mở đầu và kết thúc truyện Chí Phèo là một trong những trường hợp như thế. Trong thơ ca, nhất là thơ ca dân gian, biểu tượng được bàn tới như một phương thức nghệ thuật hữu hiệu, là nơi lưu giữ bản sắc văn hóa dân tộc. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Khi nghiên cứu về biểu tượng trong ca dao, Nguyễn Thị Ngọc Điệp đã chỉ ra nguồn gốc, cấu tạo của biểu tượng; phân loại, miêu tả biểu tượng và tác giả cũng đã nhấn mạnh vào chức năng biểu đạt của biểu tượng trong ca dao truyền thống người Việt. [16] “Đọc thơ ca dân gian của các dân tộc ít người Việt Nam, chúng ta càng thấm thía sức ám ảnh của biểu tượng nước trong tâm thức dân gian.
Những con người miền núi quen sống giữa thiên nhiên gửi gắm những suy tưởng, những tình cảm vào biểu tượng nước. Sự đồng điệu trong cách cảm, cách nghĩ này cho thấy nước là biểu tượng lớn của văn hoá dân gian các dân tộc ít người. Những câu ca dao dân gian của người Tày thường mượn biểu tượng nước mà định giá tình cảm. Nước được xem như là một giá trị đã định hình, là cái hiển nhiên, mặc định.
Nó là cái cớ vin vào cho sự khẳng định tình cảm vững bền của đôi lứa yêu nhau: - Thương nhau đựng sọt nước vơi Không thương nước đựng cong rồi cũng khô. - Thương nhau nước đựng vào sàng Không thương nước đựng trong cang còn rò.” [89] Tìm hiểu Then Tày, ngoài giá trị nhân văn sâu sắc của nội dung, nghệ thuật lời hát và cách thức diễn xướng, Then đã được ghi nhận là độc đáo, khác lạ. Làm nên giá trị đó có phần đóng góp không nhỏ của biểu tượng, phương thức biểu đạt chứa đựng bản sắc văn hóa cộng đồng Tày. Như vậy, không thể phủ nhận vai trò của biểu tượng trong mọi lĩnh vực đời sống tinh thần nhân loại, đặc biệt là trong thơ ca.
Tìm hiểu biểu tượng trong Then Tày, một loại hình thơ ca dân gian chắc chắn sẽ là một trong những hướng tiếp cận phù hợp và hiệu quả. Khái quát về Then Tày 1. Khái niệm Then Then là loại hình văn hóa tín ngưỡng dân gian tổng hợp gồm ca, múa, nhạc…Theo một số nhà nghiên cứu, Then được hiểu là Thiên, chỉ trời. Hầu hết trong các nghi lễ cúng bái của người Tày đều có hát Then.
Hát Then không chỉ đơn thuần là 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com một loại hình âm nhạc hay diễn xướng dân gian mà còn có sự kết hợp chặt chẽ với tín ngưỡng. Then là gì cho đến nay những người yêu thích nghệ thuật Then, ngay cả những người làm Then cũng chưa định nghĩa được rõ ràng, thống nhất. Nông Văn Hoàn trong Mấy vấn đề về Then Việt Bắc cho rằng “Then là tiên (có nơi gọi là sliên), là người của trời. Họ là người giữ mối liên hệ giữa người trần gian với Ngọc Hoàng và Long Vương…”[53].
Từ điển Tiếng Việt định nghĩa: Then là một lực lượng siêu nhiên sáng tạo ra thế giới theo quan niệm của một số dân tộc thiểu số ở miền Bắc Việt Nam. Người làm nghề cúng bái (thường là nữ) ở vùng các dân tộc thiểu số nói trên, bà Then làm Mo, làm Then. Loại hình nghệ thuật gồm đàn hát, múa gắn liền với tín ngưỡng các dân tộc thiểu số nói trên, hát Then, múa Then. Cũng trong cuốn Mấy vấn đề về Then Việt Bắc, nhà nghiên cứu Vi Hồng cho rằng “Then là hình thức nghệ thuật dân gian “tổng hợp” Then là thơ+ múa+ thanh nhạc+ hội họa+ âm nhạc.” Ông còn nhấn mạnh thêm: “Then là loại dân ca nghi lễ phong tục…” [53,tr.
Đặng Văn Lung quan niệm: “Then là một loại hình văn hóa rất phổ biến ở hai dân tộc Tày, Nùng. Nó không những được tầng lớp nhiều tuổi yêu thích mà còn chiếm được cảm tình sâu sắc trong tầng lớp thanh thiếu nhi” [53, tr. Dương Kim Bội trong “Lời hát Then”cũng đưa ra quan niệm về Then: “Cho dù chưa có các định nghĩa, giải thích một cách thỏa đáng. Cứ coi nó như một danh từ dùng để chỉ một loại hình mê tín”[9, tr.
Các công trìnhnghiên cứu về Then mà chúng tôi đã tìm hiểu ở trên cho thấy rằng khái niệm Then là gì được hiểu theo hai hướng: Người làm Then và loại hình văn hóa Then. Ở đây, chúng tôi chủ yếu quan tâm đến khái niệm Then với tư cách một loại hình văn hóa tín ngưỡng bởi thực chất người làm Then ở mỗi địa phương có thể được gọi bằng những cái tên khác nhau: Then, Dàng, Bụt, Pụt… Trên cơ sở tìm hiểu các nghiên cứu trên và qua khảo sát thực tế phỏng vấn người dân thuộc cộng đồng Tày ở khu vực quanh Thái Nguyên, chúng tôi xin đưa ra cách hiểu về Then như sau: Then là một hình thức văn hóa tín ngưỡng có từ xa xưa trong đời sống của người Tày. Nội dung Then phản ánh những vấn đề liên quan đến 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đời sống xã hội của người Tày trong quá khứ. Nghệ thuật Then là sự tổng hợp của nghi lễ với lời hát, điệu múa, âm nhạc, hội họa và lời ca nhằm đưa con người tới được những bí ẩn của thế giới tâm linh với niềm tin linh thiêng.
Nguồn gốc và phân loại Then Tày * Về nguồn gốc của Then, có nhiều ý kiến khác nhau song đa phần cùng nhận định: hát Then có xuất xứ từ Cao Bằng khi nhà Mạc thất sủng. Câu hỏi Then có từ bao giờ luôn là vấn đề đặt ra trong giới nghiên cứu mà chưa có đáp án cuối cùng. - Theo Dương Kim Bội, trong dân gian chủ yếu là các nghệ nhân trên dưới 80 tuổi giải thích Then bằng một số giai thoại khác nhau: Then có từ thời vua Lê, trung tâm và nơi xuất xứ của Then là ở Cao Bằng. Vua Lê ngày xưa có một thời đem quan quân lên đón ở Cao Bằng để dẹp loạn, quan quân hầu hết là người miền xuôi, do không hợp với thủy thổ, thời tiết khắc nghiệt ở vùng này, nên một số quan quân bị ốm và con số này tăng lên đến hàng ngàn người.
Trước tình hình bệnh tật ngày càng gia tăng, nên một số người đã bày ra cách làm Then bằng thể song thất (thể thơ phổ biến trong Dân ca, Sli, Lượn của dân tộc Tày - Nùng, với nhạc đệm là cây đàn tính và xóc nhạc) để giúp cho quan quân giảm đi nỗi vất vả, nhớ nhà. Ngày đó họ sáng tác bằng con đường truyền khẩu, có thể coi bản Then đầu tiên gồm ba phần chính: + Tứ quý (tả cảnh bốn mùa), + Bách điểu (nói về trăm loài chim), + Tình ca (nói về tình yêu trai gái). Từ khi nghe được những lời hát Then, quan quân tự nhiên khỏi bệnh, vua Lê ra lệnh cho nhóm người này truyền bá và phổ biến rộng rãi trong đám quan quân này để chữa bệnh. Then có từ thời nhà Mạc (nội dung giống như giai thoại kể trên).
Then có từ Cao Bằng, từ thời nước ta hàng năm phải cử người mang lễ vật sang cống nạp vua Tàu. Lời ca trong Then là do một phường hát chuyên nghiệp của cung đình theo quan đi sứ sang Trung Quốc. Giai thoại này giải thích hợp lí một số chương đoạn trong nội dung lời ca như Khảm hải, Bắt phu. 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cả ba giai thoại trên, chúng tôi đều thấy có nhiều yếu tố lịch sử khá lâu đời.
Như vậy phải chăng từ thời Bắc thuộc Then đã có mầm mống sơ khai? [10] -Tác giả Nông Văn Hoàn trong cuốn “Mấy vấn đề về Then Việt Bắc” cho rằng cần tìm hiểu thêm về nguồn gốc Then. Then có nguồn gốc lâu đời từ thời xa xưa. Song qua các giai thoại lưu truyền ở Cao Bằng thì nhiều ý kiến cho rằng Then có từ thời Lê, Mạc (tức cuối TK XVI đầu TK XVII). Khi Mạc Kính Cung lên chiếm cứ đất Cao Bằng còn lưu giữ tài liệu viết tay nói về hai ông Bế Phùng người làng Đám Vạn (Hòa An) và ông Hoàng Quỳnh người Trùng Khánh, Cao Bằng, cả hai ông đều làm quan cho nhà Mạc và đặt ra Then.
Vua thấy Then múa hát làm cho vua được vui vẻ, khỏe mạnh hơn, bèn truyền cho phổ biến trong dân, dần Then biến thành thứ cúng lễ, cầu khấn cho khỏi bệnh và đạt được ước vọng. Tuy nhiên ngoài những tài liệu trên hiện nay cũng chưa có một tài liệu cụ thể nào khác. 15] - Nhà nghiên cứu Triều Ân và nhà văn Vi Hồng lại nhìn nhận về nguồn gốc của Then theo một cách khác. Trong cuốn “Then Tày những khúc hát” Triều Ân đưa ra ý kiến: “Cây đàn và lời hát Then của dân tộc Tày đã có từ rất lâu, từ khi tổ tiên ta có nhu cầu sinh hoạt văn hóa”.
“Hát Then là loại hát thuộc về thờ cúng (Chant Culteel) mà thờ cúng với bất cứ dân tộc nào cũng có từ rất sớm, theo vũ trụ quan, vạn vật hữu linh của họ” [3, tr. Nhà văn Vi Hồng cho rằng Then có nguồn gốc từ thời nguyên thủy, thời nô lệ! Điều này không chỉ tìm thấy yếu tố của nó riêng trong một nội dung của lời ca mà có thể tìm thấy trong vũ, nhạc, trang trí của Then, có thể tìm thấy ý kiến cội nguồn ấy ở cảm xúc sâu lắng của âm nhạc Then, của đường nét, kết cấu \, mầu sắc của trang trí Then… [53, tr. 291] - Các tác giả Dương Sách, Hoa Cương trong cuốn Văn hóa dân gian Cao Bằng đều cho rằng: Then và cây đàn tính của dân tộc Cao Bằng có nguồn gốc từ rất lâu đời. Trong quá trình đi điền dã, khi được hỏi về nguồn gốc của Then, những người dân tộc Tày có nguyên quán ở Cao bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn, Hà Giang…đều cho rằng: Then có nguồn gốc từ xa xưa, do trời phật ban phát cho con người, giúp con người thực hiện được mơ ước về một cuộc sống no đủ, bình an.
Theo thời gian, Then 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ngày càng hoàn thiện dần và mang tính thẩm mĩ của nhiều thế hệ người Tày. Then còn là món ăn tinh thần không thể thiếu đối với mỗi gia đình, làng bản của đồng bào Tày. Tuy nhiên, trong xã hội hiện đại, Then đang có nguy cơ mai một. Nhưng những vấn đề liên quan đến nguồn gốc Then vẫn còn đang tiếp tục được nghiên cứu và vẫn cần bảo tồn những giá trị văn hóa từ Then.
* Vấn đề phân loại Then Tày hết sức phức tạp bởi Then rất đa dạng, phong phú.