TÀI LIỆU TẬP HUẤN HƯỚNG DẪN THỰC HIỆN CHƯƠNG TRÌNH MÔN SINH HỌC (CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG 2018)

Tổng quan về giáo trình

Tài liệu tập huấn Hướng dẫn thực hiện chương trình môn Sinh học (Trong Chương trình Giáo dục phổ thông 2018) do Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp cùng Trường Đại học Sư phạm Hà Nội tổ chức biên soạn năm 2019. Đội ngũ tác giả gồm PGS.TS. Phan Thị Thanh Hội (chủ biên) cùng các cộng tác viên: Lê Thị Phương Hoa, Đoàn Văn Thược, Trần Đức Hậu, Nguyễn Thị Hằng Nga, Triệu Anh Trung và Đào Thị Sen. Tài liệu được biên soạn nhằm phục vụ công tác bồi dưỡng đội ngũ báo cáo viên cốt cán, giảng viên sư phạm và giáo viên môn Sinh học cấp Trung học phổ thông (THPT) trên toàn quốc trong tiến trình chuyển đổi sang Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT.

Về mục tiêu đào tạo, tài liệu hướng tới việc trang bị cho học viên khả năng phân tích hệ thống quan điểm, đặc điểm, mục tiêu và các yêu cầu cần đạt (YCCĐ) về phẩm chất, năng lực của chương trình môn học. Học viên được rèn luyện kỹ năng phân tích cấu trúc mạch nội dung, lựa chọn phương pháp dạy học (PPDH) đặc thù, xây dựng kế hoạch bài học, thiết kế công cụ kiểm tra đánh giá theo định hướng tiếp cận năng lực, đồng thời nắm vững quy trình tổ chức tập huấn lại cho đồng nghiệp tại các cơ sở giáo dục.

Cấu trúc tài liệu được thiết kế theo tiến trình tập huấn 02 ngày với 5 nội dung trọng tâm kết hợp hệ thống 17 phiếu giao nhiệm vụ và 4 phụ lục minh họa chuyên sâu. Cách tiếp cận của tài liệu dựa trên nguyên tắc học tập tương tác, tích hợp lý thuyết giáo dục hiện đại với các tình huống thực hành sư phạm thực tế, từ đó hỗ trợ giáo viên thực hiện hóa chương trình giáo dục quốc gia thành kế hoạch giáo dục nhà trường phù hợp với điều kiện địa phương.

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Tài liệu được phân chia thành 5 khối nội dung trọng tâm cùng hệ thống phụ lục ứng dụng:

  • Nội dung 1: Tìm hiểu đặc điểm và quan điểm xây dựng chương trình môn Sinh học: Phân tích vị trí môn Sinh học trong Chương trình Tổng thể; mối quan hệ liên môn với Vật lí, Hóa học, Toán học và hoạt động trải nghiệm thông qua giáo dục STEM; làm rõ quan điểm tinh giản, tích hợp, phân hóa định hướng nghề nghiệp và tính mở của chương trình.
  • Nội dung 2: Tìm hiểu mục tiêu của chương trình môn Sinh học và yêu cầu cần đạt về phẩm chất, năng lực: Khái quát hóa khái niệm năng lực theo mô hình tích hợp; phân biệt năng lực chung (Tự chủ và tự học, Giao tiếp và hợp tác, Giải quyết vấn đề và sáng tạo) với năng lực đặc thù môn Sinh học (Nhận thức sinh học, Tìm hiểu thế giới sống, Vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học); phân tích ma trận mối quan hệ giữa nội dung bài học, yêu cầu cần đạt và cấu trúc năng lực.
  • Nội dung 3: Tìm hiểu nội dung giáo dục môn Sinh học: Hệ thống hóa mạch kiến thức cốt lõi qua các cấp độ tổ chức sống (phân tử, tế bào, cơ thể, quần thể, quần xã - hệ sinh thái, sinh quyển); làm rõ hệ thống cụm chuyên đề học tập chuyên sâu ở lớp 10, 11, 12; phân tích các chủ đề mới được bổ sung như Kiểm soát sinh học, Sinh thái nhân văn, Sinh thái học phục hồi, bảo tồn và phát triển bền vững.
  • Nội dung 4: Hình thành và phát triển năng lực trong dạy học môn Sinh học: Hệ thống hóa các phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực; vận hành mô hình dạy học tìm tòi - khám phá khoa học qua 4 mức độ hỗ trợ của giáo viên và tính tự định hướng của học sinh; hướng dẫn quy trình thiết kế kế hoạch bài học dựa trên phân tích động từ chỉ mức độ nhận thức.
  • Nội dung 5: Kiểm tra, đánh giá trong dạy học môn Sinh học: Quy chuẩn hóa các chức năng đánh giá (đánh giá quá trình và đánh giá tổng kết); xây dựng bảng rubric đánh giá năng lực nghiên cứu khoa học; hướng dẫn thiết kế đề kiểm tra định kỳ (15 phút, 50 phút) và phiếu chấm điểm tiêu chí.
  • Hệ thống Phụ lục chuyên sâu: Gồm Phụ lục 1 (Kế hoạch dạy học minh họa chủ đề Thông tin ở tế bào), Phụ lục 2 (Đề kiểm tra minh họa), Phụ lục 3 (So sánh đối chiếu chi tiết Chương trình Sinh học 2018 và Chương trình Sinh học 2006), Phụ lục 4 (Danh mục và bản đồ các ngành nghề liên quan đến môn Sinh học).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Tài liệu thiết lập hệ thống cơ sở lý luận sư phạm dựa trên các mô hình khoa học giáo dục chuẩn mực:

  • Mô hình cấu trúc năng lực của Xavier Roegiers: Vận dụng công thức: $$\text{NĂNG LỰC} = (\text{KIẾN THỨC} \times \text{KĨ NĂNG} \times \text{THÁI ĐỘ / GIÁ TRỊ}) \times \text{TÌNH HUỐNG}$$ Theo mô hình này, nội dung kiến thức đóng vai trò vừa là mục tiêu, vừa là phương tiện; năng lực được hình thành và bộc lộ khi người học huy động tổ hợp kiến thức, kỹ năng để giải quyết một tình huống/vấn đề có thực trong học tập hoặc đời sống.
  • Thang bậc nhận thức Bloom rút gọn: Cụ thể hóa các động từ hành động diễn đạt yêu cầu cần đạt theo 4 mức độ: Nhận biết, Thông hiểu, Vận dụng, Vận dụng cao; làm căn cứ xây dựng ma trận mục tiêu bài dạy và ma trận đề kiểm tra.
  • Nguyên lý phân cấp tổ chức sống: Xây dựng hệ thống tri thức sinh học từ cấp độ vi mô đến vĩ mô (Phân tử $\rightarrow$ Tế bào $\rightarrow$ Cơ thể $\rightarrow$ Quần thể $\rightarrow$ Quần xã - Hệ sinh thái $\rightarrow$ Sinh quyển), phản ánh tính toàn vẹn, tính mở và khả năng tự điều chỉnh của thế giới sống.
  • Cơ sở khoa học tự nhiên thực nghiệm: Tích hợp các quy luật sinh học kinh điển và hiện đại (trích dẫn nguồn tài liệu tham khảo chuẩn mực từ Campbell Biology, 2008) về cơ chế truyền tin tế bào, cơ chế xử lý thức ăn 4 giai đoạn ở động vật (ăn, tiêu hóa, hấp thụ, đào thải), quá trình diễn thế nguyên sinh và thứ sinh.

Kỹ năng phát triển

Tài liệu hướng dẫn phát triển hệ thống kỹ năng sư phạm và kỹ năng khoa học thực nghiệm:

  • Kỹ năng thiết kế dạy học: Phân tích logic yêu cầu cần đạt để thiết kế chuỗi hoạt động học tập (khởi động, hình thành kiến thức, luyện tập, vận dụng); tích hợp phương tiện trực quan (tranh hình cơ chế truyền tin, sơ đồ quá trình dinh dưỡng).
  • Kỹ năng nghiên cứu khoa học sinh học: Rèn luyện năng lực nghiên cứu theo chu trình chuẩn: Đặt câu hỏi và xây dựng giả thuyết $\rightarrow$ Lập kế hoạch và thực hiện điều tra/thực nghiệm $\rightarrow$ Thu thập, xử lý và phân tích dữ liệu $\rightarrow$ Đánh giá bằng chứng khoa học $\rightarrow$ Công bố và thảo luận kết quả.
  • Kỹ năng đo lường và đánh giá: Xây dựng ma trận đề kiểm tra, soạn thảo câu hỏi tự luận và trắc nghiệm khách quan đo lường đúng thành tố năng lực; thiết lập bảng tiêu chí rubric 4 mức độ nhằm lượng hóa năng lực tìm hiểu thế giới sống.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Tài liệu định hướng chuyển đổi phương thức tổ chức dạy học từ truyền thụ một chiều sang tổ chức hoạt động học tập tích cực, cá nhân hóa và hợp tác:

  • Phương pháp tổ chức học tập tương tác: Quá trình bồi dưỡng và giảng dạy được triển khai thông qua làm việc nhóm (5-6 học viên/nhóm), kết hợp hoạt động cá nhân với hoạt động cộng tác. Tài liệu sử dụng các kỹ thuật dạy học tích cực như:
    • Kỹ thuật phòng tranh (Gallery Walk): Học viên thực hiện nhiệm vụ trên giấy khổ lớn (A0), trưng bày sản phẩm xung quanh không gian lớp học để các nhóm di chuyển, đối chiếu, góp ý và đánh giá chéo.
    • Kỹ thuật khăn trải bàn: Tối ưu hóa sự tham gia độc lập của từng cá nhân trước khi nhóm thống nhất ý kiến chung vào phần trung tâm.
    • Kỹ thuật mảnh ghép: Phân chia các nhóm chuyên sâu nghiên cứu từng khía cạnh kiến thức (ví dụ: các bước truyền tín hiệu tế bào), sau đó tái lập nhóm mới để chia sẻ và tổng hợp toàn bộ nội dung.
Mức độ Đặt câu hỏi khoa học Tìm kiếm bằng chứng Tạo giải thích khoa học Kết nối kiến thức Công bố và đánh giá
Mức 1 GV cung cấp sẵn câu hỏi Cung cấp sẵn dữ liệu và hướng dẫn Cung cấp sẵn các giải thích Cung cấp tài liệu liên quan Chỉ dẫn từng bước quy trình
Mức 2 Làm rõ câu hỏi GV đưa ra Cung cấp dữ liệu, yêu cầu phân tích Cung cấp một số cách dùng bằng chứng Chỉ dẫn nguồn kiến thức khoa học Trợ giúp một số bước công bố
Mức 3 Chọn trong số các câu hỏi có sẵn Hướng dẫn thu thập dữ liệu Hướng dẫn tổng hợp bằng chứng Hướng dẫn cách kiểm tra tài liệu Hướng dẫn tạo lập luận logic
Mức 4 HS tự đặt ra câu hỏi nghiên cứu HS tự xác định bằng chứng cần thu thập HS tự giải thích sau khi tổng hợp Độc lập kiểm tra các nguồn tài liệu Tự tạo lập luận logic, bảo vệ kết quả
  • Mô hình dạy học tìm tòi - khám phá khoa học: Vận hành theo 4 mức độ tăng dần tính tự định hướng của học sinh và giảm dần mức độ can thiệp/trợ giúp của giáo viên (như mô tả ở bảng trên). Mô hình này thúc đẩy học sinh tự thu thập số liệu, phân tích biểu bảng và rút ra kết luận khoa học.
  • Phương pháp dạy học theo dự án và tình huống: Đặt người học vào các bối cảnh thực tiễn phức hợp, ví dụ: Dự án điều tra dịch vụ hệ sinh thái tại Khu dự trữ Sinh quyển Cù Lao Chàm - Hội An; giải quyết vấn đề kiểm soát sinh học trong sản xuất nông nghiệp sạch.
  • Quy trình kiểm tra đánh giá tích hợp: Kết hợp đánh giá thường xuyên (thông qua quan sát, rubric sản phẩm học tập, phiếu đánh giá tiêu chí) và đánh giá định kỳ; sử dụng kết quả đánh giá làm căn cứ điều chỉnh phương pháp dạy học của giáo viên và kế hoạch tự học của học sinh.

Điểm nổi bật và cập nhật

So với Chương trình Giáo dục phổ thông 2006, tài liệu chỉ rõ những điểm cập nhật mang tính bản chất của Chương trình môn Sinh học 2018:

  • Chuyển đổi triết lý giáo dục: Chuyển đổi căn bản từ mô hình tiếp cận nội dung (chú trọng học sinh học được những kiến thức gì) sang mô hình tiếp cận năng lực (chú trọng học sinh làm được những gì từ kiến thức đã học).
  • Cấu trúc chuyên đề học tập phân hóa: Thiết kế 35 tiết chuyên đề học tập tự chọn cho mỗi khối lớp (10, 11, 12) bên cạnh nội dung cốt lõi 70 tiết/năm học, phục vụ phân hóa sâu và định hướng nghề nghiệp cho học sinh theo học các ngành Khoa học Tự nhiên, Y sinh, Nông nghiệp công nghệ cao.
  • Bổ sung các lĩnh vực khoa học hiện đại: Bổ sung nhiều chủ đề ứng dụng thực tiễn cao như: Sinh thái học phục hồi, bảo tồn và phát triển bền vững, Sinh thái nhân văn, Kiểm soát sinh học, Công nghệ sinh học trong xử lý ô nhiễm và y - dược học, phân tích hiện tượng biến đổi khí hậu và an toàn sinh học.
  • Đảm bảo tính mở và quyền tự chủ chuyên môn: Chương trình không quy định cứng nhắc tiến trình phân phối tiết chi tiết theo từng tuần mà quy định thời lượng tổng thể cho từng chủ đề, trao quyền cho giáo viên và tổ chuyên môn phát triển chương trình nhà trường phù hợp với điều kiện cơ sở vật chất và đối tượng học sinh.

Đối tượng sử dụng giáo trình

Tài liệu được xây dựng để phục vụ các nhóm đối tượng cụ thể trong hệ thống giáo dục:

  • Giảng viên và báo cáo viên cốt cán: Sử dụng làm tài liệu khung để triển khai các khóa tập huấn, bồi dưỡng thường xuyên cho giáo viên THPT theo chương trình bồi dưỡng chuyên môn của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
  • Giáo viên môn Sinh học cấp THPT: Dùng làm tài liệu tra cứu, định hướng thiết kế giáo án, xây dựng ma trận đề kiểm tra và triển khai các chủ đề dạy học tích hợp/STEM tại nhà trường.
  • Sinh viên và học viên cao học ngành Sư phạm Sinh học: Dùng làm tài liệu học tập, nghiên cứu trong các học phần Lý luận và Phương pháp dạy học Sinh học, Phát triển chương trình giáo dục, Đánh giá trong giáo dục.
  • Cán bộ quản lý giáo dục (Hiệu trưởng, Tổ trưởng chuyên môn, Chuyên viên Sở/Phòng GD&ĐT): Dùng làm căn cứ chỉ đạo chuyên môn, kiểm tra đánh giá hoạt động đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá tại các trường THPT.

Yêu cầu điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người sử dụng tài liệu cần có nền tảng kiến thức vững chắc về Sinh học đại cương (Sinh học tế bào, Sinh học cơ thể, Di truyền học, Tiến hóa và Sinh thái học), đồng thời nắm được các nguyên lý cơ bản về Giáo dục học và Tâm lý học lứa tuổi học sinh THPT.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này được biên soạn nhằm mục đích gì?

Tài liệu cung cấp hướng dẫn chuyên môn chính thức về cấu trúc, nội dung, phương pháp dạy học và kỹ thuật kiểm tra đánh giá theo Chương trình môn Sinh học 2018, giúp giáo viên và cán bộ quản lý triển khai đồng bộ chương trình mới.

2. Người học cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi nghiên cứu tài liệu?

Người học cần nắm vững kiến thức chuyên môn sinh học đại cương, các văn bản quy phạm về Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 (đặc biệt là Chương trình Tổng thể ban hành kèm Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT) và các nguyên lý sư phạm cơ bản.

3. Chương trình Sinh học 2018 có điểm gì khác biệt căn bản so với Chương trình 2006?

Chương trình 2018 chuyển trọng tâm từ truyền thụ kiến thức hàn lâm sang phát triển phẩm chất và năng lực; cấu trúc nội dung gắn với cấp độ tổ chức sống; bổ sung các cụm chuyên đề phân hóa định hướng nghề nghiệp và xây dựng theo hướng mở.

4. Năng lực sinh học trong chương trình gồm những thành tố nào?

Năng lực sinh học gồm 3 thành tố: (1) Nhận thức sinh học; (2) Tìm hiểu thế giới sống; (3) Vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học vào thực tiễn đời sống và sản xuất.

5. Tài liệu có cung cấp các mẫu thiết kế bài dạy và công cụ đánh giá cụ thể không?

Tài liệu cung cấp mẫu kế hoạch bài học chi tiết (như chủ đề Thông tin ở tế bào), ma trận đề kiểm tra, các phiếu giao nhiệm vụ thực hành (từ phiếu số 1 đến 17) và bảng tiêu chí rubric đánh giá năng lực khoa học 4 mức độ.

Kết luận

Tài liệu tập huấn Hướng dẫn thực hiện chương trình môn Sinh học (2018) là văn bản học liệu chuẩn hóa, kết nối lý luận khoa học giáo dục với thực tiễn giảng dạy sinh học tại trường THPT. Thông qua việc phân tích tường minh mối quan hệ giữa mục tiêu, nội dung, phương pháp và đánh giá năng lực, tài liệu xác lập lộ trình cụ thể giúp người dạy chuyển đổi thành công phương thức tiếp cận giáo dục.

Để vận dụng tài liệu hiệu quả, người học nên nghiên cứu tuần tự theo tiến trình 5 nội dung, thực hiện đầy đủ các phiếu nhiệm vụ thực hành, kết hợp đối chiếu với các nguồn học liệu bổ trợ như sách giáo khoa mới, tài liệu hướng dẫn giáo dục STEM và các công trình tham khảo chuẩn quốc tế (Campbell Biology).