Chương 1: BACH CU DỊ VA THI PHAM TY BA HANH 1. Vài nét về cuộc đời và thơ ca Bạch Cư Di: L. Thời dai; Xã hội đời Đường trải qua cuộc chiến loạn An Lộc Sơn khủng khiếp. bộ mặt đau thương tiểu tụy đã hiện ra.
Cuối đời Trung Đường (742- 820), mặc dù cơn thử thách ghê gớm đã qua, song vết thương chiến tranh vin chưa tài nào hàn gắn nỗi. Đầu thời Văn Đường (820-907), xã hội bị xô đẩy vào vòng loạn lạc. Những mâu thuẫn của xã hôi phong kiến diễn ra gay gất. Mau thuẫn giai cấp, mâu thuẫn dân tộc, mâu thuẫn nội bộ của ting lớp thống trị phát triển đến mức cao.
Cuộc sống nông dân vô cùng cực khổ. Chế độ lưỡng thuế cho phép - bọn địa chủ cướp bóc nhân dân vô cùng tàn nhẫn. Thuế đóng mỗi năm hai vụ, đóng bằng tién, nhà nước dùng tiền mua hàng hóa của nông dân với giá rẻ mat. Giai cấp thống trị đặt ra những khoản thu tạp nang né.Tinh trạng đó dẫn nhân dân vào cảnh đói khổ thê thảm, không chịu đựng nổi họ đã cẩm giáo mác gậy gộc vùng lên.
Tiêu biểu nhất là cuộc khởi nghĩa của Hoàng Sao năm 864. Cuộc khởi nghĩa tuy thất bai nhưng nó đã đánh hồi chuông báo hiệu cho sư sụp đổ hoàn toàn của triểu đại phong kiến nhà Đường. Bach Cư Di sống trong xã hội bão tấp ấy. Hiên thực khách quan vô cùng to lớn đã đội vào tâm tư, tinh cảm của nhà thơ, những yếu tố đó đã góp phan tạo nên một nhà thơ hiện thực Bach Cư Di, 1.
Tiểu sử Bạch Cư Dị: Bach Cư Di (772-846) tự là Lạc Thiên, nguyên quán Thái Nguyên. về sau tổ tiên chuyển sang vùng Ha Khuẻ ( nay là huyền Vi Nam, tinh $VTTHH: Pham Thanh Hiép 7 Ty bà hành và các bản dịch tiéng Viet hiện hành GVHD: Chu Trọng Thu Thiểm Tây). Ông ra đời trong một gia đình quan lại nhỏ ở huyện Tân Trịnh. tinh Hà Nam.
Năm mười hai, mười ba tuổi, vì Chu Sĩ, Lý Hy Liệt khởi binh làm loạn ông phải lánh xuống Việt Trung (nay thuộc tỉnh Chiết Giang). Ong đã lớn lên trong những năm tháng loạn lạc, din tình khổ sở nên rất gần gũi, cảm thông sâu sắc với nỗi khổ của nhân dân. Năm 802, đời Đường Đức Tông, khi mới 28 tuổi ông đỗ Tiến sĩ, bất đầu bước vào đường sĩ hoạn, đồng thời cũng nhận ra thực tế triểu đình hủ bại, quan lại thối nất và ông quyết tâm tim những đối sách có thể làm cho nền chính trị trong sạch, đấu tranh với bọn hoạn quan, tham quan 6 lại. Năm thứ hai đời Nguyên Hòa Đường Hiến Tông (tức năm 807), ông giữ chức Han lâm học si, năm thứ ba giữ chức Tả thập di.
Tả thập di là chức gián quan, Nhưng do đấu tranh thẳng thấn nên ba năm sau ông bị buộc từ chức. Sau ba năm để tang mẹ. ông về kinh nhận chức Đông cung tán thiện dai phu (chuyên giúp ý kiến cho Thái tử). Sau đó không lâu vì tham gia đấu tranh nên bị truất đưa đi làm Tư mã ở đất Giang Châu (tức Tầm Dương, nay là Cửu Giang, thuộc tỉnh Giang Tây).
Tư mã là chức quan nhàn rỗi, chẳng có việc gì làm, nên tráng chí của ông tiêu ma dần. Thời trẻ ông từng chịu ảnh hưởng của Dao gia và Phật gia, lúc này tư tưởng tiêu cực càng phát triển, ông đựng một mái nhà tranh bên chùa Đông Lâm, dưới ngọn Hương Lô, thuộc đãy núi Lư Sơn để tu tiên học đạo. Đến năm 819, lúc 47 tuổi, ông được thăng làm Thứ sử Trung Châu, tỉnh Tứ Xuyên. Năm 822 làm Thái thú Hàng Châu, ông chăm lo việc thủy lợi, cho xây dựng con đê ngăn nước lụt được gọi là Bạch đê.
Năm Bảo Lịch đời Đường Kính Tông (tức năm 825), ông được đổi làm Thứ sử Tô Châu. được nhân dân vô cùng yêu mến. Năm 845, ông xin về hưu, ở tại Lý Đạo thuộc Lạc Dương, lấy việc uống rượu ngâm thơ làm vui, tu sửa chùa Hương Sơn, tự xưng là Hương Sơn cư sĩ. Mất năm Hội Xương thứ sáu đời Đường Vũ Tông (tức năm 846), thọ bảy mươi lim tuổi.
Bach Cư Di có một khoảng thời gian dài gan bốn mươi năm lận dan chốn quan trường, Ông làm quan vào lúc xã hôi Trung Đường ở vào tình thé phức tap nhiều mâu thuẫn. Buổi dau ông ôm ấp mông &¿êm tế thiên hà. SVTH: Pham Thành Hiếp § Tỳ hà hành và các hẳn địch tiếng Việt hiện hanh GVHD: Chu Trọng Tha hăng hái đấu tranh với bon hoạn quan, hoàng thân quốc thích chuyên quyền. Nhưng từ khi bị cách chức đưa đi làm Tư mã ở đất Giang Châu cho đến cuối đời thì mộng kiém rế thién ha của ông nguội lanh dan, nhường chỗ cho tư tưởng độc thién ki thân.
Kể từ đó dù làm quan ở kinh đô hay địa phương, ông sống theo lối bấn quan, ban ẩn (nửa làm quan nửa ở ẩn) mà ông gọi là ứrưng ẩn (ở ẩn chốn quan trường). Tuy chí khí có giảm sút, không đấu tranh tích cực như trước nhưng ông vẫn luôn là vị quan thanh liêm, làm nhiều việc ích nước lợi dân và được nhân din yêu mến. Bach Cư Dị để lại cho đời gan ba ngần bài thơ, góp phan làm phong phú kho tàng thơ ca Trung Quốc. Ông không chỉ là một nhà thơ lớn của Trung Hoa mà còn là một trong những nhà thơ nổi tiếng của thế giới.
Thơ ca Bạch Cư DỊ: Tác phẩm có Bach Thi Trường Khánh tập, gdm bảy mươi mốt quyển. Trong toàn bộ thơ ca của mình ông tự chia ra làm bốn loại: phúng dụ, nhàn thích, cảm thương và tạp luật. Thơ phúng dụ là những bài có tính chất châm biếm và giáo dục sâu sắc như Tan trung ngâm và Tân nhạc phủ, thơ nhàn thích là những bài thơ tả cảnh, tả tình trong khi nhàn rỗi hoặc lúc vui thú giang hỗ; thơ cảm thương được làm ra khi bị xúc động mạnh vì cảnh ngộ thương tâm như Tường hận ca và Tỳ bà hànứ; thơ tạp luật gồm những bài thơ có nội dung và hình thức phức tạp không thuộc ba loại trên. Trong bốn loại thơ này thì phúng dụ và cảm thương là có giá trị hơn cả.
Bạch Lạc Thiên không chỉ là một nhà thơ mà còn là một nhà lí luận thơ ca có quan điểm tiến bộ. phù hợp với tinh thần cơ bản của chủ nghĩa hiện thực. Bach Cư Dị quan niệm thơ là phải phản ánh nỗi thống khổ của nhân dan, phải nói đến thời cuộc, phải quan tâm đến chính trị đương thời. Thơ ca là tấm gương của thời đại, thơ ca phải nói lên tình cảm của nhân dân.
Vì vậy thơ Bach Cư Di, nhất là thơ phúng dụ và thơ cảm thương có giátr| hiện thực rất cao. Thi phẩm Tỳ bà hành: 1. Hoàn cảnh sáng tic: SVTH: Pham Thành Hiện 9 Tỳ bà hành và các bản dịch tiếng Việt hiện hành GVHD: Chu Trong Thu Hoan cảnh sáng tác bai thơ này được Bạch Cư Di viết rất rõ trong lời tựa. Nội dung lời tựa như sau: “ Nguyên Hòa thập niên, du tả thiên Cửu Giang quận Tư mã.
Minh niên thu, tống khách Bồn phố khẩu. văn chu trung da đàn tỳ bà giả, thính kỳ âm, tranh tranh nhiên hữu kinh đô thanh. Vấn kỳ nhân, bản Trường An xướng nữ, thường học tỳ bà ư Mục Tào nhị thiện tài. Niên trưởng sắc suy, ủy thân vi cổ nhân phụ.
Toại mệnh tửu, sử khoái đàn sổ khúc. Khúc bãi mẫn nhiên, tự tự thiếu niên tiểu thời hoan lạc sự, kim phiêu luân tiểu tụy, chuyển tỉ ư giaug hồ gian. Dư xuất quan nhị niên, điểm nhiên tự an, cảm tư nhân ngôn, thị tich thủy giác hữu thiên trích ý. Nhân vi trường cú.
ca di tạng chi, phim lục bách nhị thập ngôn, mệnh viết 7ÿ bd hành”. Chúng tôi tạm dịch là: “Năm Nguyên Hòa thứ mười. ta(tức Bạch Cư Di) bị giáng chức làm Tư Mã ở quân Cửu Giang. Mùa thu năm sau, ta tiễn khách ở bến Bồn phổ, đang đêm chợt nghe thấy trong thuyền có người đánh đàn tỳ bà.
Nghe tiếng đàn thánh thót mang âm điệu của chốn kinh đô. Hỏi ra, người đó vốn là ca nữ chốn Trường An. Nàng từng học đàn tì bà với hai bậc tài danh họ Mục và họ Tào. Khi tuổi cao nhan sắc tàn phai, nàng gá thân làm vợ một người khách buôn.
Ta bèn sai bày tiệc rượu bảo nang dan lên mấy khúc, đàn xong nàng có vẻ buổn bã rồi tự kể lại những chuyện hoan lạc hồi còn trẻ, nay chìm nổi héo hon, lưu lạc chốn giang hồ. Ta rời kinh đô, ra đây làm quan đã hai năm, vẫn điểm nhiên yên sống, cảm lời nói của nàng, đêm ấy ta mới chạnh nỗi niém bị giáng quan biếm trích của mình. Nhân đó làm bài Thất ngôn cổ thi (Trường cú), ngâm tặng nàng, gồm 612 chữ, gọi là Tÿ bà hàn". Qua lời tựa chúng ta có thể thấy được hoàn cảnh ra đời rất đặc biệt của bài thơ cũng như tư tưởng chủ để của tác phẩm.
Nguồn cảm hứng xuất phát từ mối đồng cảm sâu sắc cho thân phận của người phụ nữ, cụ thể ở đây là người ca ki bị day vò đau khổ trong xã hội cũ. Bạch Cư Di đã cảm thấy mối tương đổng giữa cuộc đời minh, một vị quan lại triểu đình, với người ca nữ trên bến Tầm Dương. Xuất phát từ mối cảm thương đó nhà thơ đã viết nên tuyệt phẩm Tỳ bà hành. SVTH: Pham Thành Hiệp 10 Tỷ bà hành và các bản dịch tiếng Việt hiện hành GVHD: Chu Trọng Thu 1.
Đặc điểm thể thơ : Bài thơ được viết theo thé that ngồn trường thiên (còn gọi là thất ngôn cổ phong hay thất ngôn cổ thể), một thể thơ truyền thống của Trung Quốc, gồm 88 câu, 616 chữ. Thể thơ này mỗi câu bảy chữ, không theo luật bằng trắc nhất định, không hạn định số câu. Cách hiệp van có thể một van hoặc nhiều van, cứ cách mấy câu lại đổi van, từng cặp van bằng xen lẫn từng cặp van trắc. Trường thiên là những bài thơ dài, nghiêng về trần thuật hoặc biểu cảm liên tục trước một để tài không đứt.
Một bài trường thiên bao giờ cũng có từng phần mach lac, có cấu trúc hợp lý. Thất ngôn trường thiên cổ phong là lối thơ phóng túng xuất sắc của Đường thi. Bạch Cư Di vân dụng vào Ty bà hành thật tài tình. Bản trường thiên này lời thơ uyển chuyển, thâm wim, thanh vận biến hóa đan xen hài hòa.
Bài thơ tình tiết rành rẽ, tầng thứ phân minh, miêu tả tinh tế, giọng thơ buồn thảm sâu lắng như khóc như than, sức cảm hóa nghệ thuật vô cùng lớn. Phân tích bài thơ; a.