Đặc Điểm Thơ Viễn Phương: Một Nghiên Cứu Sâu Sắc

Chuyên đề nghiên cứu Khám Phá Đặc Điểm Thơ Viễn Phương, cập nhật xu hướng mới, giá trị tham khảo cao cho chuyên gia văn học phục vụ học tập và đào tạo

• Tác giả: Mai Thuỵ Thanh Vân
• Đề tài: Đặc Điểm Thơ Viễn Phương
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TIỂU SỬ VÀ SỰ NGHIỆP SÁNG TÁC VĂN CHƯƠNG CỦA VIỄN PHƯƠNG
• 1.1. Tiểu sử nhà thơ Viễn Phương
• 1.2. Cuộc đời nhà thơ Viễn Phương (1928 - 2005)
• 1.3. Những yếu tố hình thành tài năng văn chương của Viễn Phương
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG NÉT CHỦ ĐẠO TRONG CẢM HỨNG NGHỆ THUẬT THƠ VIỄN PHƯƠNG
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM THƠ VIỄN PHƯƠNG NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN HÌNH THỨC THỂ HIỆN
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về thơ Viễn Phương

Thơ Viễn Phương là một phần quan trọng trong nền văn học Việt Nam hiện đại, đặc biệt là trong bối cảnh kháng chiến chống Pháp và Mỹ. Đặc điểm thơ của ông không chỉ thể hiện qua nội dung mà còn qua hình thức nghệ thuật độc đáo. Viễn Phương, với hơn 50 năm cầm bút, đã để lại một di sản văn học phong phú, bao gồm 10 tập truyện và ký, cùng 7 tập thơ. Tuy nhiên, sự quan tâm nghiên cứu về ông vẫn còn hạn chế. Điều này đặt ra một thách thức cho các nhà nghiên cứu trong việc khám phá và khẳng định giá trị của thơ Viễn Phương trong văn học Việt Nam. Đặc biệt, những tác phẩm của ông thường mang đậm tính nhân văn, thể hiện tâm tư, tình cảm của người dân trong thời kỳ chiến tranh. Những bài thơ như “Đám cưới giữa mùa xuân” hay “Viếng lăng Bác” không chỉ là tác phẩm nghệ thuật mà còn là tiếng nói của một thời đại, phản ánh tâm hồn và khát vọng của dân tộc.

II. Nội dung và cảm hứng trong thơ Viễn Phương

Nội dung thơ Viễn Phương chủ yếu xoay quanh các chủ đề như tình yêu quê hương, đất nước, và con người. Nội dung thơ của ông thường mang tính lãng mạn và sử thi, thể hiện lòng yêu nước sâu sắc và tinh thần đấu tranh kiên cường. Viễn Phương đã khéo léo kết hợp giữa cảm hứng lãng mạn và hiện thực, tạo nên những tác phẩm vừa có chiều sâu tư tưởng, vừa giàu hình ảnh. Chế Lan Viên từng nhận xét rằng thơ Viễn Phương luôn toát lên sự lạc quan, ngay cả trong những hoàn cảnh khó khăn nhất. Điều này cho thấy tâm hồn nhạy cảm và tinh tế của nhà thơ. Những câu thơ của ông không chỉ đơn thuần là sự phản ánh hiện thực mà còn là những suy tư sâu sắc về cuộc sống, con người và tương lai. Viễn Phương đã thành công trong việc truyền tải những cảm xúc chân thật, từ nỗi đau mất mát đến niềm vui sống, từ ký ức đau thương đến hy vọng về một tương lai tươi sáng.

III. Phân tích nghệ thuật trong thơ Viễn Phương

Nghệ thuật trong thơ Viễn Phương được thể hiện qua nhiều yếu tố như hình ảnh, ngôn ngữ và giọng điệu. Hình ảnh trong thơ ông thường rất sinh động và gần gũi, phản ánh chân thực cuộc sống của người dân miền Nam trong thời kỳ kháng chiến. Ngôn ngữ thơ Viễn Phương giản dị nhưng giàu sức biểu cảm, dễ dàng chạm đến trái tim người đọc. Ông sử dụng nhiều biện pháp tu từ để làm nổi bật cảm xúc và ý nghĩa của tác phẩm. Đặc biệt, giọng điệu trong thơ ông thường mang tính trữ tình, nhẹ nhàng nhưng cũng đầy sâu lắng. Những bài thơ như “Mắt sáng học trò” hay “Như mây mùa xuân” không chỉ thể hiện tâm tư của tác giả mà còn phản ánh tâm trạng chung của xã hội. Viễn Phương đã khéo léo kết hợp giữa truyền thống và hiện đại trong cách thể hiện, tạo nên một phong cách thơ độc đáo, dễ nhận diện.

IV. Giá trị và ý nghĩa của thơ Viễn Phương

Thơ Viễn Phương không chỉ có giá trị nghệ thuật mà còn mang ý nghĩa sâu sắc về mặt xã hội và nhân văn. Giá trị nội dung của thơ ông thể hiện qua những thông điệp về tình yêu quê hương, lòng yêu nước và tinh thần đoàn kết dân tộc. Những tác phẩm của ông đã góp phần làm phong phú thêm nền văn học Việt Nam, đặc biệt là thơ ca Nam Bộ. Viễn Phương đã khẳng định được vị trí của mình trong lòng độc giả qua những tác phẩm mang đậm dấu ấn cá nhân và tinh thần thời đại. Hơn nữa, thơ ông còn có giá trị giáo dục, truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ về lòng yêu nước và trách nhiệm với quê hương. Những bài thơ của Viễn Phương không chỉ là di sản văn học mà còn là nguồn động lực cho những ai đang tìm kiếm ý nghĩa trong cuộc sống.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Viễn Phương (1928-2005) là một nhà thơ, nhà văn, nhà giáo và chiến sĩ cách mạng tiêu biểu của miền Nam Việt Nam, với hơn 50 năm cầm bút và cống hiến cho văn học cách mạng. Ông để lại một kho tàng sáng tác đồ sộ gồm 7 tập thơ và 10 tập truyện ký, phản ánh sâu sắc cuộc sống chiến đấu, lao động và tâm hồn con người Nam Bộ trong các giai đoạn lịch sử kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ và thời kỳ đổi mới đất nước. Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu chuyên sâu về Viễn Phương còn rất hạn chế, đặc biệt là về thơ ca của ông. Luận văn “Đặc điểm thơ Viễn Phương” nhằm mục tiêu làm sáng tỏ nội dung tư tưởng và nghệ thuật thơ của nhà thơ, qua đó khẳng định giá trị và sức sống lâu bền của thơ Viễn Phương trong nền văn học Việt Nam hiện đại.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các tập thơ tiêu biểu của Viễn Phương như Mắt sáng học trò (1970), Nhớ lời di chúc (1972), Như mây mùa xuân (1978), Phù sa quê mẹ (1991) và Gió lay hương quỳnh (2005). Nghiên cứu đặt thơ Viễn Phương trong bối cảnh lịch sử và văn học của thời kỳ kháng chiến và đổi mới, nhằm đánh giá đóng góp của ông cho thơ ca Nam Bộ và văn học cách mạng. Ý nghĩa nghiên cứu không chỉ giúp làm rõ vị trí của Viễn Phương trong văn học dân tộc mà còn góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống Nam Bộ, đồng thời tạo cơ sở khoa học cho các nghiên cứu tiếp theo về thơ ca cách mạng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng các lý thuyết và mô hình nghiên cứu sau:

• Lý thuyết cảm hứng nghệ thuật: Dựa trên quan niệm của Pospelov về cảm hứng là trạng thái hưng phấn cao độ của người nghệ sĩ khi chiếm lĩnh bản chất cuộc sống, luận văn phân tích ba dạng cảm hứng chủ đạo trong thơ Viễn Phương: cảm hứng sử thi anh hùng, cảm hứng lãng mạn và cảm hứng bi kịch. Cảm hứng được xem là yếu tố thống nhất đề tài, tư tưởng và cảm xúc trong tác phẩm.

• Lý thuyết thi pháp học: Áp dụng để khảo sát các yếu tố hình thức biểu hiện trong thơ như hình ảnh, ngôn ngữ, giọng điệu, cấu trúc câu thơ, nhằm làm rõ sự hài hòa giữa hình thức và nội dung trong sáng tác của Viễn Phương.

• Lý thuyết văn học cách mạng: Giúp đặt thơ Viễn Phương trong bối cảnh văn học cách mạng Việt Nam, phân tích mối quan hệ giữa thơ ca và lịch sử, xã hội, cũng như vai trò của thơ trong đấu tranh và động viên tinh thần.

Các khái niệm chính được sử dụng gồm: cảm hứng nghệ thuật, cảm hứng sử thi anh hùng, cảm hứng lãng mạn, cảm hứng bi kịch, thi pháp thơ ca, thơ cách mạng, và hình tượng văn học.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

• Phương pháp tiểu sử: Thu thập và phân tích thông tin về cuộc đời, sự nghiệp và hoàn cảnh sáng tác của Viễn Phương, nhằm hiểu rõ mối quan hệ giữa con người và tác phẩm.

• Phương pháp cấu trúc - hệ thống: Nghiên cứu thơ Viễn Phương trong mối quan hệ với bối cảnh lịch sử, văn học Việt Nam hiện đại, giúp nhận diện đặc điểm riêng biệt và sự phát triển của thơ ông qua các giai đoạn.

• Phương pháp thi pháp học: Phân tích các yếu tố hình thức trong thơ như ngôn ngữ, hình ảnh, giọng điệu để làm rõ giá trị nghệ thuật.

• Phương pháp thống kê - phân loại: Thống kê các đặc điểm hình thức và nội dung trong thơ Viễn Phương để đánh giá một cách khoa học, chính xác.

• Phương pháp so sánh: So sánh thơ Viễn Phương với các nhà thơ cùng thời để làm nổi bật nét đặc sắc và đóng góp của ông.

• Phương pháp phân tích - tổng hợp: Tổng hợp các kết quả nghiên cứu để đưa ra nhận định toàn diện về thơ Viễn Phương.

Nguồn dữ liệu chính là các tập thơ đã xuất bản của Viễn Phương, các bài viết phê bình, nhận xét của các nhà văn, nhà thơ cùng thời, cùng các tài liệu lịch sử, văn học liên quan. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 7 tập thơ tiêu biểu, được chọn lọc theo tiêu chí đại diện cho các giai đoạn sáng tác chính của nhà thơ. Thời gian nghiên cứu kéo dài trong khoảng 1 năm, từ thu thập tài liệu, phân tích đến hoàn thiện luận văn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Cảm hứng sử thi anh hùng chiếm vị trí trung tâm trong thơ Viễn Phương
   Thơ ông tái hiện sinh động hơn 30 năm chiến tranh với các hình tượng anh hùng bất tử, thể hiện lòng yêu nước nồng nàn và ý chí kiên cường. Ví dụ, bài thơ Anh hùng Trừ Văn Thố mô tả hình ảnh người chiến sĩ “áo rách, chân không” lên đường chiến đấu, với giọng thơ hùng tráng và cảm xúc mãnh liệt. Tỷ lệ bài thơ mang cảm hứng sử thi chiếm khoảng 60% tổng số tác phẩm nghiên cứu.

2. Cảm hứng lãng mạn và tình yêu quê hương, đất nước thấm đẫm trong thơ
   Viễn Phương thể hiện tình yêu tha thiết với quê hương Nam Bộ, với những hình ảnh mộc mạc như “canh chua bông súng”, “cá rô đồng”, “đất thép Củ Chi”. Bài thơ Đám cưới giữa mùa xuân là minh chứng cho sự kết hợp giữa cảm hứng lãng mạn và tinh thần cách mạng, được đông đảo học sinh, sinh viên yêu thích. Khoảng 45% bài thơ thể hiện cảm hứng lãng mạn.

3. Cảm hứng bi kịch và sự chiêm nghiệm sâu sắc về cuộc đời
   Thơ Viễn Phương cũng chứa đựng những nỗi buồn, sự xót xa trước những mất mát, đau thương của chiến tranh và cuộc sống. Ví dụ, bài Người em Nam Bộ thể hiện sự phẫn uất trước cảnh tra tấn dã man, còn bài Em nghĩ gì khi mùa xuân sang là tiếng lòng xót xa cho những số phận bất hạnh. Tỷ lệ bài thơ mang cảm hứng bi kịch chiếm khoảng 30%.

4. Phong cách thơ giản dị, chân thành, gần gũi với đời sống nhân dân lao động
   Ngôn ngữ thơ Viễn Phương mộc mạc, dễ hiểu, không cầu kỳ, phù hợp với quan niệm thơ phải “có ích cho đời”. Giọng điệu thơ vừa hùng tráng, vừa nhẹ nhàng, thấm đẫm tình người. Ví dụ, bài Viếng lăng Bác với hình ảnh “mặt trời rất đỏ” vừa trang trọng vừa gần gũi, đã trở thành ca khúc phổ biến.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện trên cho thấy thơ Viễn Phương là sự kết hợp hài hòa giữa cảm hứng sử thi anh hùng, lãng mạn và bi kịch, phản ánh chân thực cuộc sống chiến đấu và tâm hồn con người Nam Bộ. Sự đa dạng cảm hứng giúp thơ ông vừa có sức mạnh cổ vũ tinh thần, vừa chứa đựng chiều sâu nhân văn và triết lý nhân sinh. So với các nhà thơ cách mạng cùng thời như Tố Hữu, Viễn Phương có phong cách giản dị hơn, gần gũi với đời sống nhân dân lao động, đồng thời thể hiện rõ nét đặc trưng văn hóa Nam Bộ.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố tỷ lệ các cảm hứng trong thơ Viễn Phương, bảng thống kê các chủ đề chính và ví dụ minh họa. So sánh với các nhà thơ cùng thời cho thấy Viễn Phương có đóng góp quan trọng trong việc phát triển thơ ca Nam Bộ, góp phần làm phong phú nền văn học cách mạng Việt Nam.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường nghiên cứu chuyên sâu về thơ Viễn Phương
   Khuyến nghị các viện nghiên cứu, trường đại học tổ chức các hội thảo, tọa đàm chuyên đề về thơ Viễn Phương nhằm khai thác sâu hơn các giá trị nội dung và nghệ thuật, đặc biệt là các tập thơ chưa được phổ biến rộng rãi. Thời gian thực hiện trong 1-2 năm.

2. Biên soạn và xuất bản tuyển tập thơ Viễn Phương có chú giải, bình luận
   Đề xuất Nhà xuất bản Văn học phối hợp với các chuyên gia văn học biên soạn tuyển tập thơ Viễn Phương kèm theo chú giải, phân tích thi pháp để phục vụ bạn đọc và nghiên cứu. Chủ thể thực hiện là Nhà xuất bản và các nhà nghiên cứu văn học.

3. Đưa thơ Viễn Phương vào chương trình giảng dạy văn học hiện đại
   Bộ Giáo dục và Đào tạo nên xem xét đưa các tác phẩm tiêu biểu của Viễn Phương vào chương trình giảng dạy văn học phổ thông và đại học, nhằm nâng cao nhận thức về văn học cách mạng và văn hóa Nam Bộ. Thời gian triển khai trong 3 năm.

4. Tổ chức các hoạt động văn hóa, nghệ thuật giới thiệu thơ Viễn Phương
   Các trung tâm văn hóa, đoàn nghệ thuật nên tổ chức các chương trình biểu diễn thơ ca, nhạc phổ thơ Viễn Phương, kết hợp với triển lãm tư liệu, hình ảnh để quảng bá rộng rãi đến công chúng. Chủ thể thực hiện là các đơn vị văn hóa địa phương và trung ương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Sinh viên, nghiên cứu sinh ngành Văn học và Ngôn ngữ học
   Luận văn cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn phong phú về thơ ca cách mạng, giúp sinh viên hiểu sâu sắc về cảm hứng nghệ thuật, thi pháp và bối cảnh lịch sử văn học.

2. Giảng viên, nhà nghiên cứu văn học Việt Nam hiện đại
   Đây là tài liệu tham khảo quý giá để phát triển các đề tài nghiên cứu, giảng dạy về thơ ca cách mạng, văn học Nam Bộ và thơ chiến tranh.

3. Các nhà văn, nhà thơ và những người yêu văn học cách mạng
   Luận văn giúp hiểu rõ hơn về cuộc đời, sự nghiệp và phong cách sáng tác của Viễn Phương, từ đó nâng cao nhận thức và trân trọng giá trị văn học của ông.

4. Các tổ chức văn hóa, bảo tàng, thư viện
   Tài liệu này hỗ trợ trong việc xây dựng các chương trình giới thiệu, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn học cách mạng, đặc biệt là các tác phẩm của Viễn Phương.

Câu hỏi thường gặp

1. Viễn Phương là ai và ông có những đóng góp gì cho văn học Việt Nam?
   Viễn Phương là nhà thơ, nhà văn, chiến sĩ cách mạng miền Nam với hơn 50 năm sáng tác. Ông để lại 7 tập thơ và 10 tập truyện ký, phản ánh sâu sắc cuộc sống chiến đấu và tâm hồn con người Nam Bộ, góp phần làm phong phú thơ ca cách mạng Việt Nam.

2. Thơ Viễn Phương có những đặc điểm gì nổi bật?
   Thơ ông kết hợp cảm hứng sử thi anh hùng, lãng mạn và bi kịch, sử dụng ngôn ngữ giản dị, chân thành, gần gũi với đời sống nhân dân lao động, thể hiện tình yêu quê hương, đất nước và sự chiêm nghiệm sâu sắc về cuộc đời.

3. Phương pháp nghiên cứu nào được sử dụng trong luận văn?
   Luận văn sử dụng phương pháp tiểu sử, cấu trúc - hệ thống, thi pháp học, thống kê - phân loại, so sánh và phân tích - tổng hợp để đánh giá toàn diện thơ Viễn Phương.

4. Tại sao nghiên cứu thơ Viễn Phương lại quan trọng?
   Vì thơ Viễn Phương phản ánh chân thực lịch sử, văn hóa và tâm hồn con người Nam Bộ trong các giai đoạn chiến tranh và đổi mới, giúp bảo tồn giá trị văn học cách mạng và phát huy truyền thống văn hóa dân tộc.

5. Làm thế nào để tiếp cận thơ Viễn Phương một cách hiệu quả?
   Bạn nên đọc các tập thơ tiêu biểu như Mắt sáng học trò, Nhớ lời di chúc, Phù sa quê mẹ, kết hợp với các công trình nghiên cứu, phê bình để hiểu sâu sắc nội dung và nghệ thuật, đồng thời tham gia các hoạt động văn hóa, nghệ thuật giới thiệu thơ ông.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ đặc điểm nội dung và nghệ thuật thơ Viễn Phương, khẳng định vị trí quan trọng của ông trong văn học cách mạng và thơ ca Nam Bộ.
• Thơ Viễn Phương nổi bật với cảm hứng sử thi anh hùng, lãng mạn và bi kịch, ngôn ngữ giản dị, chân thành, gần gũi với đời sống nhân dân lao động.
• Nghiên cứu góp phần bảo tồn, phát huy giá trị văn học cách mạng, đồng thời tạo cơ sở khoa học cho các nghiên cứu tiếp theo về thơ ca chiến tranh và văn học Nam Bộ.
• Đề xuất các giải pháp nhằm tăng cường nghiên cứu, giảng dạy và quảng bá thơ Viễn Phương trong cộng đồng và hệ thống giáo dục.
• Kêu gọi các nhà nghiên cứu, giảng viên, sinh viên và các tổ chức văn hóa tiếp tục khai thác, phát huy giá trị thơ Viễn Phương để góp phần làm giàu kho tàng văn học dân tộc.

Hãy cùng nhau gìn giữ và phát huy những giá trị thi ca cách mạng của Viễn Phương, để tiếng thơ của ông mãi vang vọng trong lòng người đọc hôm nay và mai sau.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TIỂU SỬ VÀ SỰ NGHIỆP SÁNG TÁC VĂN CHƯƠNG CỦA VIỄN PHƯƠNG 1. Tiểu sử nhà thơ Viễn Phương 1. Cuộc đời nhà thơ Viễn Phương (1928 - 2005) Nhà thơ Viễn Phương tên khai sinh là Phan Thanh Viễn, sinh ngày 01 tháng 5 năm 1928 tại tại xã Bình Ðức, quận Châu Thành, tỉnh Long Xuyên (nay là tỉnh An Giang). Vùng đồng bằng chiêm trũng này quanh năm được phù sa bồi đắp, nhưng đây cũng là nơi gánh chịu thiên tai, lụt lội hàng năm.

“Thuở nhỏ tôi sống ở một xã heo hắt vùng biên giới. Trên vùng đất nghèo khổ mà năm nào Trời cũng giáng thiên tai, lụt lội, gạo cơm còn thiếu, chữ nghĩa ai màng” [124, tr. Năm 1945, khi Viễn Phương tròn 17 tuổi, đang theo học trường Colège Cần Thơ (nay là trường Châu Văn Liêm), Cách mạng tháng Tám nổ ra, với nhiệt huyết của người thanh niên yêu nước, Viễn Phương xếp bút nghiên lên đường theo tiếng gọi của cách mạng. Viễn Phương hoạt động trong phong trào học sinh, sinh viên của tổ chức Đoàn thanh niên xung phong.

Ông đã từng là Vệ quốc quân chống Pháp ở đồng bằng Nam Bộ, làm chiến sĩ trinh sát Chi đội 25, tham gia đánh đồn Rạch Gòi, Phong Điền, Phụng Hiệp, Bình Thuỷ, Cái Răng. Có lúc Viễn Phương còn đột nhập vô chợ Cần Thơ nắm tình hình địch và tâm tư của người dân đô thị. Trong thời gian này, ông bắt đầu sáng tác và bài thơ đầu tiên được đăng báo là bài “Tiếng súng kháng địch” (đăng trên tờ báo của Khu 9 Nam Bộ). Năm 1954, trường ca “Chiến thắng Hoà Bình” của ông được tặng giải nhì về thơ Nam Bộ.

Sau hiệp định Genève, Viễn Phương về Sài Gòn hoạt động. Giữa đô thị lớn, là trung tâm chính trị, kinh tế của chính quyền Sài Gòn, để giữ bí mật và hoạt động có hiệu quả, Viễn Phương phải đóng nhiều vai: nhà giáo, thư ký hãng buôn, thầy cò làng báo… nhưng ông vẫn sáng tác văn thơ với nội dung yêu nước và cổ vũ tinh thần dân tộc. Những sáng tác của ông (với bút danh Viễn Phương) được đăng trên các báo ở Sài Gòn như Nhân loại, Hừng sáng, Công lý… Năm 1960, ông bị chính quyền Sài Gòn bắt và giam ở đề lao Gia Định, khám Chí Hoà, ngục Phú Lợi. Trong tù, Viễn Phương vẫn tiếp tục dùng thơ ca để động viên các bạn tù giữ vững khí tiết và phẩm chất cách mạng.

Khi tự thuật về cuộc đời mình, Viễn Phương đã kể lại: “Vào tù, đối với chúng tôi chỉ là sự thay đổi địa bàn hoạt động. Trong tù, tôi vẫn tiếp tục làm thơ. Tôi làm thơ không giấy bút chỉ âm thầm làm thơ bằng trí nhớ và chí căm thù. Thơ từ thuở ấy là đồ quốc cấm, bọn chúa ngục luôn tìm cách huỷ hoại, nhưng thơ tù vẫn tồn tại vì nó được in sâu vào trong tim trong máu của anh em” [89].

Năm 1962, ông ra tù và vào công tác ở chiến trường Củ Chi cho đến ngày giải phóng. Cuối năm 1962, Hội văn nghệ khu Sài Gòn – Gia Định - Chợ Lớn thành lập, Viễn Phương được bầu làm Tổng thư ký. Chính vùng lửa đạn nơi tuyến đầu Nam Bộ (Đông Nam Bộ, Tây Nam Bộ, đặc biệt là đất thép Củ Chi) là những nguồn cảm hứng thực tế đã giúp cho thơ văn Viễn Phương có sức sống mạnh mẽ. Cũng kể từ ấy, mảnh đất Củ Chi đã trở nên máu thịt trong thơ văn của Viễn Phương, những tác phẩm của ông ra đời trong giai đoạn này giàu tính chiến đấu và dạt dào cảm xúc.

Chiến trường Củ Chi lúc ấy vô cùng ác liệt, hồ sơ chôn dưới đất còn bị giật tung lên nên làm được bài thơ nào, viết được bài văn nào, Viễn Phương cũng đều chép ra một bản gửi về R. R lại tiếp tục gửi ra Hà Nội. Vì thế, tuy chiến đấu ở Củ Chi nhưng thỉnh thoảng tác phẩm của Viễn Phương cũng được phát trên Ðài Tiếng nói Việt Nam và tuy chiến đấu ở miền Nam nhưng Viễn Phương cũng đã có vài tập thơ văn xuất bản ở Hà Nội. Năm 1968, “Anh hùng mìn gạt”, được dịch sang tiếng Anh và tiếng Pháp đã giới thiệu cho bạn đọc cả nước và thế giới hiểu thêm về một vùng đất địa đạo của miền Nam anh dũng.

Những giải thưởng văn học cao quý: Truyện “Lòng mẹ” (Giải nhì cuộc thi viết cho thiếu nhi); Truyện ký “Quê hương địa đạo” (Giải thưởng Nhà nước đợt 1 năm 2001); Truyện ký “Chuyện đời má Bảy” (Giải nhì cuộc thi viết về Bà mẹ Việt Nam anh hùng), Văn bia “Đền Tưởng niệm Bến Dược – Củ Chi”, càng khẳng định khả năng, bút lực của Viễn Phương ở thể loại truyện – ký. Năm 1995, nhân kỷ niệm hai mươi năm giải phóng thành phố Hồ Chí Minh và toàn miền Nam, Ban Giám Đốc khu di tích Bến Dược (Củ Chi) đã tổ chức cuộc thi viết “Văn bia cho Bến Dược”. Trong số 250 tác phẩm từ khắp mọi miền Tổ quốc gửi về dự, bài văn bia của Viễn Phương “Đời đời ghi nhớ” đã được đánh giá cao và được chọn khắc tại Đền tưởng niệm các liệt sĩ Bến Dược. Ngoài bút danh Viễn Phương, ông còn lấy bút danh Phương Viễn, ông sáng tác cả thơ và văn xuôi.

Bên cạnh bài thơ “Viếng lăng Bác” đã được Hoàng Hiệp phổ nhạc sống mãi trong lòng người đọc, “Đám cưới giữa mùa xuân”, “Lá thư em gái”, “Tiếng hát dưới gầm cầu”… được giới thanh niên, học sinh, sinh viên thời ấy yêu thích. Những tác phẩm này đã theo đường Trường Sơn đến với bạn đọc và tuổi trẻ miền Bắc. Vào đợt tổng công kích Mậu Thân (1968), bị địch đuổi gắt, Viễn Phương đã bỏ lại túi ba lô của mình bên rặng dừa nước. Sau đó, chiếc ba lô có đựng những quyển bản thảo thơ của ông bị thất lạc.

Thời gian sau này, nơi chiến trường Củ Chi ác liệt, ông đã cẩn thận ngồi chép lại. Có những chi tiết hoặc những câu thơ không nhớ rõ, ông chú thích bằng bút chì bên cạnh. Mỗi bài thơ trong cuốn sổ đều được ông ghi rõ hoàn cảnh sáng tác của từng bài. Quyển sổ ấy đã được ông gìn giữ bên mình hơn 30 năm.

Giờ đây, tuy nó đã ố vàng theo những biến đổi của thời gian nhưng tâm tình, tấm lòng của tác giả trong từng trang viết vẫn được gia đình gìn giữ một cách cẩn thận. Theo tôi, đó là tài liệu quý, là bút tích của nhà thơ, đồng thời cũng thể hiện được tính cách thận trọng, một con người làm việc rất khoa học, nghiêm túc, chỉn chu. Trong kháng chiến chống Pháp, Mỹ, Viễn Phương từng giữ các chức vụ: Ủy viên Ban chấp hành Chi hội văn nghệ Nam Bộ, Tổng thư ký Hội Văn nghệ Giải phóng Thành phố Hồ Chí Minh. Sau khi đất nước thống nhất đến khi mất, Viễn Phương đảm nhiệm các chức vụ: Chủ tịch Hội Văn nghệ Giải phóng Thành phố Hồ Chí Minh, Chủ tịch Liên hiệp các hội Văn học Nghệ thuật Thành phố Hồ Chí Minh, Phó chủ tịch Ủy ban toàn quốc Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam, Ủy viên Ban chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam.

Năm 2001, Viễn Phương được tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật. Sau một thời gian chống chọi với căn bệnh hiểm nghèo, Viễn Phương đã trút hơi thở cuối cùng vào lúc 15h15 ngày 21 tháng 12 năm 2005 tại thành phố Hồ Chí Minh, hưởng thọ 77 tuổi. Những yếu tố hình thành tài năng văn chương của Viễn Phương Mảnh đất An Giang quê hương Viễn Phương là một vùng đất đai trù phú, được phù sa bồi đắp quanh năm. An Giang cũng là tỉnh duy nhất của đồng bằng sông Cửu Long có địa hình núi xen kẽ đồng bằng.

Do vậy, điều kiện thổ nhưỡng nơi đây cũng có nhiều thuận lợi hơn so với khu vực. Khói sương bảng lảng nơi đỉnh phù vân cùng với cảnh tượng mênh mang của mùa nước nổi đã tạo cho con người nơi đây một tấm lòng trải rộng với thiên nhiên, cuộc sống với bao suy tư, trăn trở của kiếp người. Và cũng chính mảnh đất miền Tây Nam Bộ này là cái nôi sản sinh ra những điệu hò, câu hát làm say đắm lòng người: “Ngày ra đồng thi nhau gặt hái, đêm về đập lúa dưới trăng, trai gái chia nhau hò điệu huê tình. Bên nam bên nữ đối đáp cùng nhau, chọn bạn gửi duyên đêm này sang đêm khác.

Mùa gặt tàn lại hẹn đến mùa sau”. Câu hò dìu dặt, ngân nga trước cảnh sông nước tứ bề sẽ giúp con người xoá đi cái khoảng không rộng lớn và sự hoang vắng của cảnh vật: “Đêm rồi đêm, trong dòng sông bàng bạc ánh trăng, ghe thương hồ rộn ràng xuôi ngược, tiếng hò dơi dơi lướt theo nhịp chèo vỗ nước suốt canh khuya. Tiếng hò tình tứ êm đềm, ngân dài trong đêm lạnh như nhịp thở của sông nước thái hoà…” [124, tr. Có thể nói chính âm nhạc, nghệ thuật của quê hương đã ươm mầm và giúp cho tâm hồn Viễn Phương thêm phong phú, dẫu cả cuộc đời Viễn Phương là một đứa con sống xa quê.

Vì thế, trong các tác phẩm của mình, giọng hò, tiếng hát, lời ru ngọt ngào của đồng quê Nam Bộ luôn xuất hiện với tần số cao, như một thứ gia vị không thể thiếu mỗi khi nhắc đến. Viễn Phương đam mê đọc sách và đến với thơ ngay từ khi còn học ở trường Collège (Cần Thơ): “Tôi bắt đầu yêu sách, thích đọc sách và chập chững làm thơ, tôi học Lục Vân Tiên, tôi yêu Cao Bá Quát, Phan Văn Trị, tôi thích Tản Đà, tôi mê Kiều, tôi say Xuân Diệu, Huy Cận, Chế Lan Viên, Lưu Trọng Lư, v.v… Lần lần, tôi biết Song An Hoàng Ngọc Phách, Ngô Tất Tố, Tô Hoài… Danh tác nước ngoài tôi cũng đọc lỗ chỗ thơ Lamartine, Victor Hugo, truyện của Balzac rồi Paul et Virinine, Graziela… mỗi thứ một ít. Tôi say mê đọc, có được gì đọc nấy. Nhưng thời ấy sách văn học khó kiếm và khó mượn lắm” [124, tr.

Đến khi đạt giải thưởng Cửu Long Nam Bộ - Trường ca “Chiến thắng Hoà Bình”, Viễn Phương đã trưởng thành và tự tin hơn nhiều, như chính ông tâm sự: “…Lúc ấy tôi mười bảy tuổi, cũng đã bắt đầu thi phú rồi nhưng định hướng rõ mình sẽ làm gì thì chưa. Năm hai mươi tuổi trong kháng chiến tôi đạt giải nhì giải thưởng Cửu Long Nam Bộ, một giải lớn nhất về thơ trong kháng chiến lúc bấy giờ. Bắt đầu từ lúc ấy, tôi mới hoàn toàn xác định hướng đi của mình” [53]. Để trải lòng với cuộc sống, với thơ ca, Viễn Phương cần cù, chăm chỉ như con ong đi kén hương, hút mật, xây tổ cho đời.

Quan niệm về thơ, Viễn Phương cho rằng thơ phải có ích cho đời.