Chương 1: Những vấn đề lý luận cơ bản về hợp tác tài chính - tiền tệ - Chương 2: Thực trạng quá trình hợp tác tài chính - tiền tệ ở Đông Á - Chương 3: Triển vọng hợp tác tài chính - tiền tệ ở Đông Á và một số gợi ý cho Việt Nam -6- CHƢƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ HỢP TÁC TÀI CHÍNH - TIỀN TỆ 1. Lý thuyết khu vực tiền tệ tối ƣu Lý thuyết khu vực tiền tệ tối ưu được nhà kinh tế học người Mỹ là Robert Mundell đưa ra lần đầu tiên vào năm 1961. Từ đó đến nay, lý thuyết này đã được nhiều nhà khoa học nghiên cứu, phát triển và được coi là lý thuyết cơ bản, làm nền tảng lý luận cho quan hệ hợp tác tài chính - tiền tệ giữa các quốc gia. Theo lý thuyết này, khu vực tiền tệ tối ưu (OCA) là khu vực gồm những quốc gia có cùng chung các điều kiện để sử dụng một đồng tiền thống nhất.
Các điều kiện đó là: các quốc gia có sự phụ thuộc lẫn nhau thông qua thương mại, phản ứng đồng đều với các cú sốc, các yếu tố sản xuất linh hoạt và có sự hội tụ của các chính sách vĩ mô. Cụ thể như sau: 1. Sự phụ thuộc lẫn nhau thông qua thương mại Do có sự liên kết chặt chẽ về thương mại, việc hình thành OCA sẽ làm giảm các chi phí giao dịch cũng như hạn chế những rủi ro của việc sử dụng các đồng tiền khác nhau trong khu vực. Việc ra đời một đồng tiền chung sẽ làm giảm bớt sự phân biệt giá giữa các thị trường, đem lại lợi ích cho cả nhà sản xuất và người tiêu dùng đồng thời thúc đẩy thương mại giữa các quốc gia, làm tăn g độ mở và kim ngạch thương mại trong nội bộ khu vực.
Nếu hai quốc gia cùng sử dụng một đồng tiền thì họ sẽ trao đổi buôn bán nhiều gấp 3 lần so với khi họ sử dụng các đồng tiền khác nhau (Rose, 1999) và trong vòng 20 năm, cứ mỗi 1% tăng lên trong thương mại (trong tương quan với GDP) sẽ làm tăng thu nhập trên đầu người khoảng 0,33% (Frankel và Rose, 2000). Thương mại song phương còn tăng hoặc giảm khoảng 100% khi hai nước thiết lập hay giải tán một liên minh tiền tệ (các điều kiện khác không đổi) (Glick và Rose, 2001). -7- Bên cạnh đó, do có sự phụ thuộc lẫn nhau thông qua thương mại, các nước tham gia thương mại trong khu vực có xu hướng hình thành các chu kỳ kinh doanh giống nhau (điều kiện để các nước có phản ứng đồng đều với các cú sốc). Chính vì vậy, sự phụ thuộc lẫn nhau thông qua thương mại là một tiền đề quan trọng để thiết lập OCA.
Phản ứng đồng đều đối với các cú sốc Phản ứng đồng đều với các cú sốc là một điều kiện quan trọng cho việc thiết lập khu vực tiền tệ tối ưu. Bởi vì khi một quốc gia từ bỏ đồng tiền của nó và tham gia vào khu vực tiền tệ tối ưu có nghĩa là nó đang từ bỏ quyền tự chủ của mình về chính sách tiền tệ. Do vậy, nếu một nước thành viên trong OCA không có phản ứng giống như các nước thành viên khác khi phải đối mặt với các cú sốc thì quốc gia đó không thể sử dụng chính sách tiền tệ của riêng mình để điều tiết nền kinh tế. Chẳng hạn, khi có một cú sốc cầu xẩy ra, khách hàng thích hàng hóa của Đức hơn hàng hóa của Pháp.
Điều này sẽ làm cho tổng cầu giảm và thất nghiệp tăng ở Pháp đồng thời tổng cầu tăng và thất nghiệp giảm nhưng có áp lực lên giá (rủi ro lạm phát) ở Đức. Nếu hai quốc gia này không cùng nằm trong một OCA thì Pháp có thể sử dụng các biện pháp là tự động giảm giá hoặc phá giá còn Đức có thể tự động tăng giá hoặc nâng giá để điều tiết nền kinh tế của mình. Tuy nhiên, nếu hai quốc gia này cùng nằm trong một OCA thì họ không thể sử dụng các chính sách tiền tệ riêng của mình để điều tiết nền kinh tế. Chính vì vậy, việc thiết lập một OCA giữa Pháp và Đức sẽ gặp phải khó khăn và nếu như không có các công cụ điều chỉnh khác thì OCA giữa Pháp và Đức sẽ không tồn tại được.
Phản ứng đồng đều với các cú sốc đồng nghĩa với việc các nước thành viên của khu vực tiền tệ tối ưu có những chu kỳ kinh doanh giống nhau. Theo Kenen (1969) mức độ đa dạng hoá của công nghiệp hay sản phẩm quyết định mức độ phản ứng đồng đều đối với các cú sốc. Hai khu vực có cùng một cấu trúc công nghiệp và sản xuất ra các sản phẩm giống nhau sẽ có những phản ứng giống nhau đối với các cú sốc. Tuy nhiên, trên thực tế, các quốc gia lại có sự khác biệt về tỷ lệ tăng trưởng, thị trường lao động và các sản phẩm hàng hóa mà -8- chúng tạo ra.
Do vậy, rất khó tìm thấy một khu vực nào mà các quốc gia thành viên của nó lại có phản ứng đồng đều với các cú sốc một cách tuyệt đối. Chính vì vậy, để có thể thiết lập một OCA, trong điều kiện các nước chỉ có phản ứng tương đối đồng đều với các cú sốc, cần bổ sung thêm điều kiện là các nước phải có các yếu tố sản xuất linh hoạt (xem thêm phụ lục 1). Sự linh hoạt của các yếu tố sản xuất Khi tham gia khu vực tiền tệ tối ưu, các nước trong khu vực sẽ không thể sử dụng chính sách tiền tệ riêng để phản ứng lại với các cú sốc. Vì vậy, để có thể thiết lập một OCA, các quốc gia thành viên cần tạo điều kiện để các yếu tố sản xuất (lao động, vốn) được tự do di chuyển trong khu vực.
Trở lại ví dụ ở phần trên, do không thể sử dụng chính sách tiền tệ riêng để đối phó với cú sốc cầu nên nếu muốn tiếp tục duy trì liên minh, Pháp và Đức buộc phải cho phép lao động được tự do di chuyển trong phạm vi hai nước. Cụ thể là các công nhân bị thất nghiệp ở Pháp sẽ chuyển sang tìm và làm việc ở Đức, nơi có tiền lương cao hơn. Điều này sẽ làm cho thất nghiệp ở Pháp giảm và áp lực lạm phát ở Đức mất đi, nền kinh tế của cả hai nước được điều tiết lại. Việc tự do di chuyển lao động giữa các nước thành viên trong khu vực có thể được thay thế bằng sự linh hoạt của tiền lương ở các nước thành viên.
Chẳng hạn như, khi phải đối mặt với cú sốc cầu không đối xứng (ví dụ trên), nếu tiền lương có thể được điều chỉnh linh hoạt (lương giảm) thì giá hàng hóa của Pháp sẽ giảm xuống, các sản phẩm của Pháp có tính cạnh tranh hơn trên thị trường quốc tế và do đó sản lượng của Pháp sẽ tăng trở lại. Ngược lại, quá trình điều chỉnh lương ở Đức sẽ khiến cho sản lượng của Đức giảm và áp lực tăng giá giảm. Thông qua tiền lương, nền kinh tế của cả hai quốc gia được điều tiết một cách tự động. Bên cạnh sự tự do di chuyển lao động, việc chuyển khoản tài chính (dịch chuyển vốn) cũng là một yếu tố cần thiết để chống lại tác động tiêu cực của các cú sốc không đối xứng.
Chuyển khoản tài chính có thể được thực hiện từ nước -9- này sang nước khác hoặc từ thế hệ này sang thế hệ khác hoặc thông qua thị trường tài sản của các nước trong khu vực. Tuy nhiên, việc chuyển khoản này không được các quốc gia trong khu vực ủng hộ bởi vì nó không giải quyết được triệt để các vấn đề mà đôi khi còn gây ra hiện tượng nợ kéo dài hoặc gây ra sự mất ổn định của tỷ giá hối đoái do có sự dịch chuyển vốn đột ngột. Tóm lại, khi các nước chỉ có phản ứng tương đối đồng đều với các cú sốc thì sự linh hoạt của các yếu tố sản xuất chính là một điều kiện bổ sung cần thiết để các nước có thể thiết lập một OCA. Tuy nhiên, theo Mundell, thì sự di chuyển của lao động không phải là yếu tố quan trọng nhất đối với OCA.
Còn theo McKinnon (1963) thì chính OCA đã thúc đẩy sự linh hoạt của các yếu tố sản xuất. Sự hội tụ của các chính sách kinh tế vĩ mô Bên cạnh việc phụ thuộc lẫn nhau thông qua thương mại, phản ứng đồng đều với các cú sốc và có sự linh hoạt giữa các yếu tố sản xuất, nếu các nước có những mục tiêu chính sách khác nhau thì lãi suất của họ sẽ phản ứng lại rất khác nhau đối với các cú sốc như nhau từ bên ngoài và điều này sẽ khiến cho việc ổn định tỷ giá không thể thực hiện được. Khi tỷ giá không thể ổn định giữa các quốc gia, các nước thành viên sẽ khó có thể xây dựng một OCA. Do vậy, để thiết lập một liên minh, một điều kiện quan trọng là các nước trong khu vực phải có sự hội tụ các chính sách vĩ mô.
Mục tiêu chính sách của các quốc gia phải được thống nhất và các chính sách phải được phối hợp hiệu quả. Tóm lại, để thiết lập một khu vực tiền tệ tối ưu, bên cạnh sự gần gũi về mặt địa lý, các quốc gia thành viên trong khu vực phải có sự phụ thuộc lẫn nhau thông qua thương mại, phản ứng đồng đều với các cú sốc, sự linh hoạt của các yếu tố sản xuất và sự hội tụ các chính sách kinh tế vĩ mô. Các điều kiện này vừa là tiền đề phát triển lẫn nhau (sự phụ thuộc lẫn nhau thông qua thương mại là tiền đề quan trọng để các nước có phản ứng đồng đều với các cú sốc) vừa là yếu tố bổ sung cho nhau (điều kiện phản ứng đồng đều với các cú sốc và điều kiện về sự linh hoạt của các yếu tố sản xuất). Chính vì vậy, các quốc gia không thể bỏ qua bất cứ điều kiện nào khi xem xét khả năng xây dựng một OCA trong khu vực.