Giáo Trình Hướng Dẫn Chọn Giống Cây Rừng

Giáo trình về giống cây rừng, biên soạn theo chương trình đào tạo chuẩn, hệ thống hóa kiến thức từ cơ bản đến nâng cao., phục vụ nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

• Tác giả: Lê Đình Khả
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm nghiệp
• Đề tài: Chọn giống cây rừng hiệu quả
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2003
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHÍNH TRONG CẢI THIỆN GIỐNG CÂY RỪNG
• 1.1. Khái niệm về giống cây rừng

Tóm tắt

I. Hướng Dẫn Chọn Giống Cây Rừng Hiệu Quả Nhất

Việc chọn giống cây rừng là một trong những yếu tố quan trọng nhất trong quá trình trồng rừng. Giống cây không chỉ ảnh hưởng đến năng suất mà còn quyết định chất lượng sản phẩm. Để đạt được hiệu quả cao nhất, cần có những tiêu chí rõ ràng trong việc lựa chọn giống cây phù hợp với điều kiện sinh thái và mục tiêu sản xuất.

1.1. Tiêu Chí Chọn Giống Cây Rừng Phù Hợp

Các tiêu chí chọn giống bao gồm khả năng sinh trưởng, sức đề kháng với sâu bệnh, và khả năng thích ứng với điều kiện môi trường. Việc lựa chọn giống cây cần dựa trên các nghiên cứu khoa học và thực tiễn để đảm bảo hiệu quả cao nhất.

1.2. Các Loại Giống Cây Rừng Phổ Biến

Một số giống cây rừng phổ biến như Keo tai tượng, Bạch đàn, và Thông. Mỗi loại cây có những đặc điểm riêng, phù hợp với từng loại đất và khí hậu khác nhau. Việc hiểu rõ về các giống cây này sẽ giúp người trồng có sự lựa chọn chính xác.

II. Những Thách Thức Khi Chọn Giống Cây Rừng

Mặc dù có nhiều giống cây rừng, nhưng việc lựa chọn vẫn gặp phải nhiều thách thức. Các yếu tố như biến đổi khí hậu, sự thay đổi của môi trường sống, và sự xuất hiện của các loại sâu bệnh mới đều có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của cây trồng. Do đó, cần có những biện pháp bảo vệ giống cây và nâng cao khả năng thích ứng.

2.1. Ảnh Hưởng Của Biến Đổi Khí Hậu

Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi điều kiện sinh thái, ảnh hưởng đến sự phát triển của cây rừng. Việc chọn giống cây cần phải tính đến khả năng chịu đựng của cây trước các điều kiện thời tiết khắc nghiệt.

2.2. Sự Xuất Hiện Của Sâu Bệnh Mới

Sâu bệnh là một trong những nguyên nhân chính gây thiệt hại cho cây rừng. Việc chọn giống cây có khả năng kháng bệnh sẽ giúp giảm thiểu rủi ro và tăng năng suất.

III. Phương Pháp Chọn Giống Cây Rừng Hiệu Quả

Để chọn giống cây rừng hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp khoa học và thực tiễn. Việc nghiên cứu và thử nghiệm giống cây trong điều kiện thực tế sẽ giúp xác định giống nào phù hợp nhất với từng khu vực.

3.1. Nghiên Cứu Di Truyền Cây Rừng

Nghiên cứu di truyền giúp xác định các đặc điểm di truyền của giống cây, từ đó lựa chọn giống có năng suất và chất lượng tốt nhất. Việc này cũng giúp phát hiện các giống cây có khả năng chống chịu tốt với điều kiện bất lợi.

3.2. Thử Nghiệm Giống Cây Trong Điều Kiện Thực Tế

Thử nghiệm giống cây trong điều kiện thực tế là một bước quan trọng để đánh giá khả năng sinh trưởng và phát triển của giống. Các thử nghiệm này cần được thực hiện trong thời gian dài để có kết quả chính xác.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Trong Chọn Giống Cây Rừng

Việc áp dụng các kết quả nghiên cứu vào thực tiễn là rất quan trọng. Các nhà sản xuất cần nắm rõ thông tin về giống cây, từ đó có thể đưa ra quyết định đúng đắn trong việc trồng rừng. Sự kết hợp giữa lý thuyết và thực tiễn sẽ mang lại hiệu quả cao nhất.

4.1. Kinh Nghiệm Từ Các Mô Hình Trồng Rừng Thành Công

Nhiều mô hình trồng rừng thành công đã được áp dụng tại các địa phương, giúp tăng năng suất và chất lượng sản phẩm. Việc học hỏi từ những mô hình này sẽ giúp cải thiện quy trình chọn giống cây rừng.

4.2. Vai Trò Của Công Nghệ Trong Chọn Giống Cây

Công nghệ hiện đại như gen và công nghệ sinh học đang mở ra nhiều cơ hội mới trong việc chọn giống cây rừng. Việc áp dụng công nghệ sẽ giúp tăng cường khả năng sinh trưởng và chất lượng của giống cây.

V. Kết Luận Về Chọn Giống Cây Rừng Hiệu Quả

Chọn giống cây rừng hiệu quả là một quá trình phức tạp, đòi hỏi sự kết hợp giữa khoa học và thực tiễn. Việc nắm rõ các tiêu chí, thách thức và phương pháp sẽ giúp người trồng có được những giống cây tốt nhất, từ đó nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm.

5.1. Tương Lai Của Chọn Giống Cây Rừng

Tương lai của chọn giống cây rừng sẽ phụ thuộc vào sự phát triển của khoa học công nghệ và khả năng thích ứng của cây với điều kiện môi trường. Việc nghiên cứu và phát triển giống cây mới sẽ là chìa khóa cho sự bền vững trong ngành lâm nghiệp.

5.2. Những Xu Hướng Mới Trong Chọn Giống Cây

Xu hướng chọn giống cây rừng hiện nay đang chuyển sang các giống cây có khả năng chống chịu tốt với biến đổi khí hậu và sâu bệnh. Việc này không chỉ giúp tăng năng suất mà còn bảo vệ môi trường.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Trêng ®¹i häc L©m nghiÖp GS. lª ®×nh kh¶ PGS. D¬ng méng hïng Gièng c©y rõng (Gi¸o tr×nh §¹i häc L©m nghiÖp) 1 Nhµ xuÊt b¶n N«ng nghiÖp Hµ Néi - 2003 2 3 lêi nãi ®Çu "Gièng c©y rõng" lµ cuèn s¸ch ®îc biªn so¹n nh»m cung cÊp nh÷ng kiÕn thøc c¬ b¶n vÒ chän gièng, kh¶o nghiÖm gièng, nh©n gièng vµ b¶o tån nguån gen c©y rõng cho sinh viªn Trêng §¹i häc L©m nghiÖp. Cuèn s¸ch nµy ®· cã sù thay ®æi vµ bæ sung nhiÒu vÒ néi dung so víi c¸c gi¸o tr×nh ®· ®îc biªn so¹n tríc ®©y nh "Di truyÒn vµ chän gièng c©y rõng" (do Lª §×nh Kh¶ biªn so¹n, ®îc dïng tõ n¨m 1966, ®Õn n¨m 1970 ®îc söa ch÷a vµ bæ sung), "Gièng c©y rõng" (do D¬ng Méng Hïng, NguyÔn H÷u Huy, Lª §×nh Kh¶, biªn so¹n, ®îc dïng trong c¸c n¨m 1992 - 2000).

Trong qu¸ tr×nh biªn so¹n lÇn nµy, c¸c t¸c gi¶ ®· kÕ thõa c¸c lÇn biªn so¹n tríc, cè g¾ng ®a vµo bµi gi¶ng nh÷ng kiÕn thøc c¬ b¶n nhÊt, ®ång thêi cã ®Ò cËp ®Õn nh÷ng thµnh tùu míi ®¹t ®îc vÒ gièng c©y rõng ë trong níc vµ trªn thÕ giíi. C¸c néi dung ®îc tr×nh bµy t¬ng ®èi cã hÖ thèng ®Ó ngêi ®äc dÔ theo dâi. §©y lµ gi¸o tr×nh ®îc dïng cho sinh viªn häc tËp vµ lµ tµi liÖu tham kh¶o cho nghiªn cøu sinh, còng nh nh÷ng ngêi lµm c«ng t¸c nghiªn cøu vµ s¶n xuÊt cã quan t©m ®Õn c¶i thiÖn gièng c©y rõng. Cuèn s¸ch nµy ®îc ph©n c«ng biªn so¹n nh sau: - GS.

Lª §×nh Kh¶ viÕt c¸c ch¬ng I, III, IV, VI vµ IX. D¬ng Méng Hïng viÕt c¸c ch¬ng II, V, VII , VIII vµ X. MÆc dÇu ®· cã nhiÒu cè g¾ng vµ ®· tiÕp thu ý kiÕn ®ãng gãp cña c¸c ®ång nghiÖp. Song ch¾c ch¾n kh«ng tr¸nh khái nh÷ng thiÕu sãt.

C¸c t¸c gi¶ mong ®îc ngêi ®äc gãp ý vµ lîng thø. C¸c t¸c gi¶ 4 5 Ch¬ng I nh÷ng vÊn ®Ò chÝnh trong c¶i thiÖn gièng c©y rõng I. Kh¸i niÖm vÒ gièng c©y rõng Gièng lµ mét trong nh÷ng kh©u quan träng nhÊt cña trång rõng th©m canh. Kh«ng cã gièng ®îc c¶i thiÖn theo môc tiªu kinh tÕ th× kh«ng thÓ ®a n¨ng suÊt rõng lªn cao.

Trong lóc ë níc ta n¨ng suÊt rõng tù nhiªn chØ ®¹t 2 - 3m 3/ha/n¨m, n¨ng suÊt rõng trång còng chØ ®¹t 5 - 10m 3/ha/n¨m th× mét sè níc cã nÒn l©m nghiÖp tiªn tiÕn ®· t¹o ®îc n¨ng suÊt rõng trång 40 - 50m3/ha/n¨m (nh gièng D¬ng lai I - 214 ë Italia vµ B¹ch ®µn ë C«ng G«), hoÆc thËm chÝ h¬n 100m 3/ha/n¨m (trªn mét sè diÖn tÝch thÝ nghiÖm cho B¹ch ®µn lai E. GÇn ®©y, viÖc ph¸t hiÖn, chän läc, nh©n gièng vµ kh¶o nghiÖm gièng thµnh c«ng cho gièng lai tù nhiªn gi÷a Keo tai tîng (Acacia mangium) víi Keo l¸ trµm (A. auriculiformis) ®· më ra mét triÓn väng lín cho trång rõng nguyªn liÖu ë níc ta (H×nh 1. Sau 4 n¨m tuæi gièng lai cã thÓ tÝch th©n c©y lµ 70 - 80dm 3/c©y trong khi nh÷ng xuÊt xø tèt nhÊt cña Keo tai tîng chØ cã thÓ tÝch 30 - 40dm 3/c©y, cßn nh÷ng xuÊt xø tèt nhÊt cña Keo l¸ trµm còng chØ ®¹t 17 - 27dm 3/c©y, nh÷ng xuÊt xø kÐm chØ ®¹t 12dm 3/c©y.

C¸c dßng c©y lai ®îc chän läc cßn cã u ®iÓm lµ cã th©n th¼ng, cµnh nh¸nh nhá vµ cã søc sèng h¬n h¼n c¸c loµi c©y bè mÑ (Lª §×nh Kh¶, NguyÔn §×nh H¶i, Hå Quang Vinh, 1997). V× vËy, c¶i thiÖn gièng c©y rõng nh»m kh«ng ngõng n©ng cao n¨ng suÊt, chÊt lîng gç vµ c¸c s¶n phÈm mong muèn kh¸c lµ mét yªu cÇu cÊp b¸ch ®èi víi s¶n xuÊt l©m nghiÖp ë níc ta. ChÝnh v× thÕ, n¨m 1993 Bé L©m nghiÖp (cò) ®· cã quyÕt ®Þnh ban hµnh “Quy ph¹m x©y dùng rõng gièng vµ vên gièng” còng nh “Quy ph¹m x©y dùng rõng gièng 6 chuyÓn ho¸”, trong ®ã quy ®Þnh râ c¸c tiªu chuÈn vÒ chän läc xuÊt xø gièng vµ c©y gièng còng nh c¸c ph¬ng thøc kh¶o nghiÖm gièng vµ x©y dùng rõng gièng, vên gièng (Bé L©m nghiÖp, 1994). C¶i thiÖn gièng c©y rõng lµ g×? §Ó n¾m ®îc kh¸i niÖm nµy cÇn hiÓu ba thuËt ng÷ cã liªn quan víi nhau lµ Di truyÒn häc c©y rõng (Forest tree genetics), Chän gièng c©y rõng (Forest tree breeding) vµ C¶i thiÖn gièng c©y rõng (Forest tree improvement).

Nh÷ng ho¹t ®éng giíi h¹n trong c¸c nghiªn cøu di truyÒn ë c©y rõng gäi lµ Di truyÒn häc c©y rõng. NhiÖm vô chÝnh cña di truyÒn häc c©y rõng lµ nghiªn cøu tÝnh biÕn dÞ di truyÒn cña c¸c loµi c©y rõng, lµ x¸c ®Þnh mèi quan hÖ di truyÒn gi÷a c¸c c©y vµ c¸c loµi c©y, lµ bè trÝ c¸c phÐp lai ®Ó x¸c ®Þnh s¬ ®å lai gièng gi÷a c¸c c©y trong loµi vµ kh¸c loµi. §ã cha ph¶i lµ môc tiªu cña chän gièng. Chän gièng c©y rõng lµ lÜnh vùc nghiªn cøu vµ ¸p dông c¸c ph¬ng ph¸p t¹o gièng c©y rõng cã ®Þnh híng nh t¨ng n¨ng suÊt, t¹o c¸c s¶n phÈm mong muèn, cã tÝnh chèng chÞu s©u bÖnh v.

vµ nh©n c¸c gièng nµy ®Ó ph¸t triÓn vµo s¶n xuÊt. Cßn C¶i thiÖn gièng c©y rõng lµ ¸p dông c¸c nguyªn lý di truyÒn häc vµ c¸c ph¬ng ph¸p chän gièng ®Ó n©ng cao n¨ng suÊt vµ chÊt lîng c©y rõng theo môc tiªu kinh tÕ cïng víi viÖc ¸p dông c¸c biÖn ph¸p kü thuËt trång rõng th©m canh. Theo Zobel vµ Talbert (1984) th× c¶i thiÖn gièng c©y rõng chØ cã hiÖu qu¶ khi nã kÕt hîp ®îc tÊt c¶ sù khÐo lÐo vÒ l©m sinh vµ chän gièng cña nhµ l©m nghiÖp ®Ó s¶n xuÊt ra nh÷ng s¶n phÈm c©y rõng mét c¸ch nhanh nhÊt vµ rÎ nhÊt, lµ mét cuéc “h«n nh©n” gi÷a chän gièng c©y rõng vµ c¸c biÖn ph¸p l©m sinh. C¸c nhµ l©m nghiÖp ph¶i mÊt mét thêi gian dµi ®Ó thõa nhËn r»ng c¸c biÖn ph¸p kü thuËt th©m canh nh lµm ®Êt, bãn ph©n còng kh«ng thÓ thu ®îc n¨ng suÊt tèi ®a trõ phi cã sö dông nh÷ng c©y cã chÊt lîng di truyÒn tèt nhÊt.

Ngîc l¹i, trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, c¸c nhµ l©m nghiÖp còng häc ®îc nh÷ng kinh nghiÖm ®au xãt r»ng bÊt luËn mét 7 gièng c©y xuÊt s¾c nh thÕ nµo vÒ mÆt di truyÒn vÉn kh«ng ®¹t ®îc s¶n phÈm tèi ®a trõ phi ¸p dông c¸c biÖn ph¸p kü thuËt th©m canh trong mét thêi gian dµi. V× thÕ, khi nãi ®Õn c¶i thiÖn gièng c©y rõng mét mÆt ph¶i nghÜ ®Õn viÖc ¸p dông c¸c nguyªn lý di truyÒn häc vµ chän gièng ®Ó n©ng cao n¨ng suÊt vµ chÊt lîng c©y rõng theo môc tiªu kinh tÕ lµ chÝnh, mÆt kh¸c kh«ng bao giê ®îc quªn c¸c biÖn ph¸p kü thuËt l©m sinh thÝch hîp víi ®Æc ®iÓm sinh th¸i cña c¸c loµi c©y rõng. VÞ trÝ cña c«ng t¸c gièng trong s¶n xuÊt l©m nghiÖp S¶n xuÊt n«ng l©m nghiÖp xÐt cho cïng lµ mét qu¸ tr×nh gi¶i quyÕt m©u thuÉn gi÷a c©y trång víi ®iÒu kiÖn hoµn c¶nh. Cã thÓ gi¶i quyÕt m©u thuÉn nµy b»ng ba c¸ch: 1.

T¹o ®iÒu kiÖn hoµn c¶nh thÝch hîp víi yªu cÇu sinh lý-sinh th¸i cña c©y trång. §ã lµ viÖc chän vïng trång vµ mïa trång thÝch hîp víi tõng gièng c©y, ¸p dông c¸c biÖn ph¸p kü thuËt th©m canh hîp lý nh cµy bõa, bãn ph©n, ch¨m sãc, tíi tiªu níc vµ b¶o vÖ rõng chèng c¸c t¸c nh©n ph¸ ho¹i. Chän gièng vµ c¶i thiÖn gièng cã n¨ng suÊt cao, chÊt lîng tèt, søc sèng cao vµ thÝch hîp tèt víi tõng hoµn c¶nh. Võa chän gièng vµ c¶i thiÖn gièng, võa t¹o ®iÒu kiÖn hoµn c¶nh thÝch hîp víi sù ph¸t triÓn cña c©y trång.

Trong n«ng nghiÖp, ®¬n vÞ diÖn tÝch canh t¸c thêng kh«ng lín, lùc lîng lao ®éng nhiÒu, cã nhiÒu ®iÒu kiÖn ®Ó t¸c ®éng vµo yÕu tè hoµn c¶nh nh»m t¹o m«i trêng sinh th¸i thÝch hîp víi c©y trång, viÖc chän gièng vµ c¶i thiÖn gièng vÉn gi÷ vai trß quan träng. 8 Trong l©m nghiÖp, diÖn tÝch kinh doanh lín, lùc lîng lao ®éng Ýt, c©y sèng dµi ngµy, viÖc t¸c ®éng vµo ®iÒu kiÖn hoµn c¶nh chØ cã thÓ thùc hiÖn tèt ë giai ®o¹n vên ¬m vµ mét sè n¨m ®Çu sau khi trång, mµ Ýt cã ®iÒu kiÖn ch¨m sãc ®Õn lóc khai th¸c nh ®èi víi c©y n«ng nghiÖp (trõ mét sè loµi c¸ biÖt mäc nhanh nh Keo, B¹ch ®µn cã chu kú khai th¸c ng¾n), nªn vai trß cña chän gièng vµ c¶i thiÖn gièng l¹i cµng quan träng. Trong l©m nghiÖp qu¶ng canh, khi nhiÖm vô ®Æt ra cho trång rõng lµ “phñ xanh ®Êt trèng ®åi nói träc” chóng ta ®· kh«ng quan t©m ®Çy ®ñ ®Õn c«ng t¸c gièng. KÕt qu¶ lµ chi phÝ cho trång rõng rÊt tèn kÐm nhng n¨ng suÊt rõng vÉn thÊp vµ thËm chÝ nhiÖm vô phñ xanh còng kh«ng thùc hiÖn ®îc.

§iÒu ®ã, mét mÆt do thiÕu ¸p dông c¸c biÖn ph¸p kü thuËt ®ång bé, mÆt kh¸c do chóng ta lÊy gièng x« bå, kh«ng chän loµi c©y thÝch hîp, kh«ng chän xuÊt xø vµ c©y gièng cã n¨ng suÊt kinh tÕ cao vµ thÝch hîp víi tõng vïng sinh th¸i ®Ó g©y trång rõng. KÕt qu¶ kh¶o nghiÖm gièng t¹i §«ng Hµ (Qu¶ng TrÞ) ®· thÊy r»ng trong cïng mét ®iÒu kiÖn ®Êt ®ai nh nhau sau 4 n¨m trång xuÊt xø Lembata cña E.urophylla cã chiÒu cao trung b×nh 10,16m, ®êng kÝnh ngang ngùc 9,05cm vµ thÓ tÝch th©n c©y lµ 32,68dm 3/c©y th× nßi ®Þa ph¬ng NghÜa B×nh cña B¹ch ®µn tr¾ng E.camaldulensis cã c¸c chØ tiªu trªn t¬ng øng lµ 7,49m; 5,86cm vµ 10,10dm 3/c©y (Lª §×nh Kh¶, 1996). Râ rµng gièng ®· cã vai trß rÊt quan träng trong viÖc t¨ng n¨ng suÊt rõng. Song viÖc th©m canh còng cã vai trß hÕt søc to lín.

KÕt hîp c¶i thiÖn gièng víi c¸c biÖn ph¸p kü thuËt th©m canh cßn lµm t¨ng n¨ng suÊt rõng lín h¬n n÷a. VÝ dô, t¹i Ba V× gièng B¹ch ®µn tr¾ng Phó Kh¸nh trång theo kiÓu qu¶ng canh th× sau 2 n¨m rìi c©y míi cao 1,6m, trong lóc B¹ch ®µn tr¾ng E.camaldulemsis xuÊt xø Katherine trång xen víi l¹c cã bãn ph©n th× sau 1 n¨m rìi c©y ®· cao trung b×nh 7m (xem h×nh 1. 9 Davidson (1996) nghiªn cøu so s¸nh vai trß cña c¶i thiÖn gièng vµ c¸c biÖn ph¸p kü thuËt l©m sinh nh ruét bÇu, lµm ®Êt, bãn ph©n, lµm cá v. tõ giai ®o¹n vên ¬m ®Õn n¨m thø 6 sau khi trång cho c¸c loµi c©y mäc nhanh nh Keo vµ B¹ch ®µn trªn mét sè lËp ®Þa ë mét sè níc nhiÖt ®íi ®· ®i ®Õn nhËn xÐt r»ng trong giai ®o¹n vên ¬m vµ mét n¨m ®Çu sau khi trång c¶i thiÖn gièng chØ chiÕm 15% cña n¨ng suÊt, ®Õn n¨m thø ba c¶i thiÖn gièng ®· t¨ng lªn 50% vµ ®Õn n¨m thø s¸u c¶i thiÖn gièng chiÕm ®Õn 60% n¨ng suÊt (h×nh 1.

Ngay c¶ t¸i sinh rõng, nÕu biÕt chän läc nh÷ng c©y tèt (c©y tréi) gi÷ l¹i ®Ó lµm c©y gieo gièng còng sÏ gãp phÇn lµm t¨ng ®¸ng kÓ n¨ng suÊt rõng.