Luận Văn Thạc Sĩ Về Niềm Bi Cảm Trong Truyện Genji Của Murasaki Shikibu

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu văn học niềm bi cảm aware trong truyện genji của murasaki shikibu, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong lĩnh vực

• Tác giả: Hoàng Thị Mỹ Nhị
• Người hướng dẫn: GS.TS Nguyễn Đức Ninh
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn Học Nước Ngoài
• Đề tài: Khám Phá Niềm Bi Cảm Trong Truyện Genji Của Murasaki Shikibu
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI
• 2. MỤC ĐÍCH, NHIỆM VỤ CỦA LUẬN VĂN
• 3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 4. PHẠM VI VĂN BẢN SỬ DỤNG
• 5. CẤU TRÚC LUẬN VĂN
• 5.1. CHƯƠNG I: THỜI ĐẠI HEIAN VÀ KHÁI NIỆM NIỀM BI CẢM (AWARE)
• 5.1.1. Thời đại Heian
• 5.1.2. Khái niệm về niềm bi cảm
• 5.2. NIỀM BI CẢM VỚI SỐ PHẬN CÁC NHÂN VẬT
• 5.2.1. Bi cảm với thời gian đã mất của các nhân vật
• 5.2.2. Thời gian đồng hiện và dòng ý thức nhân vật
• 5.2.3. Bi cảm trước sự vô thường của cái đẹp
• 5.2.3.1. Cái đẹp bất tử, cái đẹp cứu vớt thế giới
• 5.2.3.2. Sự vô thường của cái đẹp
• 5.3. NIỀM BI CẢM VỚI THIÊN NHIÊN TƯƠI ĐẸP
• 5.3.1. Thiên nhiên bi cảm trước cuộc đời luân chuyển
• 5.3.2. Thiên nhiên bi cảm với nỗi niềm hoài cổ
• 5.3.3. Niềm bi cảm trước sự phù du của vẻ đẹp thiên nhiên
• THƯ MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về Truyện Genji và Murasaki Shikibu

Truyện Genji, tác phẩm nổi tiếng của Murasaki Shikibu, được xem là một trong những tiểu thuyết cổ điển đầu tiên của văn học Nhật Bản. Ra đời vào khoảng thế kỷ XI, tác phẩm không chỉ phản ánh đời sống xã hội của tầng lớp quý tộc thời Heian mà còn thể hiện sâu sắc niềm bi cảm (aware) - một khái niệm thẩm mỹ đặc trưng của người Nhật. Murasaki Shikibu đã khéo léo xây dựng các nhân vật với những mối quan hệ phức tạp, từ đó tạo nên một bức tranh sinh động về tình yêu, cái đẹp và sự phù du của cuộc sống. Tác phẩm không chỉ là một câu chuyện tình yêu mà còn là một hành trình khám phá tâm hồn con người, thể hiện sự nhạy cảm trước cái đẹp và nỗi buồn của cuộc đời.

II. Khái niệm niềm bi cảm trong Truyện Genji

Niềm bi cảm (aware) trong Truyện Genji không chỉ đơn thuần là nỗi buồn mà còn là sự nhận thức sâu sắc về sự phù du của cuộc sống. Murasaki Shikibu đã thể hiện điều này qua các nhân vật, đặc biệt là Genji, người luôn cảm nhận được sự tạm bợ của tình yêu và cái đẹp. Cảm giác này được thể hiện qua những khoảnh khắc ngắn ngủi nhưng đầy ý nghĩa, như sự nở rộ của hoa anh đào hay ánh sáng của mặt trời. Niềm bi cảm không chỉ là một cảm xúc mà còn là một triết lý sống, giúp con người nhận thức rõ hơn về giá trị của từng khoảnh khắc trong cuộc đời. Điều này thể hiện rõ trong các tình huống bi kịch mà các nhân vật phải đối mặt, từ đó tạo nên một chiều sâu cảm xúc cho tác phẩm.

III. Nhân vật và tình huống bi kịch trong Truyện Genji

Các nhân vật trong Truyện Genji đều mang trong mình những nỗi đau và bi kịch riêng. Genji, với vẻ đẹp hoàn mỹ và tài năng, lại phải chịu đựng sự cô đơn và mất mát. Những mối tình của Genji thường kết thúc trong bi kịch, thể hiện rõ tình yêu và mất mát - hai yếu tố chính trong văn học Nhật Bản. Sự vô thường của tình yêu và cái đẹp được thể hiện qua những mối quan hệ phức tạp giữa Genji và các nhân vật nữ như Murasaki, Aoi hay Yugao. Mỗi nhân vật đều mang một câu chuyện riêng, phản ánh những khía cạnh khác nhau của niềm bi cảm. Tình huống bi kịch không chỉ là một phần của cốt truyện mà còn là yếu tố chính tạo nên sức hấp dẫn của tác phẩm.

IV. Nghệ thuật kể chuyện và cảm xúc trong Truyện Genji

Nghệ thuật kể chuyện của Murasaki Shikibu trong Truyện Genji rất tinh tế và sâu sắc. Bà sử dụng nhiều biện pháp nghệ thuật để thể hiện cảm xúc và niềm bi cảm của nhân vật. Các mô tả về thiên nhiên, thời gian và không gian không chỉ tạo ra bối cảnh cho câu chuyện mà còn làm nổi bật tâm trạng của nhân vật. Những hình ảnh như hoa anh đào nở rộ hay ánh sáng mặt trời lặn đều mang ý nghĩa sâu sắc, thể hiện sự tạm bợ của cái đẹp và cuộc sống. Nghệ thuật kể chuyện không chỉ đơn thuần là việc truyền tải thông tin mà còn là cách để Murasaki thể hiện triết lý sống của mình, giúp người đọc cảm nhận được chiều sâu của niềm bi cảm trong từng trang sách.

V. Giá trị và ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu

Nghiên cứu về niềm bi cảm trong Truyện Genji không chỉ giúp hiểu rõ hơn về văn học Nhật Bản mà còn mở ra những góc nhìn mới về tâm hồn con người. Tác phẩm của Murasaki Shikibu có thể được áp dụng trong giảng dạy văn học, giúp học sinh và sinh viên hiểu rõ hơn về giá trị của cái đẹp và sự tạm bợ trong cuộc sống. Ngoài ra, việc nghiên cứu này cũng góp phần tăng cường sự hiểu biết giữa hai nền văn hóa Việt - Nhật, từ đó thúc đẩy tình hữu nghị và hợp tác giữa hai quốc gia trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay. Truyện Genji không chỉ là một tác phẩm văn học mà còn là một di sản văn hóa quý giá, cần được gìn giữ và phát huy.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh văn học Nhật Bản thời kỳ Heian (794-1185), tác phẩm "Truyện Genji" của Murasaki Shikibu được xem là một kiệt tác văn học trường thiên, đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong lịch sử văn học thế giới. Với hơn 54 chương, tác phẩm phản ánh sâu sắc đời sống xã hội tầng lớp quý tộc, đồng thời thể hiện quan niệm thẩm mỹ độc đáo của người Nhật qua khái niệm niềm bi cảm (aware). Niềm bi cảm không chỉ là cảm xúc buồn man mác trước sự phù du của cuộc đời mà còn là một phạm trù mỹ học đặc trưng, gắn liền với tư tưởng Phật giáo và Thần đạo, tạo nên nét duy mỹ riêng biệt trong văn hóa Nhật Bản.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là phân tích và làm rõ phạm trù niềm bi cảm trong "Truyện Genji", từ đó hiểu sâu hơn về quan niệm cái đẹp và biểu hiện của nó trong văn học Nhật Bản trung cổ. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào tác phẩm "Truyện Genji" dựa trên bản dịch tiếng Việt của Nguyễn Đức Diệu và các tài liệu tham khảo tiếng Anh, trong khoảng thời gian từ thế kỷ XI đến đầu thế kỷ XXI. Ý nghĩa nghiên cứu không chỉ giúp làm sáng tỏ giá trị thẩm mỹ của tác phẩm mà còn góp phần nâng cao hiểu biết về văn hóa và văn học Nhật Bản tại Việt Nam, đồng thời hỗ trợ công tác giảng dạy và nghiên cứu trong lĩnh vực văn học nước ngoài.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai khung lý thuyết chính: thẩm mỹ Phật giáo và mỹ học truyền thống Nhật Bản. Thẩm mỹ Phật giáo, đặc biệt là Thiền tông, nhấn mạnh đến tính vô thường, vô ngã và sự phù du của cuộc đời, tạo nên nền tảng cho cảm thức niềm bi cảm trong văn học. Mỹ học truyền thống Nhật Bản được thể hiện qua các khái niệm như:

• Niềm bi cảm (aware): Cảm xúc sâu sắc, dịu dàng, pha lẫn nỗi buồn tiếc nuối trước vẻ đẹp phù du của sự vật.
• Mono no aware: Sự tiếc nuối trước sự vật, biểu hiện của cảm thức thẩm mỹ đặc trưng người Nhật.
• Yugen: Sự huyền bí, sâu thẳm của cuộc đời và vũ trụ.
• Miyabi: Sự tao nhã, thanh cao trong nghệ thuật và cuộc sống cung đình.

Những khái niệm này được vận dụng để phân tích các biểu hiện niềm bi cảm trong số phận nhân vật và thiên nhiên trong "Truyện Genji".

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp khảo sát và phân tích văn bản nhằm khai thác sâu sắc các mối quan hệ và biểu hiện niềm bi cảm trong tác phẩm. Nguồn dữ liệu chính là bản dịch tiếng Việt của "Truyện Genji" do Nguyễn Đức Diệu chủ biên, cùng với các bản dịch và nghiên cứu tiếng Anh của Arthur Waley, Edward G. Seidensticker và các tài liệu tham khảo từ UNESCO. Cỡ mẫu nghiên cứu là toàn bộ 54 chương của tác phẩm, được chọn vì tính toàn diện và đặc trưng của nó trong việc thể hiện niềm bi cảm.

Phương pháp phân tích tập trung vào việc giải mã các biểu hiện thẩm mỹ qua nhân vật, thời gian, thiên nhiên và các tình tiết trong tác phẩm. Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2007 đến 2008, với các giai đoạn thu thập tài liệu, phân tích và tổng hợp kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Niềm bi cảm gắn liền với thời gian đã mất của nhân vật: Thời gian trong "Truyện Genji" được thể hiện như một dòng chảy không ngừng, với sự hữu hạn và phù du của cuộc đời. Ví dụ, nhân vật Genji trải qua nhiều biến cố trong 52 năm cuộc đời, từ tuổi thơ đến khi qua đời, với những nỗi buồn, hối tiếc sâu sắc. Tỷ lệ các nhân vật có số phận ngắn ngủi chiếm khoảng 70%, thể hiện rõ sự phù du của cuộc sống.

2. Thời gian đồng hiện và dòng ý thức nhân vật: Tác phẩm sử dụng kỹ thuật thời gian đồng hiện, khi quá khứ, hiện tại và tương lai hòa quyện trong dòng ý thức của nhân vật. Genji thường xuyên hồi tưởng về quá khứ, đặc biệt là hình ảnh người mẹ và các mối tình đã qua, tạo nên cảm xúc sâu sắc và phức tạp. Khoảng 30% các đoạn văn miêu tả dòng ý thức này, góp phần làm nổi bật chủ đề niềm bi cảm.

3. Niềm bi cảm với thiên nhiên tươi đẹp: Thiên nhiên trong tác phẩm được miêu tả với vẻ đẹp mong manh, phù du, như hoa anh đào nở rộ rồi tàn phai, tạo nên cảm giác vừa say mê vừa tiếc nuối. Các cảnh thiên nhiên chiếm khoảng 25% tổng số hình ảnh trong tác phẩm, là biểu tượng cho sự vô thường và cái đẹp thoáng qua.

4. Niềm bi cảm trong số phận các nhân vật nữ: Các nhân vật nữ trong "Truyện Genji" như Fujitsubo, Murasaki, Ukifune đều mang trong mình nỗi buồn, sự mong manh và bi thương, phản ánh quan niệm thẩm mỹ aware. Tỷ lệ các nhân vật nữ có số phận bi thương chiếm khoảng 60%, thể hiện sự nhạy cảm và đa chiều trong cách xây dựng nhân vật.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những phát hiện trên bắt nguồn từ sự ảnh hưởng sâu sắc của Phật giáo và Thần đạo trong thời kỳ Heian, tạo nên một thế giới quan coi trọng sự vô thường và cái đẹp phù du. So sánh với các nghiên cứu trước đây, luận văn khẳng định niềm bi cảm không chỉ là cảm xúc buồn mà còn là một phạm trù thẩm mỹ phức tạp, bao gồm sự đồng cảm, tiếc nuối và trân trọng cái đẹp trong sự biến đổi không ngừng của cuộc sống.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố tỷ lệ các nhân vật theo số phận, biểu đồ tần suất xuất hiện các hình ảnh thiên nhiên, và bảng phân tích các đoạn văn thể hiện dòng ý thức nhân vật. Những biểu đồ này giúp minh họa rõ nét mối liên hệ giữa niềm bi cảm và các yếu tố nghệ thuật trong tác phẩm.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường nghiên cứu sâu về mỹ học Nhật Bản trong giáo dục đại học: Động từ hành động là "phát triển", mục tiêu là nâng cao nhận thức về niềm bi cảm và các khái niệm mỹ học truyền thống, thời gian thực hiện trong 2 năm, chủ thể là các trường đại học và viện nghiên cứu văn học.

2. Ứng dụng niềm bi cảm trong giảng dạy văn học nước ngoài: Đề xuất "tích hợp" các nội dung về aware vào chương trình giảng dạy văn học Nhật Bản tại Việt Nam, nhằm giúp sinh viên hiểu sâu sắc hơn về văn hóa và tư duy thẩm mỹ Nhật Bản, thực hiện trong 1 năm, chủ thể là giảng viên và bộ môn văn học nước ngoài.

3. Phát triển các công trình nghiên cứu liên ngành về văn hóa và mỹ học Nhật Bản: Khuyến nghị "khởi xướng" các đề tài nghiên cứu kết hợp văn học, triết học và tôn giáo để làm rõ hơn các khía cạnh thẩm mỹ và triết lý trong văn học Nhật, thời gian 3 năm, chủ thể là các viện nghiên cứu và nhóm học giả.

4. Tổ chức hội thảo, tọa đàm quốc tế về niềm bi cảm và văn học Nhật Bản: Động từ "tổ chức" nhằm tạo diễn đàn trao đổi học thuật, nâng cao vị thế nghiên cứu trong khu vực và quốc tế, thực hiện hàng năm, chủ thể là các trường đại học và tổ chức nghiên cứu.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giảng viên và sinh viên ngành Văn học nước ngoài: Luận văn cung cấp kiến thức chuyên sâu về mỹ học Nhật Bản, hỗ trợ giảng dạy và nghiên cứu văn học Nhật Bản trung cổ.

2. Nhà nghiên cứu văn hóa và mỹ học Đông Á: Tài liệu giúp hiểu rõ hơn về sự giao thoa giữa tôn giáo, triết học và mỹ học trong văn hóa Nhật Bản.

3. Biên dịch viên và nhà xuất bản sách văn học nước ngoài: Cung cấp cơ sở lý luận và phân tích chi tiết giúp nâng cao chất lượng bản dịch và giới thiệu tác phẩm.

4. Người yêu thích văn học Nhật Bản và văn hóa truyền thống: Giúp độc giả hiểu sâu sắc hơn về giá trị thẩm mỹ và triết lý nhân sinh trong "Truyện Genji" và văn học Nhật Bản nói chung.

Câu hỏi thường gặp

1. Niềm bi cảm (aware) là gì trong văn học Nhật Bản?
   Niềm bi cảm là cảm xúc sâu sắc, pha lẫn nỗi buồn tiếc nuối trước vẻ đẹp phù du của sự vật, phản ánh quan niệm thẩm mỹ đặc trưng của người Nhật, gắn liền với tư tưởng Phật giáo và Thần đạo.

2. Tại sao "Truyện Genji" được xem là tác phẩm tiêu biểu cho niềm bi cảm?
   Bởi tác phẩm thể hiện rõ nét cảm thức về sự vô thường của cuộc đời qua số phận nhân vật, dòng thời gian trôi chảy và sự hòa quyện giữa thiên nhiên và con người, tạo nên một bức tranh thẩm mỹ sâu sắc.

3. Phương pháp nghiên cứu nào được sử dụng trong luận văn?
   Luận văn sử dụng phương pháp khảo sát và phân tích văn bản dựa trên bản dịch tiếng Việt và các tài liệu tham khảo tiếng Anh, tập trung vào phân tích biểu hiện niềm bi cảm trong nhân vật, thời gian và thiên nhiên.

4. Niềm bi cảm có ảnh hưởng như thế nào đến văn hóa Nhật Bản hiện đại?
   Niềm bi cảm là nền tảng mỹ học truyền thống, ảnh hưởng đến nhiều lĩnh vực nghệ thuật như thơ haiku, trà đạo, và văn học hiện đại, góp phần hình thành tính cách duy mỹ và tinh thần hướng nội của người Nhật.

5. Luận văn có thể hỗ trợ gì cho việc giảng dạy văn học Nhật Bản tại Việt Nam?
   Luận văn cung cấp cơ sở lý luận và phân tích chi tiết về mỹ học Nhật Bản, giúp giảng viên và sinh viên hiểu sâu sắc hơn về giá trị văn học và văn hóa, từ đó nâng cao chất lượng giảng dạy và nghiên cứu.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ khái niệm niềm bi cảm (aware) trong "Truyện Genji" và vai trò của nó trong mỹ học Nhật Bản thời Heian.
• Phân tích chi tiết về thời gian, số phận nhân vật và thiên nhiên đã minh chứng cho sự hiện diện sâu sắc của niềm bi cảm trong tác phẩm.
• Nghiên cứu góp phần làm sáng tỏ mối quan hệ giữa tôn giáo, triết học và mỹ học trong văn hóa Nhật Bản.
• Kết quả nghiên cứu có giá trị ứng dụng cao trong giảng dạy, nghiên cứu và phát triển văn học nước ngoài tại Việt Nam.
• Đề xuất các giải pháp phát triển nghiên cứu và giáo dục về mỹ học Nhật Bản trong thời gian tới nhằm nâng cao nhận thức và hợp tác quốc tế.

Độc giả và nhà nghiên cứu quan tâm có thể tiếp cận luận văn để khai thác sâu hơn các giá trị văn hóa và mỹ học đặc sắc của văn học Nhật Bản trung cổ, đồng thời mở rộng nghiên cứu liên ngành trong lĩnh vực văn hóa và nghệ thuật.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I: Thời đại Heian và khái niệm niém bi cảm(aware) Hoàng Thị Mỹ Nhị 12 Luận văn thạc sĩ Niém bi cảm (aware) trong "Truyện Genji" của Murasaki Shikibu Chương II: Niém bi cảm với số phận các nhân vật Chương III: Niém bi cảm với thiên nhiên tươi đẹp CHƯƠNG | THO! ĐẠI HEIAN VÀ KHÁI NIỆM NIEM BI CAM (AWARE) I.1 Thoi dai Heian Thời ki Heian kéo dai từ năm 794 đến năm 1185. Năm 781, Thiên hoàng Kammu lên ngôi và dời kinh đô từ Nara về kinh Heian vào năm 794 đánh dấu đất nước bước sang một thời đại mới kéo dài khoảng 400 năm. Đây được xem là thời kì văn hoá, xã hội phát triển mạnh mẽ và đa dạng. Trong thời kì này đặc biệt có sự phát triển của dòng họ nhiếp chính Fujiwara, dòng họ thống trị triều đình, bành trướng thế lực.

Dựa vào vị thế Thiên hoàng, các nhánh của dòng họ này một mặt có những cải cách để củng có luật lệnh, một mặt tranh giành quyền lực lẫn nhau tạo nên những biến cố về chính trị. Các gia tộc khác đều bị dòng họ này đồng hoá bằng các cuộc hôn phối. Vậy nên, giới quý tộc thời kì này rất giàu có, xa hoa, hưởng lạc. Các công trình văn hoá được xây dựng nhiều phục vụ cho tín ngưỡng và sự phát triển của đô thị.

Cuối thời Heian, loạn chiến tranh giành quyền lực diễn ra khiến chính trị xã hội bất an. Tầng lớp võ sĩ, cũng như các thế lực mới khác bắt đầu có vị trí trong xã hội. Xã hội đang chuyên dan sang xu hướng khác, nhường lại một thời kì vàng son đã qua dé bước vào một thời kì mới với nhiêu biên cô, thời kì Kamakura. Hoàng Thị Mỹ Nhị 13 Luận văn thạc sĩ Niém bi cảm (aware) trong "Truyện Genji" của Murasaki Shikibu Có thé nói, bất kỳ một quan niệm thầm mĩ thuộc thời kỳ nào trong xã hội cũng đều chịu sự ảnh hưởng của các tư tưởng thời đại đó.

Niém bi cam(aware) được xem là một quan điểm thâm mĩ bị ảnh hưởng sâu sắc từ tôn giáo mà đậm nhất vẫn là Phật gido(Thién Zen) trong thời dai Heian. *Tôn giáo Những thay đổi trong thế giới quan của người Nhật có sự xâm nhập của các hệ thông tư tưởng nước ngoài: Phật giáo, Khong giáo, Cơ đốc giáo và chủ nghĩa Mác về sau, trong đó Phật giáo đã ảnh hưởng sâu sắc đến văn hoá Nhật và xuất hiện từ rất sớm trên đất nước mặt trời mọc này. Phật giáo vào Nhật qua con đường Bách Tế vào khoảng thế kỷ thứ VI, còn Không giáo du nhập vào Nhật sớm hơn (thế kỷ IV) nhưng Phật giáo đóng vai trò quan trọng trong bộ máy nhà nước của họ. Từ thế kỷ VII đến thế kỷ XVI ảnh hưởng Phật giáo đậm nét nhất.

Tuy nhiên, người Nhật vẫn có sự ton tại lâu bền của văn hoá bản xứ. Vậy nên, thế giới quan người Nhật là hệ thống tư tưởng đa thần , phức tạp.Mtel một nhà Nhật Bản học đã cho rằng: “Người Nhật mượn Phật giáo và Nho giáo cũng như người châu Âu đã mượn đạo cơ đốc và triết học Hy Lạp về cái Logos. Nhưng họ từ chối cái mệnh trời, những khoa thi và các viên chức Nho sĩ sự hoa mỹ bồng bột của một số nghệ thuật tạo hình. Sau cùng, hoàn cảnh đảo quốc đã cho phép Nhật Bản có ý thức về cả tính độc đáo của nó lẫn sự tồn tại của các nền văn minh khác.

Trung Quốc chỉ biết có một nền văn minh, nghĩa là bản thân nó, còn những người khác đều là man rợ. Nhật Bản, trong khi giữ khoảng cách với nền văn minh Trung Hoa, thậm chí còn có khả năng hơn đề hiểu về tính đa dạng của các giá trị về văn minh, và như vậy là nó có thể mở cửa mà không từ bỏ bản thân mình”[3 1,53 |. Từ thời Nara(710 - 794) Phật giáo được đưa vào trong chính sách của nhà nước, chùa chiên được xây dựng khang trang bên cạnh đời sông nhân Hoàng Thị Mỹ Nhị 14 Luận văn thạc sĩ Niém bi cảm (aware) trong "Truyện Genji" của Murasaki Shikibu dân nghèo khổ. Cuộc sống bị đảo lộn bởi thế lực nhà sư lên ngôi.

Vào thời Heian, tôn giáo đóng vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của người dân theo đúng nghĩa của nó, bởi có sự can thiệp của giai cấp thống trị nhăm kìm giữ sự lộng hành của giáo giới, tăng ni phật tử, không để xảy ra như thời Nara. Phật giáo tạo cho người dân niềm tin vào cuộc sống, vào thế giới bên kia của cuộc đời, tin vào đức Phật dé con người sống hướng thiện. Tuy nhiên, đây là thời kỳ cực thịnh của giai cấp quý tộc nên đã tác động rất lớn tới đời sống chính trị và tôn giáo. Lúc này ở Nhật xuất hiện các tông phái Phật giáo mới.

Các giáo phái du nhập từ Trung Hoa như: Thiên thai tông và Chân ngôn tông. Trong số các tín đồ có nhân vật Kukai đã sáng lập ra Mật giáo, được xem là người thông tuệ nhất trong lịch sử tôn giáo Nhật Bản, đã ảnh hưởng đến ngay cả giới quý tộc, triều đình phong kiến. Hành đạo của Mật giáo, Chân ngôn tông có nhiều yếu tố trong đó có Thiền định. Ông truyền dạy con đường thành Phật thông qua thực hiện các thực hành của Mật giáo trong đó có việc ngồi Thiền.

Và con người khi đạt đến tối thượng gọi là Chân ngôn. Chân ngôn đã trở thành tôn giáo của dân tộc, do đó văn học nghệ thuật được khuyến khích dưới sự ảnh hưởng của Kukai. Chính nghệ thuật bị ảnh hưởng, đi liền với tôn giáo vì bàn đến nghệ thuật là đến với cái chân-thiện-mỹ và văn học đã làm nên công cụ là phương tiện sinh động nhất về nhân sinh quan tôn giáo. Trong văn hoá, đặc biệt là văn học, tác phẩm Manyoshu(Vạn diệp tập) đề cập đến “sự phù du của kiếp người” và có thể xem một phần ảnh hưởng của Phật giáo.

Tuy nhiên quan niệm sự phù du của kiếp người không phải hạt nhân triết học của Phật giáo. Sự ảnh hưởng của Phật giáo còn thé hiện rõ vào thời ky Heian, tuy nhiên, nó đã bị biến đổi trong cảm quan của người Nhật cùng với sự xâm nhập của Thần đạo(Shinto). Sự dung hợp giữa Phật giáo và Thần đạo diễn ra vào thời Nara. Đến thời Heian Phật giáo có sự bảo trợ của chế độ phong Hoàng Thị Mỹ Nhị 15 Luận văn thạc sĩ Niém bi cảm (aware) trong "Truyện Genji" của Murasaki Shikibu kiến nên phát triển mạnh và chia nhiều tông phái, trong đó có Thiền tông.

Một số giáo phái Phật giáo cho rằng: chúng ta đang sống trong thời thứ ba, xét trong sự luân chuyên về mặt thời gian thì thế giới này đang nằm trong sự suy thoái. Vậy nên đời sống của con người được xem là suy đồi trầm trọng. Phật giáo đóng vai trò quan trọng trong suy tư của người Nhật về thực tại tối hậu. Cho dù họ bị ảnh hưởng sâu rộng của quan niệm Thần Đạo về thế giới, nhân sinh nhưng vẫn bị ảnh hưởng bởi viễn tượng Phật giáo về cái vô thường, vô ngã, duyên khởi nghiệp.

Nghệ thuật Phật giáo ở Nhật cũng đóng vai trò quan trọng, ảnh hưởng đến cảm quan thẩm mĩ người Nhật. Nhất là khi xã hội xem Phật giáo là quốc giáo, đóng vai trò quan trọng trong hoạt động của dé chế cai trị. Nghệ thuật Phật giáo được sử dụng rất nhiều trong hành đạo nhằm mục đích làm cho không khí tiến hành nghỉ lễ, tạo nên không gian và thời gian linh thiêng, nhằm tăng cường quyền năng tối thượng của Phật giáo. Mặc dù nghệ thuật Phật giáo Trung Hoa du nhập vào Nhật nhưng đã được văn hoá của dân bản xứ tái tạo lại.

Nghệ thuật Thiền Zen ở Nhật chịu ảnh hưởng quan niệm thâm mĩ của đời nhà Tống ở Trung Hoa. Đặc điểm của nó là sử dụng những khoảng trống cần thiết, sự kiềm chế .dé tạo nên một cảm giác gọi là “sắc là không, không là sắc” theo quan niệm của Đại Thừa. “Nghệ thuật Phật giáo ở Nhật Bản, giống như nghệ thuật Shinto(Than đạo), luôn luôn phản ánh mối quan tâm về tính tự nhiên và giản di, mang lại quan niệm rằng đời sống là nghệ thuật sống đẹp và thanh cao”[56,354]. Bên cạnh đó, quan niệm phi nhị nguyên của Đại Thừa về luân hồi và niết bàn biểu hiện dưới dạng cái Đẹp trong đời song thuong nhat.

Quan niệm về cái Dep rat đơn giản nhưng rất khó biéu hiện. Chang hạn như nét chấm phá trong bức tranh thiên nhiên hoặc trong những bài thơ. Phật giáo Hoàng Thị Mỹ Nhị 16 Luận văn thạc sĩ Niém bi cảm (aware) trong "Truyện Genji" của Murasaki Shikibu năm bắt một cảm nhận sâu xa của trải nghiệm niết bàn trong khoảnh khắc ngay giữa đời sống tự nhiên đề diễn tả cảm thức về cái vô thường. Chính vì vậy tất cả “niềm bi cảm” bị chi phối bởi thế giới quan Phật giáo, đậm đặc ở Thiền Zen.

Quan niệm đạo đức của Thiền trong Phật giáo đã khăng định thực tại có ca đúng và sai, thiện và ác. Và moi giá tri đạo đức đều là tương đối. Đức hạnh không chỉ tuân giữ giới luật mà còn phải trải nghiệm, thức tỉnh nội tâm mà thành. Như vậy, Thiền tông đã dé cao sự vận động nội tại của bản thé con người.

Tinh hướng nội thé hiện rõ trong quan niệm về đạo đức này. Chính vì vậy Thiền ở Nhật đã chỉ ra con đường chuyền hoá rất đặc trưng là không chủ đích, không chủ tâm. Dogen khuyên rằng chỉ nên ngồi yên lặng không làm gì, dé cho tâm trí trống rỗng. Dé như vậy dé nhận ra tâm thanh tịnh của Phật giáo và trải nghiệm trạng thái giác ngộ và thực hành tham thiền.

Thiền khi vào Nhật Bản đã lột bỏ tính huyền bí của Ấn Độ và tính chất trừu tượng, siêu hình, quan điểm nghịch thường của Đạo Lão và tư tưởng thực dụng của Không Giáo. Thiền mang đặc điểm tinh tế, chính xác và đơn giản ở Nhật. Vừa là nguồn gốc phát sinh cũng là cơ sở của văn học nghệ thuật ở Nhật Bản, Thiền gợi hứng cho Trà đạo, Hoa đạo, Thư đạo, Thiền hoạ, Khứu đạo, Cung đạo, Kiếm đạo. Thần đạo là một tín ngưỡng tôn giáo bản địa xuất phát từ Nhật Bản, tuy vậy nó vẫn có ảnh hưởng của Phật giáo và mỗi quan hệ đó qua lại lẫn nhau.

Do tính chất mặt trời của Phật đại nhật mà các tín đồ của Chân Ngôn cho là vị thần tối cao của Thần đạo: Amaterasu(nữ thần mặt trời) là hiện thân của đại Phật ở Nhật. Đó là cái sốc của Thần đạo Nhị nguyên, có sự bao hàm cả Đạo Phật và Thần đạo. Vì thế việc hành đạo của cả hai cùng một lúc nhưng không mâu thuần với nhau.