành theo nguyên tắc công tố, tức là Nhà nước toàn quyền quyết định việc buộc tội, nhưng đối với một số loại tội phạm Nhà nước quyết định việc buộc tội khi bị hại có yêu cầu khởi tố VAHS.
Đây là quyền buộc tội của bị hại, có tính chất tư tố, là điều kiện phát sinh quyền công tố của Nhà nước nhưng vẫn nằm trong giới hạn của quyền công tố, vì bị hại chỉ có quyền yêu cầu khởi tố VAHS, sau đó vụ án được giải quyết theo thủ tục chung. Bên cạnh đó, mô hình tố tụng ở Việt Nam giai đoạn trước khi ban hành BLTTHS 2015 được đa số các nhà luật học thừa nhận là “mô hình tố tụng pha trộn”[17, tr. Mục đích của tố tụng được xác định là nhằm xác định sự thật khách quan của vụ án để đấu tranh phòng chống tội phạm (kiểm soát tội phạm), nên nhà nước không quy định quyền tư tố, đồng thời khẳng định dứt khoát nguyên tắc công tố trong tố tụng. Trong nhà nước XHCN, VKS là cơ quan đại diện cho Nhà nước thực hiện 16 n chức năng thực hành quyền công tố; quyền yêu cầu khởi tố vụ án hình sự của người bị hại cũng chỉ giới hạn trong phạm vi mà nhà nước thừa nhận đối với một số trường hợp nhất định, đó là những trường hợp mà tội phạm có tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội không cao xâm hại đến thể chất, tinh thần, tài sản, uy tín, danh dự của chính bị hại mà việc khởi tố có thể gây ảnh hưởng xấu đến chính bị hại của vụ án.
Theo quy định của BLTTHS, bị hại được thực hiện quyền yêu cầu khởi tố vụ án hình sự mà không phải thực hiện nghĩa vụ chứng minh tội phạm, buộc tội như trong thủ tục tư tố đối với vụ án. Trong vụ án hình sự được khởi tố theo yêu cầu của bị hại, quyền công tố vẫn được duy trì và VKS vẫn là cơ quan đại diện nhà nước thực hiện việc buộc tội để truy tố tội phạm và người phạm tội. Thứ năm, chế định khởi tố vụ án theo yêu cầu bị hại là biểu hiện của nguyên tắc công bằng trong luật hình sự Việt Nam [12, tr. Có nhiều tội phạm gây ra những thiệt hại không chỉ về vật chất mà cả những thiệt hại nghiêm trọng về mặt tinh thần đối với người bị hại.
Vì vậy, nhà nước xác lập một khả năng, điều kiện để người bị hại được cân nhắc tính toán khởi tố như thế có quá bất lợi cho cả lợi ích của họ hay không.Việc nhà nước điều chỉnh bằng PLTTHS với việc khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại chính là việc áp dụng các khả năng để cho người bị hại lựa chọn biện pháp xử lý tội phạm gây ra cho mình, nếu không lựa chọn biện pháp khác phù hợp với pháp luật thì biện pháp yêu cầu xử lý về hình sự là biện pháp cuối cùng của người bị hại. Thứ sáu, Bảo vệ tốt nhất, cao nhất quyền con ngquy, quyền công dân là lý tưởng hướng đến của nhà nước pháp quyền. Lý luận về quyền con người xác định về nội dung bảo vệ quyền con người gồm các yêu cầu là thừa nhận, bảo đảm và thực thi quyền con người như là yếu tố tự nhiên vốn có của nó, không phụ thuộc ý chí nhà nước [17, tr. Trong lĩnh vực tư pháp hình sự nội dung này đã được quy định rất sớm và rộng rãi; việc thừa nhận được nêu rõ từ các lĩnh vực thiết thực nhất như: bảo vệ quyền sống, quyến bất khả xâm phạm về thân 17 n thể, quyền tự do, quyền nhân thân đến danh dự, nhân phẩm… Pháp luật về khởi tố vụ án theo yêu cầu của bị hại đã trao quyền yêu cầu khởi tố vụ án cho bị hại, đây là biện pháp quan trọng để bảo vệ quyền con người trong tư pháp hình sự.
Về nội dung bảo đảm và thực thi về quyền con người trong pháp luật hình sự được xác lập bằng hai phương thức: là phương thức nhà nước tự quyết định biện pháp bảo vệ cho mọi công dân gọi là công tố và phương thức cá nhân được phép sử dụng quyển mà nhà nước ghi nhận và bảo đảm Trong vụ án khởi tố theo yêu cầu của người bị hại ghi nhận quyền của người bị hại trong tố tụng hình sự là việc ghi nhận, bảo đảm “quyển con người” ở phạm vi nhất định. Việc để cho bị hại có quyền tự do lựa chọn biện pháp tốt nhất để bảo vệ quyền lợi của mình thông qua việc yêu cầu cơ quan có thẩm quyền khởi tố hay không khởi tố vụ án hình sự thể hiện sự tôn trọng quyền của người bị hại trong tố tụng hình sự. Do bị hại là chủ thể bị tội phạm tác động trực tiếp nên họ là người có điều kiện và khả năng đánh giá chính xác và tự quyết định trong giới hạn pháp luật cho phép hành vi của mình, trên cơ sở cân nhắc các mặt lợi ích để xác định lợi ích nào cần đạt có lợi cho họ nhất: như lợi ích vật chất, tinh thần, lợi ích khác… Từ đó lựa chọn hành động đúng đắn để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp cho mình. Việc xây dựng và áp dụng quy định này đồng thời phải tính tới yếu tố bảo vệ lợi ích hợp pháp của mọi công dân khác và các lợi ích hợp pháp chung của Nhà nước, của xã hội, bảo đảm nguyên tắc nhà nước duy trì quyền công tố trong xử lý tội phạm.
Như vậy, quyền yêu cầu khởi tố vụ án của người bị hại trong TTHS là “trường hợp đặc biệt” của pháp luật về khởi tố vụ án, đây là quyền “yêu cầu khởi tố đối với vụ án hình sự” của người bị hại trong giới hạn pháp luật quy định; là cơ sở, là điều kiện để phát sinh quyền công tố nhà nước với các tội phạm.