Chương 1: GIỚI THIỆU CHUNG 1. KHÁI NIỆM SẢN XUẤT SẠCH HƠN 1. Định nghĩa sản xuất sạch hơn của UNEP Sản xuất là việc áp dụng liên tục chiến lược phòng ngừa tổng hợp về môi trường vào các quá trình sản xuất, sản phẩm và dịch vụ nhằm nâng cao hiệu suất sinh thái và giảm thiểu rủi ro cho con người và môi trường. • Ðối với quá trình sản xuất: sản xuất sạch hơn bao gồm bảo toàn nguyên liệu và năng lượng, loại trừ các nguyên liệu độc hại và giảm lượng và tính độc hại của tất cả các chất thải ngay tại nguồn thải.
• Ðối với sản phẩm: sản xuất sạch hơn bao gồm việc giảm các ảnh hưởng tiêu cực trong suốt chu kỳ sống của sản phẩm, từ khâu thiết kế đến thải bỏ. • Ðối với dịch vụ:sản xuất sạch hơn đưa các yếu tố về môi trường vào trong thiết kế và phát triển các dịch vụ. Mục tiêu của sản xuất sạch hơn là tránh ô nhiễm bằng cách sử dụng tài nguyên, nguyên vật liệu và năng lượng một cách có hiệu quả nhất. Ðiều này có nghĩa là thay vì bị thải bỏ sẽ có thêm một tỷ lệ nguyên vật liệu nữa được chuyển vào thành phẩm.
Ðể đạt được điều này cần phải phân tích một cách chi tiết và hệ thống trình tự vận hành cũng như thiết bị sản xuất hay yêu cầu một nghiên cứu Ðánh giá về sản xuất sạch hơn. Các khái niệm tương tự với sản xuất sạch hơn • Giảm thiểu chất thải. • Phòng ngừa ô nhiễm. • Năng suất xanh.
Về cơ bản, các khái niệm này đều giống với sản xuất sạch hơn; đều cùng có ý tưởng cơ sở là làm cho các doanh nghiệp hiệu quả hơn và ít ô nhiễm hơn. Các giải pháp về sản xuất sạch hơn • Tránh các rò rỉ, rơi vãi trong quá trình vận chuyển và sản xuất, hay còn gọi là kiểm soát nội vi. • Ðảm bảo các điều kiện sản xuất tối ưu từ quan điểm chất lượng sản phẩm, sản lượng, tiêu thụ tài nguyên và lượng chất thải tạo ra. • Tránh sử dụng các nguyên vật liệu độc hại bằng cách dùng các nguyên liệu thay thế khác.
• Cải tiến thiết bị để cải thiện quá trình sản xuất. • Lắp đặt thiết bị sản xuất có hiệu quả. • Thiết kế lại sản phẩm để có thể giảm thiểu lượng tài nguyên tiêu thụ. Viện KHCN & QLMT - Trường ĐHCN TP.HCM 3 Giáo trình: Sản xuất sạch hơn 1.
So sánh “Sản xuất sạch hơn” và “Kiểm soát ô nhiễm” Sản xuất sạch hơn không giống như xử lý cuối đường ống, ví dụ như xử lý khí thải, nước thải hay bã thải rắn. Các hệ thống xử lý cuối đường ống làm giảm tải lượng ô nhiễm nhưng không tái sử dụng được phần nguyên vật liệu đã mất đi. Do đó, xử lý cuối đường ống luôn luôn làm tăng chi phí sản xuất. Trong khi đó, sản xuất sạch hơn mang lại các lợi ích kinh tế song song với giảm tải lượng ô nhiễm.
Sản xuất sạch hơn đồng nghĩa với giảm thiểu chất thải và phòng ngừa ô nhiễm. Sản xuất sạch hơn cũng là một bước hữu ích cho hệ thống quản lý môi trường như ISO14000. LỢI ÍCH CỦA SẢN XUẤT SẠCH HƠN Sản xuất sạch hơn có ý nghĩa đối với tất cả các cơ sở công nghiệp, lớn hay bé, tiêu thụ nguyên liệu, năng lượng, nước nhiều hay ít. Ðến nay, hầu hết các doanh nghiệp đều có tiềm năng giảm lượng nguyên nhiên liệu tiêu thụ từ 10-15%.
Các lợi ích của sản xuất sạch hơn bao gồm: • Sạch hơn tốt hơn cho các doanh nghiệp. • Giảm nguyên liệu và năng lượng sử dụng. • Tiếp cận tài chính dễ dàng hơn. • Tạo nên hình ảnh công ty tốt hơn.
• Môi trường làm việc tốt hơn. • Tuân thủ luật môi trường tốt hơn. Sạch hơn tốt hơn cho các doanh nghiệp Tại sao vậy ? Các doanh nghiệp áp dụng sản xuất sạch hơn là doanh nghiệp đã giảm thiểu các tổn thất nguyên vật liệu và sản phẩm, do đó có thể đạt sản lượng cao hơn, chất lượng ổn định, tổng thu nhập kinh tế cũng như tính cạnh tranh cao hơn. Kinh nghiệm thực tế đã chỉ ra rằng sản xuất sạch hơn không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn cả lợi ích về mặt môi trường.
Các lợi ích này có thể tóm tắt như sau: • Cải thiện hiệu suất sản xuất. • Sử dụng nguyên liệu, nước, năng lượng có hiệu quả hơn. • Tái sử dụng phần bán thành phẩm có giá trị. • Giảm chi phí xử lý và thải bỏ các chất thải rắn, nước thải, khí thải.
• Tạo nên hình ảnh về mình tốt hơn. • Cải thiện sức khoẻ nghề nghiệp và và an toàn. Giảm nguyên liệu và năng lượng sử dụng Do giá thành ngày một tăng của các nguyên liệu sử dụng cũng như hiện trạng ngày càng khan hiếm nước, không một doanh nghiệp nào có thể chấp nhận việc thải bỏ các tài nguyên này dưới dạng chất thải. Nước và năng lượng là đặc biệt quan trọng, đặc biệt với các doanh nghiệp sử dụng với khối lượng lớn.
Viện KHCN & QLMT - Trường ĐHCN TP.HCM 4 Giáo trình: Sản xuất sạch hơn 1. Tiếp cận tài chính dễ dàng hơn Các cơ quan tài chính ngày một nhận thức rõ sự nghiêm trọng của việc hủy hoại môi trường và hiện đang nghiên cứu các dự thảo dự án mở rộng hoặc hiện đại hoá mà trong đó các khoản vay đều được nhìn nhận từ góc độ môi trường. Các kế hoạch hành động về sản xuất sạch hơn sẽ đem lại hình ảnh môi trường có lợi về doanh nghiệp của bạn tới các nhà cho vay, do đó sẽ tạo điều kiện tiếp cận dễ dàng hơn với các nguồn hỗ trợ tài chính. Các cơ hội thị trường mới và được cải thiện Việc nâng cao nhận thức của người tiêu dùng về các vấn đề môi trường đã dẫn đến sự bùng nổ nhu cầu về sản phẩm xanh trên thị trường quốc tế.
Chính vì vậy, khi bạn đã có những nỗ lực nhận thức về sản xuất sạch hơn, bạn sẽ có thể mở ra đựơc nhiều cơ hội thị trường mới và sản xuất ra các sản phẩm có chất lượng cao hơn và có thể bán ra với giá cao hơn. Các doanh nghiệp thực hiện sản xuất sạch hơn sẽ đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường, ví dụ như ISO14001, hoặc các yêu cầu của thị trường như nhãn sinh thái. Thực hiện đánh giá sản xuất sạch hơn sẽ giúp cho việc thực hiện hệ thống quản lý môi trường như ISO 14001 dễ dàng hơn. Tạo nên hình ảnh công ty tốt hơn Sản xuất sạch hơn phản ánh và cải thiện hình ảnh chung về doanh nghiệp của bạn.
Không cần phải nhắc lại, một công ty với hình ảnh "xanh" sẽ được cả xã hội và các cơ quan hữu quan chấp nhận dễ dàng hơn. Môi trường làm việc tốt hơn Việc nhận thức ra tầm quan trọng của một môi trường làm việc sạch và an toàn đang ngày một gia tăng trong số các công nhân. Bằng cách đảm bảo các điều kiện làm việc thích hợp thông qua thực hành sản xuất sạch hơn, bạn có thể làm tăng ý thức của các cán bộ, đồng thời xây dựng ý thức kiểm soát chất thải. Các hoạt động như vậy sẽ giúp cho doanh nghiệp của bạn đạt được khả năng cạnh tranh.
Tuân thủ luật môi trường tốt hơn Các tiêu chuẩn môi trường về phát thải các chất thải (lỏng, rắn, khí) đang trở nên ngày một chặt chẽ hơn. Ðể đáp ứng được các tiêu này thường yêu cầu việc lắp đặt các hệ thống kiểm soát ô nhiễm phức tạp và đắt tiền. Sản xuất sạch hơn hỗ trợ cho việc xử lý các dòng thải, và do đó doanh nghiệp sẽ tuân thủ các tiêu chuẩn thải một cách dễ dàng, đơn giản và rẻ tiền hơn. Sản xuất sạch hơn dẫn đến việc giảm chất thải, giảm lượng phát thải và thậm chí giảm cả độc tố theo qui luật vòng tròn.
QUÁ TRÌNH KIỂM SOÁT Ô NHIỄM CÔNG NGHIỆP Trong vài thập niên qua, các ngành công nghiệp đã làm giảm ô nhiễm môi trường dưới bốn dạng tiêu biểu sau: • Quan tâm đến vấn đề ô nhiễm. • Làm loãng đi các nguồn ô nhiễm. • Kiểm soát hay xử lý ô nhiễm. Viện KHCN & QLMT - Trường ĐHCN TP.HCM 5 Giáo trình: Sản xuất sạch hơn • Ngăn ngừa ô nhiễm và tái sử dụng chất thải tại nơi sản xuất.
Khi các nhà nước ban hành các luật lệ và quy định về môi trường, các ngành công nghiệp đã thực hiện bước đi đầu tiên nhằm giảm thiểu ô nhiễm là xây dựng các cơ sở xử lý nước thải và khí thải. Điều này thường được gọi là giải pháp "Xử lý cuối đường ống (End of Pipe)" vì không chú ý đến nguyên nhân gây ô nhiễm chính là sản xuất. Một số nhược điểm của các giải pháp xử lý cuối đường ống là: • Đắt tiền và không hiệu quả • Tăng lượng chất thải rắn. Các cơ sở xử lý nước thải và khí thải hầu như biến đổi tất cả các chất không tinh khiết thành chất thải rắn.
• Tổn thất nguyên liệu và hoá chất để xử lý. Sản xuất sạch hơn Phát triển bền vững Ngăn ngừa ô nhiễm Giảm thiểu (tái sử dụng) Xử lý cuối đường ống Thải bỏ 1960 1980 1990 Hình 1. Quá trình kiểm soát ô nhiễm công nghiệp 1. NHU CẦU VỀ SẢN XUẤT SẠCH HƠN TRONG CÔNG NGHIỆP Chương trình môi trường Liên Hiệp Quốc (UNEP) chính thức phát động chương trình sản xuất sạch vào tháng 9 năm 1990 tại Hội Nghị Canterbury, Liên Hiệp Anh.
Hội nghị này đã thoả thuận một chương trình hoạt động tập trung vào việc nâng cao nhận thức và trao đổi thông tin trên toàn thế giới về sản xuất sạch. Trung tâm hoạt động chương trình Môi Trường & Công Nghiệp của UNEP/IE Paris được giao trách nhiệm giữ vai trò xúc tác để thúc đẩy mở rộng và thực hiện khái niệm sản xuất sạch, cũng như hỗ trợ các sáng kiến của các nước thực hiện chương trình. Từ đó đến nay, chương trình sản xuất sạch đã được mở rộng. Các hoạt động của khu vực Châu Á - Thái Bình Dương cũng đặt ưu tiên đặc biệt cho chương trình sản xuất sạch, thông qua các hội nghị, xây dựng các mạng lưới khu vực, các dự án trình diễn và trao đổi thông tin.
Các Viện KHCN & QLMT - Trường ĐHCN TP.HCM 6 Giáo trình: Sản xuất sạch hơn hoạt động này đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy và hổ trợ sản xuất sạch ở các quốc gia trong vùng. Đất nước ta đã bước sang thế kỷ 21. Vấn đề đặt ra hiện nay là, làm sao vẫn đạt được phát triển bền vững, đáp ứng các nhu cầu cần thiết của xã hội, mà vẫn giữ gìn được môi trường và tài nguyên.