Chương 1: TỔNG QUAN VỀ CẤU TRÚC GIẢI PHẪU DA 1. CẤU TRÚC GIẢI PHẪU CỦA DA Da là cơ quan lớn nhất của cơ thể, chiếm khoảng 15% tổng trọng lượng cơ thể người trưởng thành. Chức năng của da là bảo vệ cơ thể cùng các cơ quan bên trong khỏi những tác nhân vật lý, hóa học, sinh học bên ngoài, ngăn ngừa sự mất nước từ cơ thể, điều hòa thân nhiệt[1, 2]. Da thì liên tục với lớp màng niêm mạc (mũi,miệng…).
Da được cấu tạo gồm 3 lớp, lớp biểu bì, hạ bì (chân bì) và mô dưới da. Độ dày của các lớp khác nhau này thì khác nhau ở từng vùng da trên cơ thể. ví dụ: ở mí mắt thì có lớp biểu bì mỏng nhất (khoảng 0,1mm), trong khi lòng bàn tay, bàn chân có lớp biểu bì dày nhất (đo được khoảng 1,5mm). Lớp hạ bì dày nhất ở lưng: dày gấp 30 – 40 lần lớn biểu bì[1].
Lớp ngoài cùng là lớp biểu bì có các tế bào keratinocyte có chức năng tổng hợp keratin, một loại protein dài, giống sợi chỉ với chức năng bảo vệ cơ thể. Lớp biểu bì là một lớp biểu mô lát tầng sừng hóa, được cấu tạo chủ yếu từ 2 loại tế bào là keratinocytes và dendritic cell (tế bào tua gai – trình diện kháng nguyên). Còn lại là số lượng nhỏ các tế bào khác gồm melanocytes, Langerhans cells, Merkel cell. Lớp biểu bì còn chia thành 4 lớp nhỏ hơn là lớp tế bào đáy (stratum germinativum), lớp vảy (stratum spinosum), lớp tế bào hạt (stratum granulosum), lớp sừng (stratum corneum).
Ba lớp dưới là 3 lớp tế bào sống, có nhân còn được gọi là stratum malpighii và rete malpighii (Murphy). Biểu bì là lớp liên tục đổi mới và phát triển thêm các cấu trúc phụ khác: móng tay, tuyến mồ hôi, tuyến tiết bã nhờn. các tế bào đáy tăng sinh liên tục để liên tục thay thế lớp biểu bì bên ngoài. Biểu bì là một lớp mô động, các tế bào biểu bì liên tục chuyển động không đồng bộ.
Lớp chân bì (lớp hạ bì) Lớp hạ bì được tạo thành từ những loại protein cấu trúc sợi được gọi là collagen. Lớp hạ bì là một lớp tích hợp rất lớn có các dạng sợi và các mô liên kết giúp đáp ứng các kích thích bởi thần kinh và hệ mạch máu, các cấu trúc phụ có nguồn gốc từ biểu bì, nguyên bào sợi, đại thực bào, tế bào mast. Các tế bào có nguồn gốc từ máu khác như: tế bào lympho, tế bào plasma, và các tế bào leukocytes khác, đều đi vào lớp hạ bì để đáp ứng với các khích thích. Lớp hạ bì cung cấp độ mềm dẻo, độ đàn hồi, độ bền của da.
Nó bảo vệ cơ thể khỏi chấn thương cơ học, thấm nước, hỗ trợ điều hòa thân nhiệt và bao gồm các kích thích liên quan đến cảm giác. Lớp biểu bì và lớp hạ bì tương tác với nhau để duy trì đặc tính của cả 2 mô. Hai vùng này cũng hợp tác để phát triển trong quá trình phát triển hình thái của phần tiếp giáp da – biểu bì và phần phụ của biểu bì, hợp tác trong việc sửa chữa, tái tạo da khi vết thương được chữa lành. Lớp hạ bì không trải qua một trình tự biệt hóa rõ ràng song song với sự biệt hóa biểu bì, nhưng cấu trúc và tổ chức của các thành phần mô liên kết có thể dự đoán được một cách phụ thuộc vào độ sâu.
Các thành phần nền, bao gồm collagen và mô liên kết đàn hồi, cũng thay đổi tùy theo độ sâu và trải qua quá trình thay đổi và tái tạo ở da bình thường, trong các quá trình bệnh lý và phản ứng với các kích thích bên ngoài.[1] Các thành phần của lớp hạ bì có nguồn gốc từ trung bì ngoại trừ các dây thần kinh, giống như tế bào melanin, có nguồn gốc từ mào thần kinh. Cho đến tuần thứ sáu của thai kỳ, lớp bì chỉ là một tập hợp các tế bào hình đuôi gai chứa đầy axit-mucopolysaccharid, là tiền thân của nguyên bào sợi. Vào tuần thứ 12, các nguyên bào sợi đang tích cực tổng hợp các sợi lưới, sợi đàn hồi và collagen. Mạng lưới mạch máu phát triển và các tế bào mỡ đã xuất hiện bên dưới lớp hạ bì vào tuần thứ 24.
Lớp hạ bì của trẻ sơ sinh bao gồm các bó collagen nhỏ, trong khi lớp hạ bì của người lớn chứa các bó collagen dày hơn. Nhiều nguyên bào sợi có trong lớp hạ bì của trẻ sơ sinh, nhưng một số ít tồn tại ở tuổi trưởng thành. Thành phần chính của lớp hạ bì là collagen, một họ protein dạng sợi với ít nhất 15 loại khác biệt về mặt di truyền trong da người. Một loại protein cấu trúc chính cho toàn bộ 4 cơ thể, collagen được tìm thấy trong gân, dây chằng, lớp lót của xương và lớp hạ bì.
Collagen là một chất chống lực tác động lên da. Mặt khác, sợi đàn hồi đóng vai trò duy trì độ đàn hồi nhưng lại làm rất ít để chống lại sự biến dạng và rách da. Các sợi collagen bị phân giải bởi các enzym phân giải protein được gọi là spare collagenases và được thay thế bằng các sợi mới. Collagen chiếm 70% trọng lượng khô của da.
Nguyên bào sợi kết hợp phân tử procollagen, một chuỗi polypeptit hình xoắn. Sau đó, tế bào hình thành các nguyên bào sợi và chúng tập hợp thành các sợi collagen. Các axit amin glysine, hydroxyproline và hydroxylysine làm giàu collagen. Các collagens dạng sợi được tìm thấy trong da bao gồm nhóm chính và là protein phong phú nhất trong cơ thể.
Thành phần chính của lớp hạ bì là collagen loại I. Các sợi collagen định vị lỏng lẻo được tìm thấy ở lớp hạ bì nhú và lớp da, trong khi các bó collagen lớn được ghi nhận ở lớp hạ bì dạng lưới. Collagen loại IV được tìm thấy trong vùng màng đáy. Lớp mô dưới da Lớp mô dưới da có những tế bào lipocytes sản xuất những tế bào mỡ.
Về mặt phôi học, vào cuối tháng thứ năm, các tế bào mỡ bắt đầu phát triển trong mô dưới da. Các tiểu thùy của tế bào mỡ hoặc tế bào mỡ này được ngăn cách bởi vách ngăn dạng sợi được tạo thành từ các mạch máu lớn và collagen. Lớp da này có độ dày khác nhau tùy thuộc vào vị trí da. Được coi là một cơ quan nội tiết, mô dưới da cung cấp cho cơ thể áp lực nổi trên bề mặt chất lỏng và có chức năng như một kho năng lượng.
Quá trình chuyển đổi hormone diễn ra trong panniculus, chuyển đổi androstenedione thành estrone nhờ aromatase. Các tế bào mỡ sản xuất leptin, một loại hormone điều chỉnh trọng lượng cơ thể thông qua hoạt động của vùng dưới đồi.[1] 5 Chương 2: TỔNG QUAN VỀ MỤN TRỨNG CÁ VÀ SINH LÝ BỆNH MỤN TRỨNG CÁ 2. Đại cương về mụn trứng cá Trứng cá (acne) là bệnh da thông thường gây nên do tăng tiết chất bã và viêm của hệ thống nang lông tuyến bã.[3] Bệnh biểu hiện bằng nhiều loại tổn thương khác nhau như mụn cám, sẩn, sẩn viêm, mụn mủ, mụn bọc , nang. khu trú ở vị trí tiết nhiều chất bã như mặt, lưng, ngực.
Khoảng 80% trường hợp trứng cá gặp ở tuổi thanh thiếu niên, đặc biệt giai đoạn dậy thì.[3] Trứng cá không ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính mạng, tuy nhiên, do tồn tại dai dẳng, mụn, sẩn hay sẹo lỗi, sẹo lõm ở vùng mặt ảnh hưởng đến thẩm mỹ và chất lượng cuộc sống người bệnh. Các nguyên nhân hình thành mụn Mụn trứng cá được gây ra bởi rất nhiều nguyên nhân, được liệt kê dưới đây: - Sự sừng hóa bất thường: Sự thay đổi hình thái sớm ở trong tuyến bã nhờn là sự bất thường. Các tế bào sừng hóa ở đoạn trên trong đống nang trở nên kết dính, thay vì trải qua quá trình phân hủy và thay thế bình thường thì chúng lại gây tắc và hình thành nhân mụn trong nang nhờn.[4] - Bã nhờn: các sản phẩm bài tiết giàu lipid của các tuyến bã nhờn có vai trò trung tâm trong quá trình sinh bệnh của mụn trứng cá, cung cấp môi trường cho sự tăng sinh vi khuẩn Propionibacterium Acnes. Bã nhờn gây ra mụn, mức độ tiết bã nhờn ở người trưởng thành là điều kiện tiên quyết cho sự phát triển của bệnh, giảm sản xuất bã nhờn thì có lợi cho điều trị mụn.
Mức độ nghiêm trọng của mụn thường tương đương với mức độ sản xuất bã nhờn.[4] - Hormon: Mụn trứng cá không phải là bệnh rối loạn hormone như thiếu hụt, dư thừa hay mất cân bằng. Tuy nhiên mức độ lưu thông bình thường của hormone androgen từ tuyến thượng thận hoặc tuyến sinh dụng trước khi bắt đầu dậy thì lại có ý nghĩa trong quá trình sinh mụn.[4] 6 - Vi khuẩn: mụn không phải là một bệnh nhiễm trùng, nhưng vi khuẩn có liên quan trực tiếp là P. Propionibacterium là một loại vi khuẩn kị khí sinh ra do androgen kích thích các tuyến bã nhờn. Vi khuẩn này thường không tìm thấy trên da ở giai đoạn trước dậy thì.
Người Ấn Độ thường bị mụn trứng cá có số lượng vi khuẩn P. Các sản phẩm chuyển hóa của của vi khuẩn giúp hình thành nhân mụn và làm vỡ chúng dẫn đến các tổn thương viêm.[4] - Di truyền: các tác nhân di truyền đóng vai trò quan trọng quyết định kích thước và hoạt động của tuyến bã nhờn. Nếu bố mẹ có bị trứng cá nặng thì con của họ có nguy cơ bị mụn trứng cá rất cao bao gồm cả mức độ và độ nghiêm trọng. Mụn trứng cá mang tất cả dấu hiệu của một bệnh đa gen.[4] - Cơ địa của làn da: Các yếu tố gây ra mụn nằm ở chính làn da.
Các đặc điểm sinh lý và hình thái của cơ quan đích, nang bã nhờn là những yếu tố quyết định quan trọng nhất của bệnh. Da có mụn dễ thẩm thấu hơn da không có mụn, đơn vị lông mao lớn hơn, các chất có thể xâm nhập qua làn da dễ dàng hơn thông qua các màng che nang. Các phản ứng nang lông có ảnh hưởng lớn hơn ở bệnh nhân mụn trứng cá. Biểu mô nang hoạt động mạnh hơn với các tác nhân vật lý cũng như hóa học.[4] 7 Androgen Sebocyte Keratinocyte Tăng tiết bã nhờn Sừng hóa nang lông Thay đổi mô nang Sự xâm chiếm của vi khuẩn Propionibacterium Acne Gây viêm mụn Hình 2.1: Nguyên nhân hình thành mụn trứng cá Một số yếu tố khác liên quan đến hình thành mụn trứng cá theo hướng dẫn chẩn đoán và điều trị Trứng cá Bộ Y Tế chỉ ra bao gồm: - Tuổi: trứng cá thường gặp ở tuổi thanh thiếu niên, 90% trường hợp ở lứa tuổi 13 đến 19, sau đó bệnh giảm dần, nhưng trứng cá có thể bắt đầu ở tuổi 20 – 30 hoặc muộn hơn, thậm chí tới tuổi 50 – 90.