MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài 1. Xu thế dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học Khi bước sang thế kỉ XXI, thế giới có nhiều chuyển biến về mọi mặt trong đó có lĩnh vực giáo dục. Trong các nhà trường phổ thông, dạy học tiếp cận nội dung không còn phù hợp nữa.
Khối lượng tri thức của nhân loại ngày càng tăng một cách chóng mặt nên ngoài việc hướng đến nội dung, nền giáo dục (GD) phải hướng đến cách dạy, cách học. Vai trò của việc tự học, tự tiếp cận kiến thức để lí giải sự việc, hiện tượng trong cuộc sống ngày càng được đề cao. Ngoài việc học sinh tự học, giáo viên sẽ là người định hướng cho các em tìm tòi kiến thức. Chính vì thế việc phát triển năng lực (NL) cho người học là mục tiêu cần thiết để giúp học sinh khám phá kiến thức, tự khẳng định mình trong cuộc sống.
Để hoà nhập với xu thế phát triển và đáp ứng với yêu cầu giáo dục chung của thế giới, việc tổ chức dạy học môn Ngữ văn ở nhà trường phổ thông có nhiều chuyển biến tích cực, đặc biệt trong đó là sự chuyển đổi từ dạy học tiếp cận nội dung sang dạy học phát triển phẩm chất và năng lực. Nói cách khác, dạy học theo định hướng phát triển NL chính là yêu cầu mang tính đột phá của công cuộc đổi mới giáo dục căn bản toàn diện. So với chương trình giáo dục năm 2006 thì vấn đề phát triển NL được nhấn mạnh, đề cao hơn trong chương trình GDPT năm 2018 (ban hành theo Thông tư 32/2018/TT-BGDDT). Chương trình giáo dục được xây dựng theo quan điểm đổi mới căn bản toàn diện giáo dục và đào tạo đảm bảo phát triển phẩm chất và năng lực người học thông qua nội dung giáo dục với những kiến thức, kĩ năng cơ bản, thiết thực, hiện đại; hài hoà đức trí thể, mĩ.
Chương trình hướng tới mục tiêu: giúp học sinh làm chủ kiến thức phổ thông, biết vận dụng hiệu quả kiến thức, kĩ năng đã học vào đời sống và tự học suốt đời, có định hướng lựa chọn nghề nghiệp phù hợp, biết xây dựng và phát triển hài hoà các mối quan hệ xã hội, có cá tính, nhân cách và đời sống tâm hồn phong phú, nhờ đó có được cuộc sống có ý nghĩa và đóng góp tích cực vào sự phát triển 1 của đất nước và nhân loại [3]. Đối với môn Ngữ văn ngoài việc hình thành năng lực chung như năng lực tự chủ và tự học, năng lực giao tiếp và hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cần trú trọng hình thành và phát triển cho học sinh năng lực ngôn ngữ và năng lực thẩm mĩ, phát triển cả tâm hồn, tình cảm và kĩ năng hành động cho học sinh. Như vậy, đổi mới dạy học Ngữ văn theo định hướng phát triển năng lực là yêu cầu bắt buộc hiện nay. Mục tiêu và nhiệm vụ của môn Ngữ văn trong nhà trường phổ thông Việt Nam Với đặc trưng riêng, môn Ngữ văn là môn học thuộc lĩnh vực giáo dục ngôn ngữ và văn học, mang tính công cụ, thẩm mĩ, nhân văn.
Đồng thời đó cũng là môn công cụ, tạo tiền đề cho việc học tập các môn học khác. Trong chương trình giáo dục phổ thông tổng thể (2018) đã xác định mục tiêu chung của môn Ngữ văn nhằm: a,“Hình thành và phát triển cho học sinh những phẩm chất chủ yếu: yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực và trách nhiệm; bồi dưỡng tâm hồn, hình thành nhân cách và phát triển cá tính. Môn Ngữ văn giúp học sinh khám phá bản thân và thế giới xung quanh, thấu hiểu con người, có đời sống tâm hồn phong phú, có quan niệm sống và ứng xử nhân văn; có tình yêu đối với tiếng Việt và văn học; có ý thức về cội nguồn và bản sắc của dân tộc, góp phần giữ gìn, phát triển các giá trị văn hoá Việt Nam; có tinh thần tiếp thu tinh hoa văn hoá nhân loại và khả năng hội nhập quốc tế. b, Góp phần giúp học sinh phát triển các năng lực chung: năng lực tự chủ và tự học, năng lực giao tiếp và hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo.
Đặc biệt, môn Ngữ văn giúp học sinh phát triển năng lực ngôn ngữ và năng lực văn học: rèn luyện các kĩ năng đọc, viết, nói và nghe; có hệ thống kiến thức phổ thông nền tảng về tiếng Việt và văn học, phát triển tư duy hình tượng và tư duy logic, góp phần hình thành học vấn căn bản của một người có văn hoá; biết tạo lập các văn bản thông dụng; biết tiếp nhận, đánh giá các văn bản văn học nói riêng, các sản phẩm giao tiếp và các giá trị thẩm mĩ nói chung trong cuộc sống” [3, tr. 2 Xuất phát từ yêu cầu bộ môn, ở bậc học THCS mục tiêu được xác định trên cơ sở phù hợp với lứa tuổi và năng lực nhận thức của học sinh. Đó là: a) “Giúp học sinh tiếp tục phát triển những phẩm chất tốt đẹp đã được hình thành ở tiểu học; nâng cao và mở rộng yêu cầu phát triển về phẩm chất với các biểu hiện cụ thể như: biết tự hào về lịch sử dân tộc và văn học dân tộc; có ước mơ và khát vọng, có tinh thần tự học và tự trọng, có ý thức công dân, tôn trọng pháp luật. b) Tiếp tục phát triển các năng lực chung, năng lực ngôn ngữ, năng lực văn học đã hình thành ở cấp tiểu học với các yêu cầu cần đạt cao hơn.
Phát triển năng lực ngôn ngữ với yêu cầu: phân biệt được các loại văn bản văn học, văn bản nghị luận và văn bản thông tin; đọc hiểu được cả nội dung tường minh và nội dung hàm ẩn của các loại văn bản; viết được đoạn và bài văn tự sự, miêu tả, biểu cảm, nghị luận, thuyết minh, nhật dụng hoàn chỉnh, mạch lạc, logic, đúng quy trình và có kết hợp các phương thức biểu đạt; nói dễ hiểu, mạch lạc; có thái độ tự tin, phù hợp với ngữ cảnh giao tiếp; nghe hiểu với thái độ phù hợp. Phát triển năng lực văn học với yêu cầu: phân biệt được các thể loại truyện, thơ, kí, kịch bản văn học và một số tiểu loại cụ thể; nhận biết được đặc điểm của ngôn ngữ văn học, nhận biết và phân tích được tác dụng của những yếu tố hình thức và biện pháp nghệ thuật gắn với mỗi thể loại văn học; nhận biết được giá trị biểu cảm, giá trị nhận thức, giá trị thẩm mĩ; phân tích được tính hình tượng, nội dung và hình thức của tác phẩm văn học; có thể tạo ra được một số sản phẩm có tính văn học”[4, tr. Như vậy từ mục tiêu trên có thể thấy môn Ngữ văn có vai trò vô cùng to lớn trong việc giúp HS hình thành và phát triển năng lực và phẩm chất tốt đẹp, cần thiết, quan trọng, đặc biệt là năng lực thẩm mĩ. Vai trò của dạy đọc hiểu văn bản theo định hướng phát triển năng lực thẩm mĩ trong môn Ngữ văn Hiện nay dạy đọc hiểu văn bản nói chung, văn bản thơ nói riêng đã và đang được coi là một khâu đột phá trong thực hiện đổi mới dạy học Ngữ văn.
Đọc 3 hiểu giữ vai trò quan trọng trong việc hình thành năng lực nói chung và năng lực thẩm mĩ nói riêng cho học sinh. Thông qua dạy cách đọc, phép đọc, kỹ năng đọc hiểu văn bản sẽ mang lại hứng thú, sự tích cực, chủ động trong học tập, tiếp nhận văn bản và phát huy trí tưởng tượng, óc sáng tạo, hình thành được các năng lực, các kĩ năng sống cho học sinh. Qua quá trình đọc để hiểu văn bản, đọc để nghe “tiếng nói” của văn bản, đọc để biết vận dụng và tạo lập văn bản nói, văn bản viết sau khi đọc hiểu học sinh sẽ tự rút ra cho mình những bài học về cách đọc, cách hiểu văn bản, cách diễn đạt những gì đã đọc hiểu được. Từ hoạt động này, giáo dục cho học sinh về cái đẹp, về lòng trắc ẩn cùng giá trị nhân văn, vừa giúp HS hiểu nội dung (con người, sự việc, quan điểm, tư tưởng, thông điệp…) và hình thức (nghệ thuật) được tác giả thể hiện trong tác phẩm, vừa nhận ra và hiểu thêm tâm hồn, tình cảm của chính mình (người đọc).
Qua đó góp phần bồi dưỡng tâm hồn, phát triển phẩm chất, nhân cách người học, đồng thời trang bị cho học sinh kỹ năng đọc hiểu không chỉ đối với văn bản thơ trữ tình mà với bất kỳ một dạng văn bản nào ở mọi ngữ cảnh cụ thể trong học tập và trong cuộc sống. Vai trò của giáo dục thẩm mĩ đối với học sinh trung học cơ sở Học sinh THCS đang ở lứa tuổi có nhiều biến động về tâm lý thậm chí có những biểu hiện lệch lạc về quan điểm, lý tưởng sống, về cái đẹp. Chính vì vậy, giáo dục thẩm mĩ là nội dung quan trọng được đề cao trong chương trình giáo dục phổ thông mới hiện nay. Cùng với tư duy khoa học, có thể khẳng định năng lực thẩm mĩ là điều kiện cần thiết để con người nhận thức, lĩnh hội thế giới thực tại trong tính hoàn chỉnh, phong phú, và sinh động của nó.
Con người có trí tuệ thông minh, kiến thức sâu rộng, có thể lực cường tráng, nếu thiếu năng lực thẩm mĩ vẫn không được coi là con người toàn diện, thậm chí dẫn tới hệ lụy khôn lường cho xã hội hiện đại. Bên cạnh đó giáo dục thẩm mĩ giúp học sinh hình thành năng lực cảm thụ và nhận thức đúng đắn về cái đẹp trong tự nhiên, đời sống văn hóa nói chung, cái đẹp trong nghệ thuật nói riêng, về cả những điều đối lập với cái đẹp như cái xấu, cái ác.Mặt khác khi được giáo dục thẩm mĩ đầy đủ sẽ học sinh sẽ có quan niệm riêng về cái đẹp, biết thưởng thức, sáng tạo, nhân 4 rộng cái đẹp và hạn chế cái xấu, cái ác; từ đó hình thành nhân cách, hành vi ứng xử đẹp trong nhà trường, trong xã hội. Và chỉ khi học sinh trở thành chủ thể thẩm mĩ thì mỗi nhà trường mới thực sự trở thành ngôi lý tưởng, hạnh phúc góp phần lan toả giá trị tốt đẹp ra cộng đồng nhằm hướng tới xây dựng xã hội văn minh, phát triển. Thực tế dạy đọc hiểu tác phẩm thơ ở trường trung học cơ sở Trong chương trình môn Ngữ văn bậc THCS, tác phẩm thơ rất đa dạng, phong phú, nội dung vừa có sự phức tạp, đa chiều vừa có hàm ý sâu sắc: ngôn ngữ cô đọng, hàm súc, nói ít gợi nhiều.