Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ NGÂN SÁCH XÃ VÀ CÔNG TÁC QUẢN LÝ NGÂN SÁCH XÃ 1. Cơ sở lý luận về Ngân sách xã và công tác quản lý Ngân sách xã 1. Khái niệm, đặc điểm và nội dung thu chi Ngân sách xã 1. Khái niệm về Ngân sách Nhà nước và Ngân sách xã a.
Khái niệm về Ngân sách Nhà nước Luật NSNN được Quốc hội nước Cộng hòa XHCN Việt Nam, khóa XI, kỳ họp thứ hai, thông qua ngày 16/12/2002, có hiệu lực thi hành từ năm ngân sách 2004, đã nêu: “Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của nhà nước đã được cơ quan có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của nhà nước”. Ngân sách Nhà nước có chức năng phân phối các nguồn lực tài chính huy động được để thực hiện các nhiệm vụ quản lý, phát triển kinh tế xã hội của quốc gia và quản lý phân phối chi tiêu sao cho hiệu quả. Ngân sách Nhà nước gồm ngân sách trung ương (NSTW) và ngân sách địa phương (NSĐP). NSĐP là NS của đơn vị hành chính các cấp có HĐND và UBND.
Ngân sách địa phương gồm NS tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương (gọi chung là NS tỉnh), gồm NS cấp tỉnh và của các huyện, quận, thị xã, huyện thuộc tỉnh; NS huyện, quận, thị xã, huyện thuộc tỉnh (gọi chung là NS huyện) gồm NS cấp huyện và NS các xã, thị trấn; NS các xã, thị trấn (gọi chung là NS cấp xã). Khái niệm về Ngân sách xã Ngân sách xã đại diện và đảm bảo tài chính cho chính quyền xã có thể chủ động khai thác những thế mạnh có sẵn để phát triển kinh tế, thực hiện các chính sách xã hội, giữ gìn an ninh trật tự trên địa bàn xã. Ngân sách xã trực tiếp gắn với người dân, trực tiếp giải quyết toàn bộ mối quan hệ về lợi ích giữa Nhà nước với dân. Chính vì vậy, NSX là tiền đề đồng thời là hệ quả trong quá trình quản lý kinh tế - xã hội của Nhà nước, có thể hiểu một cách khái quát nhất về ngân sách xã như sau: Ngân sách xã là hệ thống các mối quan hệ kinh tế giữa chính quyền Nhà nước cấp xã với nhân dân phát sinh trong quá trình huy động và sử dụng các nguồn tài LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 chính nhằm đảm bảo yêu cầu thực hiện các chức năng quản lý, điều hành nền kinh tế - xã hội trên địa bàn xã.
NSX là NS của chính quyền nhà nước cấp xã, do UBND xã xây dựng, quản lý, điều hành, được HĐND xã quyết định và giám sát thực hiện. Đặc điểm của Ngân sách xã Về mặt sở hữu: NSX là một loại quỹ tiền tệ của Nhà nước, do chính quyền cấp cơ sở quản lý và điều hành. Về mặt chủ thể: các hoạt động thu chi hình thành quỹ NS được các chủ thể công tiến hành, chủ thể công ở đây là chính quyền Nhà nước cấp xã. Về mặt pháp luật: quan hệ tài chính phát sinh trong quá trình thu chi NSX là quan hệ lợi ích giữa hai bên, một bên là lợi ích chung của cộng đồng với một bên là lợi ích chung của các chủ thể kinh tế khác.
NSX không chỉ có mối quan hệ với các chủ thể công trong địa giới hành chính xã mà còn quan hệ nhất định với các chủ thể của chính quyền cấp trên, các quan hệ này chịu sự điều chỉnh bởi các luật công, dựa trên các quy phạm pháp luật. Đặc điểm riêng: NSX có một số đặc điểm riêng có so với các cấp NS khác: - Ngân sách xã vừa là một cấp ngân sách cơ sở trong hệ thống NSNN, vừa là một đơn vị trực tiếp sử dụng kinh phí (vừa là một cấp ngân sách vừa là một đơn vị dự toán). Trên vị trí là một cấp ngân sách hoàn chỉnh, ngân sách xã là toàn bộ dự toán thu, chi ngân sách một năm đã được HĐND xã quyết định và giám sát thực hiện. Mặt khác do ngân sách xã là cấp cơ sở, dưới đó không còn đơn vị dự toán, các đơn vị hưởng thụ ngân sách trực thuộc, nên ngân sách xã cũng chính là đơn vị dự toán.
Hai tư cách quản lý phải thống nhất trong một bộ máy quản lý. Chính đặc điểm riêng này đã tác động ảnh hưởng đến nhiều nội dung quản lý ngân sách xã như tổ chức bộ máy quản lý, chế độ kế toán ngân sách xã, chế độ quyết toán và công khai ngân sách xã.[13] - NSX có những nguồn thu và nhiệm vụ chi tuy không lớn về quy mô nhưng đa dạng, phong phú về tính chất mà NS cấp tỉnh, huyện không có như: thu, chi về một số hoạt động sự nghiệp, thu huy động đóng góp tự nguyện của nhân dân để đầu tư xây dựng CSHT, ngoài ra một số khoản chi tại địa bàn xã thuộc nhiệm vụ chi của nhiều cấp NS như: chi y tế cộng đồng, chi chương trình LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 mục tiêu. Cấp xã có quyền tự chủ nhất định về nguồn thu và nhiệm vụ chi, tuy nhiên tính độc lập của NSX lại là tương đối do nguồn thu của xã có hạn và còn phải nhận trợ cấp của NS cấp trên. Nội dung thu chi Ngân sách xã a.
Thu Ngân sách xã Thu NSX bao gồm các khoản thu của NSNN phân cấp cho NSX và các khoản huy động đóng góp của tổ chức, cá nhân trên nguyên tắc tự nguyện để xây dựng các công trình kết cấu hạ tầng theo quy định của pháp luật do Hội đồng nhân dân (HĐND) xã quyết định đưa vào NSX quản lý. Thu NSX gồm: các khoản thu NSX hưởng 100%, các khoản thu phân chia theo tỷ lệ phần trăm (%) giữa NSX với NS cấp trên, thu bổ sung từ NS cấp trên. Các khoản thu NSX hưởng 100%: Là các khoản thu dành cho xã sử dụng toàn bộ để chủ động về nguồn tài chính bảo đảm các nhiệm vụ chi thường xuyên, đầu tư gồm: Các khoản phí, lệ phí thu vào NSX theo quy định; Thu từ các hoạt động sự nghiệp của xã, phần nộp vào NSNN theo quy định; Thu đấu thầu, thu khoán theo mùa vụ từ quỹ đất công ích và hoa lợi công sản (HLCS) khác theo quy định của pháp luật do xã quản lý; Các khoản huy động đóng góp của tổ chức, cá nhân; Thu kết dư NSX năm trước; Các khoản thu khác của NSX theo quy định của pháp luật. Các khoản thu này, NSX được hưởng theo tỷ lệ tối thiểu là 70%.
Căn cứ vào nguồn thu và nhiệm vụ chi của xã và khả năng nguồn lực của từng địa phương, HĐND cấp tỉnh có thể quyết định tỷ lệ NSX được hưởng cao hơn (tối đa là 100%) Ngoài các khoản thu phân chia theo quy định, NSX còn được HĐND cấp tỉnh bổ sung thêm các nguồn thu phân chia sau khi các khoản thuế, lệ phí phân chia theo Luật NSNN đã dành 100% cho xã và các khoản thu NSX được hưởng 100% nhưng vẫn chưa cân đối được nhiệm vụ chi. [5] Thu bổ sung từ NS cấp trên cho NSX: Thu bổ sung từ NS cấp trên gồm thu bổ sung cân đối NS và thu bổ sung có mục tiêu. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Nhiệm vụ chi của NSX Chi ngân sách xã là việc UBND xã sử dụng ngân sách được HĐND xã quyết định hàng năm nhằm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của chính quyền cấp xã theo quy định của pháp luật.
Chi NSX gồm: chi ĐTPT và chi thường xuyên. HĐND cấp tỉnh quyết định phân cấp nhiệm vụ chi cho NSX. Căn cứ chế độ phân cấp quản lý kinh tế xã hội của Nhà nước, các chính sách chế độ, khi phân cấp nhiệm vụ chi cho NSX, HĐND cấp tỉnh xem xét giao cho NSX thực hiện các nhiệm vụ chi: Chi ĐTPT và chi thường xuyên. Chi ĐTPT gồm: Chi đầu tư xây dựng các công trình kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội từ nguồn thu thuế, phí và thu khác phân cấp cho xã và thu bổ sung từ Ngân sách cấp trên theo quy định hoàn toàn phụ thuộc phân cấp của HĐND cấp tỉnh.
Chi đầu tư đối với các công trình kết cấu hạ tầng kinh tế xã hội huy động đóng góp của các tổ chức, cá nhân theo quy định của pháp luật do HĐND xã quyết định đưa vào ngân sách xã quản lý. Chi thường xuyên gồm: Các khoản chi mang tính chất thường xuyên, liên tục: Chi cho hoạt động của các cơ quan nhà nước ở xã, các cơ quan Đảng cộng sản Việt Nam ở xã; các tổ chức chính trị - xã hội ở xã (Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, Hội Cựu chiến binh Việt Nam,…); Đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế cho cán bộ xã và các đối tượng khác theo chế độ quy định; Chi cho công tác dân quân tự vệ, trật tự an toàn xã hội; Chi cho công tác xã hội và hoạt động văn hoá, thông tin, thể dục thể thao do xã quản lý; Chi sự nghiệp y tế; Chi sửa chữa, cải tạo các công trình phúc lợi, các công trình kết cấu hạ tầng do xã quản lý như: trường học, trạm y tế, nhà trẻ,. riêng đối với thị trấn còn có nhiệm vụ chi sửa chữa cải tạo vỉa hè, đường phố nội thị, đèn chiếu sáng, công viên, cây xanh. (đối với thị trấn do NS cấp trên chi); Hỗ trợ khuyến khích phát triển các sự nghiệp kinh tế; Các khoản chi thường xuyên khác ở xã theo quy định của pháp luật.
Chi trợ cấp hàng tháng cho cán bộ cấp xã có thời gian làm việc liên tục từ 15 năm trở lên nghỉ việc và được hưởng chế độ theo quy định. Căn cứ định mức, chế độ, tiêu chuẩn của Nhà nước; HĐND cấp tỉnh quy định cụ thể mức chi thường xuyên cho từng công việc phù hợp với tình hình đặc điểm và khả năng NS địa phương. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Khái niệm, đặc điểm, mục tiêu và nguyên tắc quản lý Ngân sách xã 1.
Khái niệm và đặc điểm quản lý ngân sách xã a. Khái niệm quản lý Ngân sách xã NSX là một bộ phận của NSNN, là nguồn tài chính tập trung quan trọng trong hệ thống NSNN. NSX là tiềm lực tài chính, là sức mạnh về mặt tài chính của chính quyền cấp xã. Quản lý và điều hành NSX có tác dụng chi phối trực tiếp đến các hoạt động tài chính khác ở cơ sở.
Quản lý NSX có phạm vi hẹp hơn khái niệm về quản lý NSNN.