Khóa Luận Về Phật Giáo Champa Từ Thế Kỷ III Đến Thế Kỷ X

Luận văn tốt nghiệp nghiên cứu phật giáo champa từ thế kỷ iii đến thế kỷ x, điều tra thực trạng, phân tích số liệu, đề xuất biện pháp cải tiến thực tế.

• Tác giả: Trần Bích Mai
• Người hướng dẫn: TS. Trần Thị Thu Hà
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội 2
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Phật Giáo Champa Từ Thế Kỷ III Đến Thế Kỷ X
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 0.3. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Đóng góp của khóa luận
• 0.7. Bố cục của khóa luận
• 1. CHƯƠNG 1: QUÁ TRÌNH DU NHẬP VÀ PHÁT TRIỂN CỦA PHẬT GIÁO ĐẾN CHAMPA TỪ THẾ KỶ III ĐẾN THẾ KỶ X
• 1.1. Bối cảnh lịch sử
• 1.2. Ảnh hưởng của Phật giáo Ấn Độ
• 1.3. Sự phát triển của Champa từ thế kỷ III đến thế kỷ X
• 1.4. Các giai đoạn phát triển của Phật giáo Champa
• 1.4.1. Giai đoạn từ thế kỷ III đến thế kỷ VII
• 1.4.2. Sự phát triển từ thế kỷ VII đến thế kỷ X
• 1.5. Sự tiêu vong Phật giáo ở Champa
• 1.6. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: ẢNH HƯỞNG CỦA PHẬT GIÁO ĐẾN CHAMPA
• 2.1. Ảnh hưởng đến xã hội
• 2.2. Ảnh hưởng tới nghệ thuật, kiến trúc: Nghệ thuật Phật giáo Champa xu hướng nghệ thuật liên châu Á
• 2.3. Ảnh hưởng ra bên ngoài
• 2.4. Sự tích Phật Triết một nhà sư Mật tông và sự kiện truyền bá Phật giáo Champa đến Nhật Bản và Ấn Độ
• 2.5. Giới luật của Phật giáo và vũ điệu mà Phật Triết sáng tạo ở Nhật Bản
• 2.6. Tiểu kết chương 2
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Khóa luận Phật giáo Champa từ thế kỷ III đến thế kỷ X

Khóa luận này nghiên cứu về Phật giáo Champa, một trong những tôn giáo có ảnh hưởng lớn đến văn hóa và xã hội của vương quốc Champa từ thế kỷ III đến thế kỷ X. Phật giáo không chỉ là một tôn giáo mà còn là một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của người dân Champa. Nghiên cứu này sẽ làm rõ quá trình du nhập, phát triển và những ảnh hưởng của Phật giáo đến văn hóa Champa.

1.1. Bối cảnh lịch sử và sự hình thành Phật giáo Champa

Phật giáo được du nhập vào Champa trong bối cảnh lịch sử đặc biệt, khi các thương nhân Ấn Độ bắt đầu thiết lập các mối quan hệ thương mại với khu vực Đông Nam Á. Sự giao thoa văn hóa này đã tạo điều kiện cho Phật giáo phát triển mạnh mẽ tại đây.

1.2. Vai trò của Phật giáo trong đời sống người Champa

Phật giáo không chỉ ảnh hưởng đến tín ngưỡng mà còn tác động đến các lĩnh vực khác như nghệ thuật, kiến trúc và văn hóa. Người dân Champa đã tiếp nhận và biến đổi Phật giáo theo cách riêng của họ, tạo nên một nền văn hóa độc đáo.

II. Những thách thức trong việc nghiên cứu Phật giáo Champa

Việc nghiên cứu về Phật giáo Champa gặp nhiều thách thức do thiếu hụt tài liệu và nguồn tư liệu chính thống. Các nhà nghiên cứu thường phải dựa vào các ghi chép từ bên ngoài và các tài liệu khảo cổ học. Điều này dẫn đến nhiều tranh cãi và bất đồng trong giới học thuật.

2.1. Thiếu hụt tài liệu lịch sử

Nhiều tài liệu về Phật giáo Champa chưa được khai thác triệt để, dẫn đến việc khó khăn trong việc xác định các giai đoạn phát triển của tôn giáo này. Các tài liệu hiện có chủ yếu là bia ký và ghi chép từ các quốc gia khác.

2.2. Tranh cãi trong giới học thuật

Sự khác biệt trong quan điểm nghiên cứu giữa các học giả trong và ngoài nước đã tạo ra nhiều tranh cãi về lịch sử và văn hóa Champa. Điều này cần được giải quyết để có cái nhìn khách quan hơn về Phật giáo tại đây.

III. Phương pháp nghiên cứu Phật giáo Champa hiệu quả

Để nghiên cứu Phật giáo Champa, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học như phương pháp lịch sử và phương pháp logic. Việc kết hợp các phương pháp này sẽ giúp làm rõ hơn về quá trình du nhập và phát triển của Phật giáo tại Champa.

3.1. Phương pháp lịch sử trong nghiên cứu

Phương pháp lịch sử giúp xác định các giai đoạn phát triển của Phật giáo Champa qua các thời kỳ khác nhau, từ khi du nhập cho đến khi suy tàn.

3.2. Phương pháp logic và phân tích

Phương pháp logic cho phép phân tích các mối quan hệ giữa Phật giáo và các yếu tố văn hóa, xã hội khác trong vương quốc Champa, từ đó đưa ra những kết luận chính xác hơn.

IV. Ảnh hưởng của Phật giáo đến văn hóa Champa

Phật giáo đã để lại dấu ấn sâu sắc trong văn hóa Champa, từ nghệ thuật điêu khắc đến kiến trúc. Những công trình kiến trúc như tháp Chăm là minh chứng cho sự giao thoa văn hóa giữa Phật giáo và các yếu tố văn hóa bản địa.

4.1. Nghệ thuật điêu khắc Champa

Nghệ thuật điêu khắc Champa chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ Phật giáo, với nhiều tác phẩm thể hiện hình ảnh Đức Phật và các vị Bồ Tát. Những tác phẩm này không chỉ có giá trị nghệ thuật mà còn mang ý nghĩa tôn giáo sâu sắc.

4.2. Kiến trúc tháp Chăm

Kiến trúc tháp Chăm là biểu tượng của Phật giáo tại Champa, thể hiện sự kết hợp giữa nghệ thuật kiến trúc Ấn Độ và văn hóa bản địa. Những tháp này không chỉ là nơi thờ tự mà còn là trung tâm văn hóa của người Chăm.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu Phật giáo Champa

Nghiên cứu về Phật giáo Champa không chỉ giúp hiểu rõ hơn về lịch sử và văn hóa của vương quốc này mà còn mở ra hướng đi mới cho các nghiên cứu tiếp theo. Việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Champa là cần thiết trong bối cảnh hiện đại.

5.1. Tầm quan trọng của việc bảo tồn văn hóa Champa

Bảo tồn văn hóa Champa, đặc biệt là các giá trị liên quan đến Phật giáo, là nhiệm vụ quan trọng để gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc. Điều này không chỉ có ý nghĩa về mặt lịch sử mà còn về mặt giáo dục.

5.2. Hướng nghiên cứu tương lai

Các nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc khai thác các nguồn tư liệu mới và áp dụng các phương pháp nghiên cứu hiện đại để làm rõ hơn về Phật giáo Champa và những ảnh hưởng của nó đến văn hóa và xã hội.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp đại học chuyên ngành Lịch sử Việt Nam của tác giả Trần Bích Mai (Khoa Lịch sử, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2, năm 2019) tập trung khảo cứu đề tài: "Phật giáo Champa từ thế kỷ III đến thế kỷ X". Trong tiến trình lịch sử Đông Nam Á cổ đại từ thế kỷ I đến thế kỷ X, sự giao lưu và tiếp nhận các yếu tố văn hóa ngoại sinh đóng vai trò quan trọng, đặc biệt là sự lan tỏa hòa bình của văn minh Ấn Độ qua các tuyến thương mại đường biển. Vương quốc Champa, với vị thế địa lý trải dài dọc duyên hải miền Trung Việt Nam và sở hữu hệ thống cảng biển sầm uất (Chiêm cảng, Châu Sa, Thị Nại, Kauthara, Panduranga) cùng nguồn lâm sản quý như trầm hương, đã sớm trở thành điểm dừng chân của các thương nhân và tăng sĩ truyền giáo Ấn Độ.

Tác giả chỉ ra rằng việc nghiên cứu lịch sử tôn giáo Champa gặp nhiều trở ngại do thiếu hụt nguồn sử liệu chính thống bản địa. Các nhà nghiên cứu chủ yếu phải dựa vào ba nguồn tài liệu chính: hệ thống bia ký, thư tịch ngoại biên (Trung Hoa, Đại Việt, Ấn Độ, Ả Rập, phương Tây) và các phát hiện khảo cổ học. Trong đời sống tâm linh của cư dân Chăm cổ, bên cạnh Bà La Môn giáo, Phật giáo đã từng giữ vị trí trọng yếu, có giai đoạn được nâng lên hàng quốc giáo dưới thời vương triều Indrapura. Do đó, việc hệ thống hóa quá trình du nhập, phát triển và suy thoái của Phật giáo Champa là yêu cầu cần thiết để làm sáng tỏ diện mạo lịch sử - văn hóa Champa.

Về mục tiêu và nhiệm vụ, khóa luận xác định:

• Mục tiêu: Trình bày quá trình du nhập, phát triển, tiếp nhận và ảnh hưởng của Phật giáo đối với đời sống cư dân Champa từ thế kỷ III đến thế kỷ X.
• Nhiệm vụ:
  1. Trình bày bối cảnh lịch sử, sự thành lập và phát triển của Phật giáo ở Champa từ thế kỷ III đến thế kỷ X qua các giai đoạn và các vương triều.
  2. Tìm hiểu, phân tích những ảnh hưởng tiêu biểu của Phật giáo đến đời sống chính trị, xã hội, nghệ thuật kiến trúc - điêu khắc và mối quan hệ giao lưu đối ngoại của Champa.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là quá trình du nhập, phát triển, suy tàn của Phật giáo tại Champa cùng những tác động đa chiều của tôn giáo này. Phạm vi thời gian được giới hạn từ thế kỷ III đến thế kỷ X (từ giai đoạn manh nha hình thành dấu ấn Phật giáo đến thời kỳ suy thoái). Phạm vi không gian bao quát toàn bộ lãnh thổ vương quốc Champa cổ (từ Quảng Bình đến Bình Thuận) và mở rộng tới các quốc gia trong khu vực châu Á có mối liên hệ giao lưu tôn giáo như Ấn Độ, Trung Hoa, Nhật Bản và các nước Đông Nam Á hải đảo.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Về mặt lý luận, khóa luận được triển khai trên nền tảng thế giới quan, phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh trong nghiên cứu khoa học lịch sử.

Phương pháp nghiên cứu thực tế được tác giả kết hợp chặt chẽ gồm:

• Phương pháp lịch sử: Tái hiện tiến trình vận động, biến đổi của Phật giáo Champa theo trình tự thời gian gắn liền với các vương triều (Gangaraja, Panduranga, Indrapura).
• Phương pháp logic: Phân tích, tổng hợp bản chất các sự kiện lịch sử, phân định các mối liên hệ nhân - quả giữa điều kiện kinh tế - xã hội, thể chế chính trị Mandala với sự thăng trầm của các tông phái Phật giáo (Tiểu thừa, Đại thừa, Mật tông).
• Phương pháp bổ trợ: Phương pháp so sánh (đối chiếu phong cách nghệ thuật Amaravati, Gupta, Dvaravati, phong cách Đông Dương và nghệ thuật khu vực), phương pháp thống kê và phân loại tư liệu khảo cổ, văn bia.

Nguồn tư liệu của khóa luận dựa trên hai nhóm chính:

• Nhóm công trình nghiên cứu chuyên sâu về văn hóa, lịch sử, nghệ thuật Champa của các học giả trong nước và quốc tế: Ngô Văn Doanh, Phan Xuân Biên, Lương Ninh, Lê Đình Phụng, Thông Thanh Khánh, Pierre-Bernard Lafont, George Coedès, Henri Parmentier, Jean Boisselier...
• Nhóm tài liệu khảo cổ học và văn khắc: Kết quả khai quật từ đầu thế kỷ XX của Trường Viễn Đông Bác Cổ (EFEO) tại Đồng Dương, Mỹ Đức, Đại Hữu, Động Phong Nha; các bản dịch minh văn khắc trên 128 văn bia Champa, trong đó có 7 văn bia Phật giáo tiêu biểu.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Quá trình du nhập và phát triển của Phật giáo đến Champa từ thế kỷ III đến thế kỷ X

Chương này phân tích toàn diện bối cảnh lịch sử, con đường truyền bá, các giai đoạn thịnh suy và nguyên nhân tiêu vong của Phật giáo tại Champa:

1. Bối cảnh lịch sử và con đường du nhập:

   • Sau thời kỳ vua Asoka (A Dục) và thế kỷ I SCN, Phật giáo Ấn Độ phân liệt thành hai phái Nam tông (Nguyên thủy) và Bắc tông (Đại thừa). Thông qua tuyến hàng hải quốc tế, Phật giáo truyền sang Đông Nam Á.
   • Champa là vùng đệm văn hóa giữa Ấn Độ và Trung Hoa, tiếp nhận văn minh Ấn Độ bằng con đường hòa bình thông qua giao thương và hôn nhân giữa thương nhân Ấn với phụ nữ bản địa. Các vương triều Champa lần lượt tiếp nhận tôn giáo gồm: Vương triều Gangaraja (cuối TK II - đầu TK VIII, kinh đô Trà Kiệu), Vương triều Panduranga (giữa TK VIII - giữa TK IX, kinh đô Virapura ở Phan Rang, trung tâm thờ tự Kauthara ở Nha Trang), và Vương triều Indrapura (giữa TK IX - cuối TK X, kinh đô Đồng Dương, Thăng Bình, Quảng Nam).

2. Các giai đoạn phát triển:

   • Giai đoạn từ thế kỷ III đến thế kỷ VII: Phật giáo du nhập song hành với sự hình thành nhà nước Lâm Ấp (năm 192). Bia Võ Cạnh (Nha Trang, cuối TK II - đầu TK III) bằng đá hoa cương là minh văn phản ánh tư tưởng từ bi, bố thí của Phật giáo. Thời kỳ này, hệ phái Tiểu thừa (Hinayana) chiếm ưu thế với hai bộ phái là Chính Lượng Bộ (Aryasammitiya) và Nhất Thiết Hữu Bộ (Sarvastivada) theo ghi nhận của nhà sư Nghĩa Tịnh. Tín ngưỡng bản địa về Bà mẹ xứ sở Po Nagar cũng được kết hợp với tinh thần từ bi Phật giáo (quan niệm sinh ra từ gốc cây Bồ Đề).
   • Giai đoạn từ thế kỷ VII đến thế kỷ X: Phật giáo Đại thừa (Mahayana) và Mật tông (Kim Cương thừa/Vajrayana) phát triển cực thịnh. Đỉnh cao là năm 875, vua Indravarman II lập kinh đô Indrapura và cho xây dựng Phật viện Đồng Dương (thờ Laksmindra-Lokesvara). Đây là trung tâm Phật giáo quy mô lớn bậc nhất Đông Nam Á thời bấy giờ. Tác giả dẫn chứng hàng loạt di tích, bia ký minh chứng cho sự phổ biến của Phật giáo khắp lãnh thổ: bia Bakul (829), bia Phú Quý (889), bia Đại Hữu (893-903), bia An Thái (902), bia Nhan Biểu (911), bia Kon Klor (914), cùng các di tích hang động, chùa chiền tại Phong Nha, Lạc Sơn, Mỹ Đức, Sa Kỳ, Bình Định.

Di tích / Văn bia	Niên đại	Địa điểm	Loại hình di vật / Nội dung phản ánh
Bia Võ Cạnh	Cuối TK II - đầu TK III	Làng Võ Cạnh, Nha Trang, Khánh Hòa	Văn bia đá hoa cương, ghi nhận tư tưởng xả tài, lòng trắc ẩn cứu độ chúng sinh.
Bia Bakul	Năm 829	Phan Rang, Ninh Thuận	Do Sthavira Buddhanirvana dựng, nói về việc xây dựng 2 tự viện và đền thờ Phật, Shiva.
Phật viện Đồng Dương (Bia Đồng Dương I)	Năm 875	Thăng Bình, Quảng Nam	Vua Indravarman II dựng khu Phật viện Laksmindra-Lokesvara; tượng Phật, Bồ tát bằng đồng.
Bia Phú Quý	Năm 889	Phan Rang, Ninh Thuận	Daramesvaravarman xây dựng tự viện cho vợ của lãnh chúa Rajaka ở Đồng Dương quyên cúng.
Di tích Đại Hữu	Thế kỷ VII - X (Bia 893-903)	Quảng Bình	Cụm 3 tháp gạch vuông 3,5m; tượng Bồ tát Avalokitesvara bằng bạc, tượng Padmapani cao 0,97m.
Bia An Thái	Năm 902	Thăng Bình, Quảng Nam	Viện trưởng Sthavira Nagapuspa lập; đề cập đức Bồ tát Vajrapani, tư tưởng Chân Không Diệu Hữu của Kim Cương thừa.
Bia Nhan Biểu	Năm 911	Quảng Trị	Minh văn phản ánh sự tôn sùng đồng thời cả hai tôn giáo Shiva và Lokesvara.
Bia Kon Klor	Năm 914	Kon Tum	Hoàng thân Mahidravarman dựng, ghi chép cơ sở Phật giáo Mahindra-Lokesvara.
Động Phong Nha	Thế kỷ IX - X	Quảng Bình	97 văn bia Champa, bệ thờ gạch, nhiều tượng Phật đất nung kích thước nhỏ mang theo người.

3. Sự tiêu vong của Phật giáo ở Champa:
   • Nguyên nhân chủ quan: Cấu trúc nhà nước Champa theo mô hình liên bang Mandala phân tán quyền lực; khi quyền lực chuyển dịch từ Indrapura sang Vijaya (Bình Định), Phật giáo mất đi sự bảo trợ của vương quyền. Bà La Môn giáo với hệ thống phân chia đẳng cấp chặt chẽ tỏ ra hữu hiệu hơn trong việc củng cố vương quyền và thần quyền phong kiến, tạo nên sự cạnh tranh và lấn át Phật giáo vốn chủ trương bình đẳng. Ngoài ra, tính chất động, nhạy bén và hướng ngoại của cư dân biển khiến họ dễ tiếp nhận nhưng cũng dễ thay đổi tín ngưỡng.
   • Nguyên nhân khách quan: Các cuộc xung đột quân sự với Đại Việt (như biến cố năm 972 - 982) làm vương triều Indrapura suy sụp; sự suy tàn của các trung tâm Phật giáo Đông Nam Á (Indonesia) trước sự lan tỏa của Hồi giáo (Islam); phong trào phục hưng Bà La Môn giáo tại Ấn Độ tác động trực tiếp tới Champa.

Chương 2: Ảnh hưởng của Phật giáo đến Champa

Chương này khảo cứu các biểu hiện cụ thể của Phật giáo trong các lĩnh vực đời sống văn hóa, xã hội và quan hệ ngoại lưu:

1. Ảnh hưởng đến xã hội và văn hóa truyền thống:

   • Tinh thần Phật giáo (từ bi, bác ái, luật nhân quả, thuyết luân hồi, pháp lục hòa) hòa nhập sâu sắc vào tâm thức dân gian cư dân miền Trung, để lại dấu ấn trong các bài ca dao, tục ngữ tại xứ Quảng (Quảng Nam - Đà Nẵng) khuyên răn con người hướng thiện, đoàn kết và cần cù lao động.
   • Về văn học và thần thoại, bên cạnh việc tiếp thu hai bộ sử thi lớn của Ấn Độ là Mahabharata (qua phù điêu thể hiện cảnh Acgiuna và hoàng tử Utara tại Bảo tàng Chăm Đà Nẵng) và Ramayana, các truyện tích Phật giáo và hệ thống thần thoại Ấn Độ đã được các nghệ nhân Champa bản địa hóa, thể hiện dày đặc trên các bệ tượng (như bệ tượng Trà Kiệu thế kỷ X minh họa tích truyện Bhagavata Purana).

2. Ảnh hưởng tới nghệ thuật, kiến trúc - Xu hướng nghệ thuật liên châu Á:

   • Nghệ thuật Phật giáo Champa nằm trong xu hướng liên châu Á nhưng định hình bản sắc độc đáo: Phong cách Đồng Dương (cuối thế kỷ IX - đầu thế kỷ X) nổi bật với các chi tiết giải phẫu học đặc thù (lông mày giao nhau gờ lượn sóng, môi dày có viền, mũi to bè, khuôn mặt cương nghị).
   • Quần thể Phật viện Đồng Dương có quy mô tổng thể dài 1.330m theo trục Đông - Tây, Phật điện chính hình chữ nhật (326m x 155m), tường thành gạch bao quanh, con đường dẫn dài 763m, cùng hệ thống đền tháp, tăng xá, giảng đường khép kín.
   • Điêu khắc tượng đồng đạt trình độ tuyệt hảo với các tác phẩm: Tượng Phật Thích Ca đứng thuyết pháp (cao 1,19m - 1,22m, niên đại thế kỷ III - VII, chịu ảnh hưởng phong cách Amaravati / Anuradhapura Sri Lanka); Tượng nữ thần Tara / Laksmindra-Lokesvara (phát hiện năm 1978, cao 1,14m, đúc bằng đồng thau, thể hiện hình tượng Bồ tát Quán Thế Âm với ấn hoa sen và con mắt thứ ba trên trán).

3. Ảnh hưởng ra bên ngoài và vai trò cầu nối quốc tế:

   • Nhà sư Phật Triết (Buttetsu - một cao tăng Mật tông người Champa) đã sang Trung Hoa và sau đó đến Nhật Bản vào năm 736, lưu trú đến năm 752. Ông đã truyền bá Mật giáo, giảng dạy tiếng Phạn, truyền dạy 8 điệu nhã nhạc Champa (Lâm Ấp nhạc) và trực tiếp tham gia vũ điệu tại đại lễ Khai nhãn Đại Phật tại chùa Todai-ji (Đông Đại Tự, Nara). Sự tích này lấp đầy khoảng trống tư liệu về Phật giáo Champa thế kỷ VIII.
   • Các tăng sĩ người Việt và Champa thời kỳ này (như sư Vận Kỳ người Giao Châu đi khắp Nam Hải 10 năm, sư Tri Hành / Prajnadeba người Ái Châu sang Ấn Độ và Trung Hoa) cùng sự hiện diện của thiền sư Thảo Đường tại Champa trước khi về Thăng Long năm 1069, hay sự kiện Thượng hoàng Trần Nhân Tông ghé thăm Phật viện Đồng Dương năm 1301 đã khẳng định vai trò cầu nối văn hóa quan trọng của Champa trên tuyến hải hành châu Á.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng hợp và rút ra những kết quả nghiên cứu cụ thể:

• Làm sáng tỏ niên đại và tiến trình du nhập của Phật giáo vào Champa từ thế kỷ III (khởi đầu từ vùng Kauthara - Nha Trang qua minh chứng bia Võ Cạnh) và phát triển liên tục đến thế kỷ X.
• Chứng minh tính đa dạng và sự chuyển dịch tông phái: Phật giáo Champa đi từ Tiểu thừa (Chính Lượng Bộ, Nhất Thiết Hữu Bộ từ thế kỷ IV đến thế kỷ VII) sang Đại thừa và Mật tông (Kim Cương thừa từ thế kỷ VIII đến thế kỷ X), trong đó đỉnh cao là giai đoạn vương triều Indrapura với Phật viện Đồng Dương.
• Phục dựng diện mạo kiến trúc và điêu khắc Phật giáo Champa thông qua việc thống kê, mô tả chi tiết các hiện vật khảo cổ học (tượng đồng Đồng Dương, tượng Tara 1,14m, tượng bạc Ratna-Lokesvara Đại Hữu, tượng Bồ tát sa thạch Mỹ Đức, 97 văn bia động Phong Nha).
• Xác lập vai trò ngoại giao và giao lưu quốc tế của Phật giáo Champa qua tư liệu về nhà sư Phật Triết tại Nhật Bản (giai đoạn 736 - 752) và mối liên hệ Phật giáo với Đại Việt, Trung Hoa, Ấn Độ.

Về mặt học thuật, công trình đóng góp nguồn tư liệu hệ thống hóa có giá trị cho chuyên ngành Lịch sử Việt Nam cổ - trung đại, giúp nhận diện rõ nét bức tranh đa tôn giáo và mối quan hệ dung hợp giữa Phật giáo với Bà La Môn giáo trong lịch sử vương quốc Champa.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do nguồn sử liệu chữ viết bản địa bị tàn phá nặng nề theo thời gian và chiến tranh, nhiều văn bia tại động Phong Nha hay phế tích đền tháp ở miền Trung vẫn chưa giải mã được trọn vẹn nội dung minh văn hoặc xác định niên đại tuyệt đối. Tư liệu thế kỷ VIII còn mỏng, phần lớn phải đối chiếu gián tiếp qua thư tịch cổ Nhật Bản, Trung Hoa.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Cần tiếp tục khai thác các kết quả khai quật khảo cổ học mới tại miền Trung; đẩy mạnh nghiên cứu dịch thuật văn bia tiếng Phạn và tiếng Chăm cổ; mở rộng nghiên cứu so sánh liên ngành giữa nghệ thuật điêu khắc Đồng Dương với các trung tâm Phật giáo đương thời ở Đông Nam Á (Dvaravati, Sri Vijaya, Tiền Angkor).

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo hữu ích cho sinh viên, học viên chuyên ngành Lịch sử Việt Nam, Khảo cổ học, Văn hóa học và Tôn giáo học.

Nội dung công trình cung cấp tư liệu chuyên khảo giá trị cho các nhà nghiên cứu quan tâm đến:

• Lịch sử vương quốc Champa và tiến trình giao lưu văn hóa Ấn Độ - Đông Nam Á.
• Nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc Chăm (đặc biệt là phong cách Phật viện Đồng Dương).
• Lịch sử truyền thừa của Phật giáo Mật tông và hành trạng của nhà sư Phật Triết trong mối quan hệ giao lưu văn hóa Nhật Bản - Champa thế kỷ VIII.

Câu hỏi thường gặp

1. Văn bia cổ nhất phản ánh dấu ấn tư tưởng Phật giáo tại Champa là văn bia nào? Đó là bia Võ Cạnh, được phát hiện tại làng Võ Cạnh (thành phố Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa). Bia được tạc trên đá hoa cương, có niên đại khoảng cuối thế kỷ II đến đầu thế kỷ III. Nội dung minh văn thể hiện lòng trắc ẩn cứu độ chúng sinh và tinh thần xả bỏ của cải vì lợi ích người khác theo giáo lý nhà Phật.

2. Phật viện Đồng Dương được thành lập vào thời gian nào, do ai sáng lập và có cấu trúc ra sao? Phật viện Đồng Dương (mang tên Laksmindra-Lokesvara) được vua Indravarman II cho xây dựng vào năm 875 tại làng Đồng Dương (huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam). Quần thể có chu vi tường thành bao bọc khoảng 2 km, trục kiến trúc kéo dài 1.330m hướng Đông - Tây, khu Phật điện chính hình chữ nhật dài 326m, rộng 155m, kết nối với thung lũng bằng con đường dài 763m, bao gồm đền chính, 6 đền phụ, khu tăng xá và giảng đường khép kín.

3. Nhà sư Phật Triết (người Champa) có những đóng góp gì đối với văn hóa và Phật giáo Nhật Bản? Nhà sư Phật Triết đến Nhật Bản năm 736 và ở lại đến năm 752. Ông đã truyền bá Phật giáo Mật tông, giảng dạy tiếng Phạn, truyền dạy 8 điệu nhã nhạc Champa (Lâm Ấp nhạc) cho cung đình và giới tăng lữ Nhật Bản, đồng thời tham gia trình diễn vũ điệu tại đại lễ Khai nhãn tượng Đại Phật ở chùa Todai-ji (Đông Đại Tự).

4. Những nguyên nhân chính nào dẫn đến sự suy tàn của Phật giáo tại Champa vào thế kỷ X? Phật giáo suy thoái do sự thay đổi quyền lực chính trị trong mô hình liên bang Mandala (chuyển dịch trung tâm từ Indrapura về Vijaya); sự lấn át của Bà La Môn giáo vốn phù hợp hơn với việc duy trì đẳng cấp và củng cố vương quyền; các cuộc chiến tranh tàn phá với Đại Việt khiến vương triều Indrapura sụp đổ; cùng tác động từ sự suy tàn của Phật giáo tại Indonesia trước sự bành trướng của Hồi giáo.

Kết luận

Khóa luận "Phật giáo Champa từ thế kỷ III đến thế kỷ X" của tác giả Trần Bích Mai đã tái hiện một cách có hệ thống tiến trình lịch sử, sự phát triển đỉnh cao và nguyên nhân suy tàn của đạo Phật tại vương quốc Champa cổ. Công trình làm nổi bật vai trò của Phật viện Đồng Dương như một trung tâm Phật giáo Đại thừa - Mật tông tầm cỡ khu vực Đông Nam Á, đồng thời khẳng định giá trị độc đáo của phong cách nghệ thuật điêu khắc Chăm thế kỷ IX - X. Qua các dẫn chứng về bia ký và di vật khảo cổ, tác giả đã chứng minh năng lực tiếp biến văn hóa linh hoạt của cư dân Chăm cũng như vị thế cầu nối tôn giáo quan trọng của Champa trên hải trình châu Á cổ đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Quá trình du nhập và phát triển ở Phật giáo đến Cham Pa từ thế kỷ III đến thế kỷ X Chương 2: Ảnh hưởng của Phật giáo đến Champa 5 NỘI DUNG Chƣơng 1 QUÁ TRÌNH DU NHẬP VÀ PHÁT TRIỂN CỦA PHẬT GIÁO ĐẾN CHAMPA TỪ THẾ KỶ III ĐẾN THẾ KỶ X 1.Bối cảnh lịch sử 1. Ảnh hƣởng của Phật giáo Ấn Độ 1.Sự phát triển của Phật giáo Ấn Độ “Đức Phật nhập cõi Niết bàn (Nirvana) vào khoảng năm 480 trước Công Nguyên và đạo lý của Ngài bắt đầu được truyền bá trong cùng khu vực sông Hằng (Gangze)” [8; tr. “Từ đầu thế kỷ III đến thế kỷ II trước công nguyên, đạo Phật đã thịnh hành khắp Ấn Độ, việc truyền bá Phật giáo được đẩy mạnh một cách mãnh liệt dưới thời A Dục hoàng đế (Asoka), một nhà vua mộ đạo, và dưới thời của tứ hoàng Krishna. Tuy nhiên, Phật giáo đạt đến đỉnh cao thịnh vượng ở Ấn Độ là vào thế kỉ thứ VII, rồi phải suy tàn bởi cuộc xâm lăng tàn khốc của người Hồi giáo (Muslim) vào thế kỷ thứ XIII”.

Khóa luận luật học “Phật giáo cũng đã trải qua nhiều một vài cuộc phân liệt. Nhưng cuộc phân liệt lớn nhất xảy ra vào thế kỷ thứ I sau công nguyên. Lúc ấy, bị chia thành hai giáo phái lớn nhất của Phật giáo đó là phái Bắc tông và phái Nam tông. Phái Nam tông sau này thịnh hành ở vùng Nam Ấn Độ, về kinh tạng và lối tu hành còn giữ nhiều quy chuẩn nguyên thủy của Phật giáo, nên gọi là Phật giáo Nguyên Thủy.

Phái này hiện thịnh hành ở Tích Lan, Xiêm, Miến Điện, Cao Miên, Ai Lao và một số tỉnh miền Nam Việt Nam, nơi có người khowmer sinh sống”. Phái Bắc tông vốn trước đây thịnh hành ở phía Bắc Ấn Độ và được cải biến rất nhiều. Phái này sau truyền sang các quốc gia như Nepal, Tây Tạng, Mông Cổ, Trung Hoa, Triểu Tiên, Nhật Bản và sau này cả ở Việt Nam. Về nghệ thuật điêu khắc tượng Đức Phật và các vị Bồ Tát.

Dựa trên những công trình có tính chất địa phương từ xưa bao trùm lên toàn bộ nền văn hóa Á Đông của Châu Á. 6 Từ sự phát triển đó mà Phật giáo lan rộng ra khắp các khu vực lân cận của mình và đặc biệt là đến khu vực Đông Nam Á nơi đó có rất nhiều vương quốc đang phát triển. Phân liệt ra hai trường phái Nam Tông và Bắc Tông cũng tạo nên sự khác biệt về Phật giáo khi du nhập đến những quốc gia khác. Hơn thế nữa khi đi vào các quốc gia khác họ lại cải biến hoặc kết hợp với yếu tố truyền thống vì thế mà ở mỗi quốc gia Phật giáo vẫn có những nét chung và cả những nét riêng như ở Đại Việt, Champa, Miến Điện,.

Con đường du nhập của Phật giáo Ấn Độ đến Đông Nam Á và Champa “Ở Đông Nam Á, Phật giáo đã tỏa rộng ảnh hưởng nhanh chóng và đầy tính thuyết phục của mình qua tuyến thương mại biển”: “Trong bối cảnh Ấn Độ, câu hỏi đặt ra cũng là một cách giải thích sự bành trướng hệ thống thương mại chưa từng thấy trong thời sơ sử. Thời kỳ hậu Mauryan được ghi nhận bởi sự tăng lên về mặt số lượng các trung tâm đô thị và của cảng ở bán đảo Ấn Độ; với một vùng duyên hại mở rộng, mạng lưới trao đổi ven biển và thương mại từ rất lâu thường được xem như chất xúc tác trong sự thay đổi xã Khóa luận luật học hội” [14; tr. “Vương quốc Champa xưa là một quốc gia cổ thuộc khu vực Đông Nam Á.