Luận văn khai thác giá trị tri thức bản địa người thái phục vụ yêu cầu phát triển kinh tế xã hội ở các khu tái định cư thuộc dự án thuỷ điện sơn la

Chuyên khảo kinh tế phân tích Luận văn khai thác giá trị tri thức bản địa người thái phục vụ yêu cầu phát triển kinh tế xã hội ở, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng

• Người hướng dẫn: Th/s. Nguyễn Thị Thanh Huyền
• Trường học: Học viện Chính trị - Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Khoa học xã hội
• Đề tài: Khai thác giá trị tri thức bản địa người Thái phục vụ phát triển kinh tế xã hội tại khu tái định cư thủy điện Sơn La
• Loại tài liệu: báo cáo tổng kết đề tài khoa học cấp bộ
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khai thác giá trị tri thức bản địa người Thái

Khai thác giá trị tri thức bản địa là một yếu tố quan trọng trong việc phát triển kinh tế - xã hội tại các khu tái định cư thủy điện Sơn La. Tri thức bản địa của người Thái bao gồm những hiểu biết sâu sắc về tự nhiên, xã hội và phương thức sản xuất truyền thống. Việc khai thác và ứng dụng những giá trị này không chỉ giúp bảo tồn văn hóa bản địa mà còn tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững. Các nghiên cứu chỉ ra rằng, tri thức bản địa của người Thái liên quan đến quản lý tài nguyên thiên nhiên, sản xuất nông nghiệp và bảo vệ môi trường, đóng vai trò then chốt trong việc xây dựng các mô hình kinh tế địa phương.

1.1. Giá trị tri thức bản địa

Tri thức bản địa của người Thái được hình thành qua nhiều thế hệ, phản ánh sự hiểu biết sâu sắc về môi trường tự nhiên và xã hội. Những giá trị này bao gồm kiến thức về canh tác nông nghiệp, quản lý tài nguyên rừng, và sử dụng thảo dược trong y học cổ truyền. Việc khai thác và ứng dụng những tri thức này không chỉ giúp bảo tồn văn hóa truyền thống mà còn góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội tại các khu tái định cư.

1.2. Ứng dụng trong phát triển bền vững

Tri thức bản địa của người Thái đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng các mô hình phát triển bền vững. Những hiểu biết về quản lý tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường giúp cộng đồng thích nghi với điều kiện sống mới tại các khu tái định cư. Đồng thời, việc kết hợp tri thức bản địa với các phương pháp hiện đại tạo ra sự cân bằng giữa bảo tồn và phát triển.

II. Phát triển kinh tế xã hội tại khu tái định cư

Phát triển kinh tế - xã hội tại các khu tái định cư thủy điện Sơn La đòi hỏi sự kết hợp giữa tri thức bản địa và các phương pháp hiện đại. Các khu tái định cư được xây dựng nhằm đảm bảo cuộc sống ổn định cho cộng đồng người Thái sau khi di dời. Tuy nhiên, việc chuyển đổi từ phương thức sản xuất truyền thống sang sản xuất hàng hóa đã gặp nhiều khó khăn. Các nghiên cứu chỉ ra rằng, việc áp dụng tri thức bản địa trong quy hoạch và quản lý khu tái định cư giúp giảm thiểu những bất cập và tạo điều kiện cho sự phát triển bền vững.

2.1. Thực trạng tái định cư

Quá trình tái định cư tại các khu vực thủy điện Sơn La đã bộc lộ nhiều thách thức. Việc di dời cộng đồng người Thái từ vùng đất truyền thống sang các khu tái định cư đã làm đảo lộn đời sống kinh tế - xã hội. Những thay đổi về môi trường sống và phương thức sản xuất đã ảnh hưởng lớn đến sinh kế của người dân. Các nghiên cứu chỉ ra rằng, việc thiếu hiểu biết về tri thức bản địa trong quy hoạch tái định cư là một trong những nguyên nhân dẫn đến thất bại của nhiều mô hình phát triển.

2.2. Giải pháp phát triển

Để đảm bảo sự phát triển bền vững tại các khu tái định cư, cần có sự kết hợp giữa tri thức bản địa và các phương pháp hiện đại. Các giải pháp bao gồm việc tăng cường nghiên cứu và ứng dụng tri thức bản địa trong quy hoạch và quản lý khu tái định cư. Đồng thời, cần có sự hỗ trợ từ chính quyền địa phương và các tổ chức quốc tế để giúp cộng đồng thích nghi với điều kiện sống mới.

III. Bảo tồn văn hóa bản địa

Bảo tồn văn hóa bản địa là một yếu tố quan trọng trong việc phát triển kinh tế - xã hội tại các khu tái định cư thủy điện Sơn La. Văn hóa bản địa của người Thái không chỉ là di sản quý giá mà còn là nền tảng cho sự phát triển bền vững. Các nghiên cứu chỉ ra rằng, việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa bản địa giúp tăng cường sự đoàn kết cộng đồng và tạo động lực cho sự phát triển kinh tế. Đồng thời, việc kết hợp văn hóa bản địa với các yếu tố hiện đại tạo ra sự cân bằng giữa bảo tồn và phát triển.

3.1. Giá trị văn hóa bản địa

Văn hóa bản địa của người Thái bao gồm những giá trị truyền thống như phong tục, tập quán, và lễ hội. Những giá trị này không chỉ là di sản quý giá mà còn là nền tảng cho sự phát triển bền vững. Việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa bản địa giúp tăng cường sự đoàn kết cộng đồng và tạo động lực cho sự phát triển kinh tế.

3.2. Ứng dụng trong phát triển cộng đồng

Việc kết hợp văn hóa bản địa với các yếu tố hiện đại tạo ra sự cân bằng giữa bảo tồn và phát triển. Các nghiên cứu chỉ ra rằng, việc ứng dụng giá trị văn hóa bản địa trong quy hoạch và quản lý khu tái định cư giúp tăng cường sự đoàn kết cộng đồng và tạo động lực cho sự phát triển kinh tế. Đồng thời, việc bảo tồn văn hóa bản địa cũng góp phần vào sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Häc viÖn chÝnh trÞ - hµnh chÝnh quèc gia Hå ChÝ Minh. b¸o c¸o tæng kÕt ®Ò tµi khoa häc cÊp bé n¨m 2007 M∙ sè: B07 - 25 “Khai th¸c gi¸ trÞ tri thøc b¶n ®Þa ng−êi Th¸i phôc vô yªu cÇu ph¸t triÓn kinh tÕ - x∙ héi ë c¸c khu t¸i ®Þnh c− thuéc dù ¸n thuû ®iÖn S¬n la” C¬ quan chñ tr×: Häc viÖn ChÝnh trÞ khu vùc I Chñ nhiÖm ®Ò tµi: Th/s. NguyÔn ThÞ Thanh HuyÒn Th− ký: Th/s. NguyÔn ViÖt Ph−¬ng 6810 17/4/2008 Hµ Néi - 2007 Häc viÖn chÝnh trÞ - hµnh chÝnh quèc gia Hå ChÝ Minh.

B¸o c¸o tæng hîp kÕt qu¶ nghiªn cøu ®Ò tµi khoa häc cÊp bé n¨m 2007 M∙ sè: B07 - 25 “Khai th¸c gi¸ trÞ tri thøc b¶n ®Þa ng−êi Th¸i phôc vô yªu cÇu ph¸t triÓn kinh tÕ - x∙ héi ë c¸c khu t¸i ®Þnh c− thuéc dù ¸n thuû ®iÖn S¬n la” C¬ quan chñ tr×: Häc viÖn ChÝnh trÞ khu vùc I Chñ nhiÖm ®Ò tµi: Th/s. NguyÔn ThÞ Thanh HuyÒn Th− ký: Th/s. NguyÔn ViÖt Ph−¬ng Hµ Néi - 2007 Môc lôc Trang Më ®Çu 1 Ch−¬ng 1: VÞ trÝ, tÇm quan träng cña viÖc khai th¸c gi¸ trÞ tri thøc b¶n 9 ®Þa ng−êi Th¸i phôc vô yªu cÇu ph¸t triÓn kinh tÕ - x∙ héi ë c¸c khu t¸i ®Þnh c− thuéc dù ¸n Thuû ®iÖn S¬n La 1. Mét sè kh¸i niÖm, thuËt ng÷ liªn quan 9 1.

Nh÷ng gi¸ trÞ c¬ b¶n cña tri thøc b¶n ®Þa ng−êi Th¸i liªn quan 15 ®Õn ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi ë c¸c khu t¸i ®Þnh c− 1. Nh÷ng yªu cÇu c¬ b¶n vÒ khai th¸c gi¸ trÞ tri thøc b¶n ®Þa ng−êi 38 Th¸i phôc vô nhiÖm vô ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi ë c¸c khu t¸i ®Þnh c− thuéc dù ¸n Thuû ®iÖn S¬n La Ch−¬ng 2: Thùc tr¹ng khai th¸c gi¸ trÞ tri thøc b¶n ®Þa ng−êi Th¸i phôc 46 vô yªu cÇu ph¸t triÓn kinh tÕ - x∙ héi ë c¸c khu t¸i ®Þnh c− thuéc dù ¸n Thuû ®iÖn S¬n La 2. T×nh h×nh di d©n, t¸i ®Þnh c− phôc vô Thuû ®iÖn S¬n La 46 2. Thùc tr¹ng khai th¸c tri thøc b¶n ®Þa ng−êi Th¸i phôc vô ph¸t 52 triÓn kinh tÕ - x· héi ë c¸c khu t¸i ®Þnh c− thÝ ®iÓm thuéc dù ¸n Thuû ®iÖn S¬n La 2.

Nguyªn nh©n vµ bµi häc kinh nghiÖm 86 Ch−¬ng 3: Ph−¬ng h−íng vµ gi¶i ph¸p c¬ b¶n khai th¸c gi¸ trÞ tri thøc 90 b¶n ®Þa ng−êi Th¸i phôc vô yªu cÇu ph¸t triÓn kinh tÕ - x∙ héi ë c¸c khu t¸i ®Þnh c− thuéc dù ¸n Thuû ®iÖn S¬n La 3. Ph−¬ng h−íng 90 3. Mét sè gi¶i ph¸p c¬ b¶n 91 3. KiÕn nghÞ 111 KÕt luËn 113 Phô lôc 116 Tµi liÖu tham kh¶o 122 Më ®Çu 1.

TÝnh cÊp thiÕt cña ®Ò tµi Trong qu¸ tr×nh c«ng nghiÖp ho¸, hiÖn ®¹i ho¸ ®Êt n−íc, g¾n liÒn víi x©y dùng c¸c c«ng tr×nh träng ®iÓm quèc gia lµ qu¸ tr×nh t¸i cÊu tróc ®êi sèng d©n c− trong ph¹m vi kh«ng gian mµ c«ng tr×nh ®ã t¸c ®éng. Tuú thuéc vµo quy m«, tÝnh chÊt vµ ®Æc ®iÓm tõng c«ng tr×nh mµ x¸c ®Þnh h×nh thøc vµ ph−¬ng ph¸p t¸i cÊu tróc ®êi sèng c− d©n thÝch øng. Trong sè c¸c c«ng tr×nh träng ®iÓm quèc gia th× Thuû ®iÖn S¬n La cã t¸c ®éng rÊt to lín ®èi víi qu¸ tr×nh t¸i cÊu tróc ®êi sèng d©n c− ë T©y B¾c, kh«ng chØ v× quy m« cña dù ¸n kho¶ng 3 tû USD, kh«ng chØ v× T©y B¾c lµ ®Þa h×nh khã kh¨n nhÊt c¶ n−íc, mµ cßn ë ®Æc tr−ng cña mét c«ng tr×nh thuû ®iÖn. §Ó t¹o ®−îc lßng hå thuû ®iÖn cã søc chøa thuû n¨ng lín, ®ßi hái ph¶i di dêi mét l−îng lín d©n c− ra khái lµng b¶n vµ ruéng ®Êt mµ hä ®· sinh sèng ngµn ®êi.

§©y thùc sù lµ mét c«ng cuéc t¸i cÊu tróc c¨n b¶n ®êi sèng c− d©n b¶n ®Þa ven lßng s«ng §µ thuéc ®Þa bµn di dêi, víi c¶ thay ®æi c¨n b¶n ®êi sèng kinh tÕ - x· héi, c¶ yÕu tè v¨n ho¸ vËt chÊt vµ v¨n ho¸ tinh thÇn. NhËn thøc râ tÇm vãc vµ ý nghÜa cña c«ng tr×nh Thuû ®iÖn S¬n La ®èi víi sù ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi T©y B¾c, Nhµ n−íc ®· dµnh nguån kinh phÝ lín ®Çu t− quy ho¹ch, x©y dùng c¸c khu t¸i ®Þnh c− (T§C) cho c¸c ®èi t−îng thuéc diÖn di dêi khái lßng s«ng §µ. Song dù ¸n T§C míi b¾t ®Çu vËn hµnh ®· béc lé kh«ng Ýt nh÷ng khuyÕt tËt. ViÖc ®−a mét sè l−îng lín c− d©n phÇn lín canh t¸c n−¬ng rÉy (xen lÉn canh t¸c ruéng n−íc thung lòng) víi tËp qu¸n canh t¸c tù cÊp tù tóc lµ phæ biÕn chuyÓn sang s¶n xuÊt hµng ho¸ theo h−íng c«ng nghiÖp ho¸; viÖc chuyÓn tõ ph−¬ng thøc s¶n xuÊt tuú thuéc chÆt chÏ vµo m«i tr−êng tù nhiªn sang mét m«i tr−êng nh©n t¹o víi nh÷ng quy ho¹ch chi tiÕt cña Nhµ n−íc; c¸c téc ng−êi thiÓu sè vèn cã tËp qu¸n quÇn c− mang tÝnh céng ®ång bÒn chÆt víi nh÷ng b¶n s¾c v¨n ho¸ ®Æc tr−ng Ýt nhiÒu bÞ xÐ lÎ ®Ó phôc vô cho c¸c dù ¸n T§C; nh÷ng yÕu tè v¨n ho¸ truyÒn thèng g¾n liÒn víi nh÷ng kh«ng gian sinh tån ®Æc tr−ng ®· chuyÓn sang vËn ®éng trong c¶nh quan mang tÝnh nh©n t¹o lµ chñ yÕu… ®· t¸c ®éng m¹nh mÏ ®Õn cuéc sèng 1 con ng−êi.

NÕu thiÕu nh÷ng c©n nh¾c, tÝnh to¸n cÈn träng, qu¸ tr×nh di dêi ®Õn c¸c khu T§C kh«ng nh÷ng kh«ng ®−a l¹i hiÖu qu¶ kinh tÕ - x· héi nh− mong muèn, mµ nhiÒu khi cßn lµm ®¶o lén ®êi sèng c− d©n vµ nh÷ng hÖ luþ g¾n liÒn víi ®¶o lén Êy. §iÒu ®ã kh«ng cßn ë d¹ng kh¶ n¨ng mµ ®· trë thµnh hiÖn thùc khi hµng tr¨m hé T§C nu«i bß s÷a ë Méc Ch©u thÊt b¹i; khi nhiÒu m« h×nh s¶n xuÊt hµng ho¸ ®æ bÓ, cuéc sèng trªn vïng ®Êt míi r¬i vµo vßng lao ®ao; nhiÒu gi¸ trÞ v¨n ho¸ truyÒn thèng vµ tri thøc b¶n ®Þa bÞ mai mét. Nh÷ng tæn th−¬ng vÒ vËt chÊt vµ tinh thÇn ®ã ®· khiÕn cho gÇn ®©y ®· cã 300 hé gia ®×nh thuéc nhiÒu d©n téc kh¸c nhau ®· rêi bá khu T§C trë vÒ quª h−¬ng, b¶n qu¸n… Mét trong nguyªn nh©n cña nh÷ng bÊt cËp Êy lµ thiÕu nh÷ng nghiªn cøu c¬ b¶n vÒ v¨n ho¸ téc ng−êi, tËp qu¸n canh t¸c, ph−¬ng thøc s¶n xuÊt, nh÷ng gi¸ trÞ tri thøc b¶n ®Þa cña c¸c d©n téc ®Ó vËn dông trong x©y dùng, quy ho¹ch c¸c khu T§C. Chóng ta ®· ¸p dông m« h×nh s¶n xuÊt hµng ho¸ cho céng ®ång c− d©n ch−a hÒ cã qu¸ tr×nh chuÈn bÞ thÝch øng víi nã, t¹o nªn sù “®øt g·y” vÒ ph−¬ng thøc s¶n xuÊt.

C¸c khu T§C víi quy ho¹ch chi tiÕt c¶ diÖn tÝch canh t¸c lÉn ph−¬ng thøc s¶n xuÊt, trªn thùc tÕ ®· t¸ch rêi con ng−êi víi kh«ng gian c− tró, kh«ng gian sinh tån (ruéng ®Êt, vèn rõng, th¶m thùc vËt, s«ng suèi…) vµ nh÷ng tËp qu¸n canh t¸c g¾n víi ®iÒu kiÖn tù nhiªn Êy vèn ®· song hµnh cïng víi c− d©n b¶n ®Þa tõ bao ®êi nay.Trong m«i tr−êng, ®iÒu kiÖn sinh tån vµ canh t¸c truyÒn thèng Êy, céng ®ång c− d©n ®· ®óc kÕt ®−îc hÖ thèng tri thøc b¶n ®Þa ph¶n ¸nh nh÷ng hiÓu biÕt cña m×nh vÒ tù nhiªn (sinh quyÓn, th¶m thùc vËt, nguån n−íc, vèn rõng…). Trong hÖ thèng tri thøc ®ã th× tri thøc b¶n ®Þa cña ng−êi Th¸i chiÕm mét vÞ trÝ ®Æc biÖt quan träng bëi sè l−îng c− d©n lín nhÊt ë T©y B¾c, bëi tr×nh ®é ph¸t triÓn cao h¬n vµ cã ¶nh h−ëng lín ®Õn c¸c d©n téc thiÓu sè cã d©n sè Ýt h¬n trong vïng, bëi chiÕm tû lÖ ®a sè trong 12 d©n téc thuéc ®èi t−îng ph¶i di dêi ®Õn c¸c khu T§C (chiÕm 55.15% trong tæng sè d©n t¸i ®Þnh c−). HÖ thèng tri thøc b¶n ®Þa ®ã ®· trë thµnh nÕp c¶m, nÕp nghÜ cña ®ång bµo, hµm chøa trong ®ã nh÷ng gi¸ trÞ tæng kÕt quan träng vÒ ®iÒu kiÖn tù nhiªn vµ x· héi, nÕu thiÕu hiÓu biÕt vÒ nã vµ vËn dông phï hîp trong quy ho¹ch ph¸t triÓn c¸c khu T§C th× c¸c môc tiªu ®Æt ra rÊt khã thµnh c«ng vµ thËm chÝ ®æ vì, thÊt b¹i. 2 Tõ suy nghÜ nªu trªn, chóng t«i chän vÊn ®Ò “Khai th¸c gi¸ trÞ tri thøc b¶n ®Þa ng−êi Th¸i phôc vô c¸c nhiÖm vô ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi ë c¸c khu t¸i ®Þnh c− thuéc dù ¸n Thuû ®iÖn S¬n La” lµm ®èi t−îng nghiªn cøu.

§©y lµ mét nhiÖm vô khoa häc cã ý nghÜa thùc tiÔn cÊp b¸ch. Nghiªn cøu thµnh c«ng ®Ò tµi nµy sÏ gãp phÇn cïng c¸c ®Þa ph−¬ng T©y B¾c, tr−íc hÕt lµ tØnh S¬n La, th¸o gì nh÷ng khã kh¨n, ®iÒu chØnh quy ho¹ch, ®Þnh h−íng c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ ë tõng khu T§C ®¶m b¶o yªu cÇu ph¸t triÓn bÒn v÷ng. H¬n thÕ n÷a, thùc tiÔn ®Ò tµi d¹ng nµy cßn n»m trong ®Þnh h−íng vÒ g¾n kÕt chÆt chÏ gi÷a nghiªn cøu c¬ b¶n víi nghiªn cøu øng dông, gi÷a nghiªn cøu lý luËn vµ tæng kÕt thùc tiÔn vµ thÓ hiÖn tinh thÇn h−íng vÒ ®Þa ph−¬ng trong ®æi míi ho¹t ®éng nghiªn cøu khoa häc cña Häc viÖn ChÝnh trÞ quèc gia Hå ChÝ Minh trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y. T×nh h×nh nghiªn cøu Nghiªn cøu vÒ v¨n ho¸, b¶n s¾c v¨n ho¸, nh÷ng gi¸ trÞ tri thøc b¶n ®Þa cña c¸c d©n téc thiÓu sè, ®Æc biÖt lµ ng−êi Th¸i ë T©y B¾c cña n−íc ta ®−îc c¸c häc gi¶ ®Ò cËp kh¸ nhiÒu vµ d−íi nhiÒu khÝa c¹nh.

Cã thÓ chia c¸c vÊn ®Ò nghiªn cøu thµnh mÊy nhãm c¬ b¶n sau: Thø nhÊt: Nh÷ng chuyªn kh¶o, ®Ò tµi, nghiªn cøu vÒ ®Æc ®iÓm phong tôc, tËp qu¸n, v¨n ho¸ cña c¸c d©n téc miÒn nói nãi chung, qua ®ã ®óc rót nh÷ng gi¸ trÞ tri thøc b¶n ®Þa cña c¸c téc ng−êi, ®Æc biÖt lµ ng−êi Th¸i. Quan träng h¬n, c¸c t¸c gi¶ cßn ®Ò cËp ®Õn qu¸ tr×nh giao thoa, tiÕp nhËn, gi÷a c¸c nÒn v¨n ho¸ trong qu¸ tr×nh lÞch sö. Trªn c¬ së ®ã ®Ò ra nh÷ng gi¶i ph¸p cô thÓ ®Ó b¶o tån c¸c gi¸ trÞ v¨n ho¸, gi¸ trÞ tri thøc b¶n ®Þa trong thêi kú míi - thêi kú CNH, H§H ®Êt n−íc. Tiªu biÓu lµ c«ng tr×nh cña Ph¹m §øc D−¬ng: "Céi nguån m« h×nh v¨n ho¸ x· héi lóa n−íc cña ng−êi ViÖt Nam qua cø liÖu ng«n ng÷", Nghiªn cøu LÞch sö, sè 5, 1982; CÇm Träng: "MÊy vÊn ®Ò vÒ lÞch sö h×nh thµnh kinh tÕ - x· héi cæ ®¹i ng−êi Th¸i T©y B¾c ViÖt Nam", Nxb.

Khoa häc X· héi, Hµ Néi, 1987; CÇm Träng - Phan H÷u DËt: "V¨n Ho¸ Th¸i ViÖt Nam", Nxb. V¨n ho¸ D©n téc, Hµ Néi, 1995; GS.TS TrÇn V¨n BÝnh (chñ biªn): "V¨n ho¸ c¸c d©n téc T©y B¾c - Thùc tr¹ng vµ nh÷ng vÊn ®Ò ®Æt ra", Nxb. ChÝnh trÞ Quèc gia, Hµ Néi, 2004; PGS.TS Lª Nh− Hoa (chñ biªn): "V¨n ho¸ øng sö c¸c d©n téc ViÖt Nam", Nxb. V¨n ho¸ Th«ng tin, Hµ Néi 2002; 3 GS.