Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng ở lứa tuổi mẫu giáo, những mầm mống đầu tiên của nhân cách đã bắt đầu hình thành và dấu hiệu đầu tiên cho thấy đó là sự xuất hiện của quá trình tự nhận thức. Tự nhận thức đóng vai trò điều khiển, điều chỉnh hành vi của con người. Khả năng tự nhận thức về bản thân giúp trẻ tham gia có hiệu quả và trở thành chủ thể của các hoạt động, tạo cơ sở cho sự hình thành và phát triển tâm lí cũng như nhận thức về thế giới xung quanh.
Kết quả của quá trình tự nhận thức là trẻ có được những biểu tượng về bản thân mình. Những nghiên cứu ở nước ngoài Trên thế giới, các công trình nghiên cứu về quá trình hình thành BTBT đã được tiến hành theo nhiều xu hướng khác nhau: Xu hướng 1: Nghiên cứu quá trình hình thành và phát triển BTBT ở trẻ em. Trong công trình nghiên cứu của Gesell đã đưa ra 24 giai đoạn phát triển của trẻ mà sau này Osterrieth trình bày lại thành 7 giai đoạn. Theo ông, giai đoạn 3-5 tuổi là giai đoạn “ngoan ngoãn theo đuổi” khẳng định “cái tôi”, khẳng định sự làm chủ về vận động, sự khéo léo trong các động tác, sự phát triển ngôn ngữ.
Ông cho rằng trẻ 5 tuổi là mẫu người tiền bối của con người trưởng thành sau này [8]. Một tác giả khác là M.Lixina trong cuốn “Tâm lí học trẻ em” đã chỉ ra rằng BTBT của trẻ phản ánh những nội dung khác nhau, ở những giai đoạn lứa tuổi khác nhau. Nói chung, BTBT của trẻ mẫu giáo thường tốt hơn so với thực tế [6]. Một đại diện khác của xu hướng này là A.Lêônchiep, ông đã nghiên cứu và chỉ ra bản chất quá trình hình thành BTBT ở trẻ mẫu giáo.
Theo ông để có được các biểu tượng đúng đắn, ban đầu đứa trẻ xác định các đặc điểm của người khác và của bản thân một cách cục bộ theo từng mặt tách biệt nhau. Nhưng về sau, cách đánh giá đó nhường chỗ cho cách đánh giá tổng quát, bao quát con người trong toàn bộ và tách bạch ra những nét bản chất của họ. Từ đó, ông khẳng định: “Cũng giống như bất cứ một sự nhận thức nào, sự tự nhận thức bản thân cũng bắt đầu từ việc tách bạch ra những thuộc tính hình thức bề ngoài và là kết quả của sự so sánh, phân tích và khái quát hóa, sự tách bạch ra cái bản chất” [17, tr. 6 Xu hướng 2: Nghiên cứu về quá trình hình thành BTBT cho trẻ thông qua trò chơi.
Nhà tâm lí học người Pháp P.Janet cho rằng: Trong hoạt động và giao tiếp, con người nhập tâm những phương thức hành vi, quan hệ, thái độ đối với thế giới bên ngoài của người khác. Những phương thức hành vi được nhập tâm đó trở thành phương thức hành vi của chính mình. Như thế, BTBT của mỗi người được hình thành trong các mối quan hệ xã hội phức tạp. Ở trẻ em, các mối quan hệ xã hội đó được thể hiện rõ nhất thông qua các trò chơi.
Qua các trò chơi ấy, trẻ được giao tiếp, được hoạt động với các vai trò khác nhau. Dần dần những phương thức ứng xử, hành vi của người khác được trẻ nhập tâm và bắt chước. Như thế, chính thông qua các mối quan hệ xã hội phức tạp của trò chơi, trẻ nhận ra chính mình [9]. Nhà tâm lí học người Mĩ D.Mead cũng khẳng định: Trong mối tương tác với những người khác trong quá trình hoạt động, mỗi con người trở thành khách thể nhận thức của chính mình.
Ông cho rằng, nguồn gốc hình thành BTBT là trò chơi của trẻ. Ban đầu, đó là những trò chơi lặp lại hành động của người lớn, trong đó trẻ thực hiện các vai xác định. Sau đó, trẻ chơi những trò chơi có luật lặp lại quan hệ của những người xung quanh với một hay nhiều người khác. Trong loại trò chơi này, trẻ nắm được hành vi của chính mình, ở trẻ hình thành những biểu tượng sơ đẳng về bản thân, về khả năng và những phẩm chất nhân cách của chính mình.
Như vậy có thể nói, qua trò chơi BTBT được hình thành ở trẻ, cơ sở của tự ý thức được hình thành. Nghiên cứu trên của D.Mead đã chỉ rõ vai trò của các trò chơi, đặc biệt là các dạng trò chơi ĐVTCĐ với sự hình thành BTBT của trẻ [25]. Nhà tâm lí học người Thụy Sĩ Jean Piaget đã khẳng định rằng: Trò chơi của trẻ em có tính biểu trưng và chỉ thực hiện được trong mối tương quan với trình độ phát triển nhất định của trí tuệ. Về ý nghĩa, vai trò của trò chơi trẻ em, ông đánh giá khi chơi, ở trẻ phát triển tri giác, trí thông minh,những khuynh hướng thử nghiệm, những bản năng xã hội, đồng thời trẻ cũng bộc lộ và phát triển những biểu tượng có sẵn, trong đó có những biểu tượng về bản thân mình [8].
Tóm lại, quá trình tự nhận thức và BTBT đã được rất nhiều các nhà tâm lí học trên thế giới quan tâm với nhiều khía cạnh khác nhau và cũng đi theo những xu hướng khác nhau. Tuy vậy, các nghiên cứu đều đã khẳng định tự nhận thức là 7 hạt nhân của nhân cách, là con đường hình thành nên BTBT. Quá trình này ở mỗi người diễn ra với nhịp độ, tốc độ khác nhau nhưng có cùng bản chất và đều phải trải qua những giai đoạn nhất định. Sự hình thành những BTBT đúng đắn sẽ giúp mỗi người biết tự điều chỉnh mình trong quan hệ với môi trường xung quanh.
Những nghiên cứu ở Việt Nam Ở Việt Nam, vấn đề hình thành BTBT cũng đã được nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu và cũng đi theo những xu hướng khác nhau: Xu hướng 1: Nghiên cứu về vấn đề BTBT của người trưởng thành. Đại diện là tác giả Lê Ngọc Lan [16], theo tác giả BTBT trong mối liên hệ với các yếu tố bên trong của nhân cách, sự khác nhau về giới tính, tính chất các hoạt động ảnh hưởng tới việc hình thành BTBT của mỗi cá nhân. Ngoài ra, các tác giả Nguyễn Quang Uẩn, Ngô Thiên Thạch, Đinh Thị Tứ, Ngô Thị Huệ. [29] trong các công trình nghiên cứu đã xác định nguồn gốc, cơ sở hình thành BTBT là sự kết hợp hài hòa giữa yếu tố vật chất, tinh thần của mỗi con người với môi trường xã hội, trong đó môi trường hoạt động và giao tiếp đóng vai trò quan trọng.
Xu hướng 2: Nghiên cứu vấn đề hình thành BTBT của trẻ mẫu giáo. BTBT của trẻ mẫu giáo mà trước hết là sự tự ý thức, tự nhận thức của trẻ. Các tác giả Ngô Công Hoàn, Nguyễn Ánh Tuyết trong các công trình nghiên cứu về sự phát triển tâm lí của trẻ em đã đề cập đến. Theo các tác giả, tự ý thức là hạt nhân quan trọng của sự hình thành nhân cách trẻ.
Tự ý thức được hình thành từ cuối tuổi nhà trẻ và phát triển mạnh ở trẻ mẫu giáo, có vai trò to lớn đối với các hoạt động vui chơi, học tập của trẻ mầm non. Đó là mầm mống, là tiền đề để biến quá trình giáo dục thành tự giáo dục ở trẻ sau này, là điều kiện không thể thiếu cho sự hoàn thiện nhân cách của trẻ [12], [13], [26]. Ngoài ra, một số tác giả khác như: Nguyễn Thị Thư, Trần Thị Bích Ngọc, Bùi Thị Hoài… cũng đã có các đề tài nghiên cứu về vấn đề tự nhận thức, sự hình thành BTBT của trẻ mẫu giáo [24], [18], [11]. Tác giả Hoàng Thị Phương trong cuốn “Giáo trình lí luận và phương pháp hướng dẫn trẻ làm quen với môi trường xung quanh” đã đưa ra nội dung giáo dục tự nhận thức bản thân cho trẻ bao gồm: Hướng dẫn trẻ làm quen với cơ thể chúng; Giáo dục trẻ tự nhận thức về tình cảm, ý nghĩ, hành vi; Giáo dục ý thức vị trí xã hội cho trẻ.
Tác giả đã khẳng định rằng: “Giáo dục tự nhận thức về bản 8 thân là một phần quan trọng của quá trình hình thành nhân cách trẻ. Trẻ ý thức về bản thân ngày càng đầy đủ thì càng tích cực tham gia vào quá trình hoàn thiện bản thân để trở thành người”. Để làm được điều đó, tác giả đã chỉ ra nội dung yêu cầu cụ thể của việc giáo dục tự nhận thức bản thân với trẻ ở các lứa tuổi [19]. Ngoài ra, một số tác giả khác như Trần Thị Thanh, Nguyễn Thị Thanh Thủy, Lê Thị Ninh, Trần Việt Hồng, Võ Thị Cúc,… trong các tài liệu về việc cho trẻ khám phá môi trường xung quanh cũng đã đề cập đến nội dung giáo dục tự nhận thức, hình thành BTBT.
Nhìn chung, các nghiên cứu ở Việt nam đều đã quan tâm đến vấn đề hình thành BTBT cho trẻ mẫu giáo nhưng chỉ dừng lại ở việc hình thành BTBT chứ chưa đi sâu vào nghiên cứu mức độ biểu hiện BTBT của trẻ. Chính vì vậy mà những nghiên cứu trên là cơ sở lí luận trực tiếp của đề tài. Tóm lại, đã có rất nhiều nghiên cứu ở trong nước và ngoài nước về vấn đề hình thành BTBT của trẻ. Các nghiên cứu đi theo những xu hướng khác nhau nhưng đều đã chỉ ra vai trò của việc hình thành BTBT đối với sự phát triển tâm lí, nhân cách trẻ, khẳng định ý nghĩa to lớn của việc hình thành BTBT cho trẻ lứa tuổi mầm non.
Trên thực tế, việc khám phá chủ đề sẽ là cơ hội tốt để các nhà giáo dục cho trẻ được tham gia hoạt động trải nghiệm, khám phá, tìm hiểu bản thân mình, để qua đó hình thành cho trẻ các biểu tượng đúng đắn về bản thân. Việc sử dụng trò chơi, đặc biệt là trò chơi ĐVTCĐ là một con đường hữu hiệu để hình thành BTBT cho trẻ và việc tổ chức trò chơi ĐVTCĐ cho trẻ ở bậc học mầm non mang cả ý nghĩa về lí luận và thực tiễn. Vì vậy, chúng tôi lựa chọn “Hình thành biểu tượng bản thân cho trẻ mẫu giáo 4-5 tuổi thông qua trò chơi đóng vai theo chủ đề” làm hướng nghiên cứu của mình. Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ góp phần làm phong phú thêm cơ sở lí luận và nâng cao hiệu quả quá trình hình thành BTBT cho trẻ ở trường mầm non hiện nay.
Cơ sở lí luận của việc hình thành biểu tượng bản thân cho trẻ mẫu giáo 4 - 5 tuổi thông qua trò chơi đóng vai theo chủ đề 1. Biểu tượng bản thân và sự hình thành biểu tượng bản thân của trẻ mẫu giáo 4-5 tuổi 1.