CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ CÔNG TÁC QUẢN LÝ CHI PHÍ THI CÔNG XÂY DỰNG CÔNG TRÌNH CỦA NHÀ THẦU 1. Đặc điểm của hoạt động sản xuất xây dựng và hình thành giá xây dựng 1. Đặc điểm của hoạt động sản xuất xây dựng Công trình xây dựng thường có giá trị lớn, thời gian xây dựng kéo dài đòi hỏi doanh nghiệp xây dựng phải có đủ nguồn lực về tài chính cũng như con người thì mới có thể duy trì được hoạt động. Sản xuất xây dựng là một ngành sản xuất có tính chất công nghiệp.
Tuy nhiên, đó là một ngành sản xuất công nghiệp đặc biệt. Sản phẩm xây dựng được tiến hành sản xuất một cách liên tục, từ khâu thăm dò, điều tra khảo sát đến thiết kế, thi công và quyết toán công trình khi hoàn thành. Sản xuất xây dựng có các đặc điểm sau [7]: - Sản xuất xây dựng thiếu tính ổn định, có tính lưu động cao theo lãnh thổ. Vì trong xây dựng khác với nhiều ngành khác, con người và công cụ lao động luôn phải di chuyển từ công trường này đến công trường khác, còn sản phẩm xây dựng (Tức là các công trình xây dựng) thì hình thành và đứng yên tại chỗ.
Các phương án công nghệ và tổ chức xây dựng phải luôn luôn biến đổi phù hợp với thời gian, đặc điểm từng công trình và địa điểm xây dựng, do đó làm khó khăn cho việc tổ chức sản xuất, cho việc cải thiện điều kiện lao động và làm nảy sinh nhiều chi phí cho khâu di chuyển lực lượng sản xuất cũng như cho các công trình tạm phục vụ thi công xây dựng. Đặc điểm này cũng đòi hỏi tổ chức xây dựng phải cơ động, linh hoạt, gọn nhẹ, lợi dụng tối đa các lực lượng và tiềm năng sản xuất tại chỗ. - Sản xuất xây dựng phải tiến hành theo đơn đặt hàng cho từng trường hợp cụ thể thông qua đấu thầu hoặc chỉ định thầu, vì sản phẩm xây dựng rất đa dạng, có tính cá biệt cao, chi phí lớn. Trong phần lớn các ngành sản xuất khác người ta có thể sản xuất hàng loạt sản phẩm để bán, nhưng với các công trình xây dựng thì không thể được trừ một số trường hợp có thể xây dựng sẵn các căn nhà để bán hoặc cho thuê.
Việc thống nhất hóa, điển hình hóa các mẫu mã sản phẩm và các công nghệ chế tạo sản phẩm xây dựng gặp nhiều khó khăn, vì cùng một loại công trình xây dựng nhưng nếu được xây dựng ở các địa điểm khác nhau và các thời điểm khác nhau, chúng sẽ có cách cấu tạo và công nghệ chế tạo khác nhau. Sản xuất xây dựng của các tổ chức xây dựng có tính bị động và rủi ro cao vì nó phụ thuộc vào kết quả 4 đấu thầu [7]. - Thời gian XDCT thường dài, làm cho vốn đầu tư xây dựng của chủ đầu tư và vốn sản xuất của tổ chức xây dựng thường bị ứ đọng lâu tại công trình đang được xây dựng. Các tổ chức xây dựng dễ gặp phải các rủi ro ngẫu nhiên theo thời gian và thời tiết chịu ảnh hưởng của sự biến động giá cả.
Công trình xây dựng xong dễ bị hao mòn vô hình ngay do tiến bộ nhanh của khoa học và công nghệ. Đặc điểm này đòi hỏi các tổ chức xây dựng phải tính đến hiệu quả của rút ngắn thời gian xây dựng và chú ý đến nhân tố thời gian khi lựa chọn, so sánh các phương án. Đòi hỏi phải có các chế độ tạm ứng vốn, thanh toán trung gian và kiểm tra chất lượng trung gian hợp lý, tổ chức dự trữ hợp lý. - Khác với nhiều ngành khác, quá trình sản xuất xây dựng rất phức tạp đòi hỏi phải có nhiều lực lượng hợp tác tham gia thực hiện, các đơn vị tham gia XDCT phải cùng nhau đến công trường xây dựng với một diện tích làm việc thường là bị hạn chế để thực hiện phần việc của mình theo một trình tự nhất định về thời gian và không gian.
Đặc điểm này đòi hỏi phải coi trọng công việc thiết kế tổ chức xây dựng, công tác điều độ thi công, đảm bảo sự phối hợp giữa các lực lượng tham gia xây dựng ăn khớp với nhau theo trình tự không gian và thời gian. - Quá trình thi công sản xuất xây dựng thường diễn ra ở ngoài trời, chịu ảnh hưởng trực tiếp của thời tiết, điều kiện tự nhiên, có nhiều rủi ro, bất ngờ do các yếu tố về khí hậu, thời tiết, tình hình địa chất thủy văn nên phát sinh nhiều chi phí như bảo quản máy thi công, nguyên vật liệu đầu vào, đặc biệt có thể bị ảnh hưởng đến chất lượng công trình, mỹ thuật của công trình, phải thi công làm lại công trình khi chưa được nghiệm thu hoặc thiệt hại ngừng sản xuất. Do đó khi lập kế hoạch xây dựng phải đặc biệt chú ý đến yếu tố thời tiết, có các biện pháp tranh thủ mùa khô và tránh mùa mưa bão. Phải có các biện pháp để khắc phục ảnh hưởng của thời tiết tối đa, giảm bớt thời gian ngừng việc do thời tiết.
Đặc biệt quan tâm đến việc cải thiện điều kiện lao động của công nhân. Đảm bảo độ bền chắc và độ tin cậy của các thiết bị, máy móc xây dựng [7]. - Sản xuất xây dựng chịu ảnh hưởng của lợi nhuận chênh lệch do địa điểm xây dựng mang lại. Cùng một loại công trình xây dựng nhưng nếu nó được tiến hành xây dựng ở những nơi có sẵn nguồn vật liệu xây dựng, nhân công và các cơ sở cho 5 thuê máy xây dựng, thì nhà thầu xây dựng trong trường hợp này có nhiều cơ hội thu được lợi nhuận cao hơn so với các địa điểm xây dựng khác.Việc áp dụng công nghệ tự động hóa quá trình xây dựng phát triển chậm, tỷ lệ lao động thủ công chiếm cao.
- Sản xuất xây dựng chịu sự tác động của nhiều yếu tố khách quan. Các yếu tố kinh tế chính trị, xã hội vĩ mô như chế độ chính sách của nhà nước, cơ chế quản lý thị trường, hệ thống luật. Đặc điểm hình thành giá xây dựng Mỗi loại hàng hoá được sản xuất ra với một giá nhất định tương ứng với chi phí sản xuất và các yếu tố thị trường. Sản phẩm hàng hoá phụ thuộc vào hàng loạt các yếu tố mà quan trọng nhất là các yếu tố mà tính chất hàng hoá, công nghệ sản xuất và thị trường nơi tiêu thụ nó.
Cũng như vậy, giá sản phẩm xây dựng phụ thuộc vào đặc điểm của sản xuất xây dựng và đặc điểm của chính bản thân sản phẩm đó mà mang những đặc điểm riêng của mình. Các đặc điểm chủ yếu là [7]: Thứ nhất: Giá sản phẩm xây dựng mang tính riêng biệt, đơn chiếc. Điều đó là do tính đơn chiếc của sản phẩm xây dựng quyết định. Chính tính đơn chiếc của sản phẩm xây dựng làm cho khối lượng công tác và phương thức thực hiện chúng khác nhau, dẫn đến chi phí khác nhau.
Ngay cả khi có thiết kế định hình thì chi phí cũng khác nhau do điều kiện khí hậu, địa chất, thuỷ văn nơi xây dựng nền móng công trình khác nhau gây nên. Đặc điểm này đòi hỏi phải có phương pháp định giá riêng phù hợp với từng giai đoạn của quá trình đầu tư và xây dựng, phản ảnh được kết cấu, khối lượng công trình, phản ánh được chi phí sản xuất tại địa phương xây dựng công trình. Thứ hai: Giá sản phẩm xây dựng mang tính tổ hợp các chi phí cho xây dựng từng bộ phận công trình, được hình thành từ giá xây dựng từng bộ phận công trình và tổng hợp lại theo các khoản mục chi phí theo cơ cấu của vốn đầu tư. Tính tổ hợp của sản phẩm xây dựng do tính phức tạp về quy mô, về kết cấu công trình và chủng loại công tác xây dựng quyết định.
Không thể có ngay một giá sản phẩm bằng cách tính đơn giản, mà phải có phương pháp tính riêng, gọi là phương pháp lập dự toán. Có thể lập dự toán theo phương pháp đơn giá tức là tính toán theo khối lượng công tác xây dựng phù hợp với danh mục định mức, đơn giá xây dựng tương ứng. 6 Có thể lập dự toán theo phương pháp hiện vật, tức là dựa vào định mức dự toán để tổng hợp lượng hao phí vật liệu, nhân công, ca máy thi công cần thiết cho từng hạng mục công trình, sau đó áp đơn giá thực tế địa phương nơi xây dựng công trình để tính ra chi phí trực tiếp, từ đó tính ra các khoản mục khác như chi phí chung, thu nhập chịu thuế tính trước, thuế. Đặc điểm này đòi hòi phải xây dựng một hệ thống định mức khoa học, phải có hệ thống giá địa phương sát thực.
Thứ ba: Giá sản phẩm xây dựng được hình thành từng bước và được tính nhiều lần theo từng giai đoạn của quá trình đầu tư xây dựng và phục vụ cho quản lý các giai đoạn đó với điều kiện ràng buộc chung là giá lần tính sau phải tinh hơn, sâu hơn và chi tiết hơn lần tính trước và không vượt quá tổng mức đầu tư (Với dự án sử dụng vốn ngân sách Nhà nước); đảm bảo giữa các lần tính có sự kết nối và bổ sung cho nhau. 7 Báo cáo đầu tư thiết Tổng mức đầu tư kế cơ sở Thiết kế kỹ thuật Dự toán XDCT (TK 3 bước) Thiết kế bản vẽ Dự toán XDCT thi công (TK 2 bước và 1 bước) Đấu thầu công trình Giá ký hợp đồng Thực hiện hợp đồng Giá thanh toán Kết thức hợp đồng Giá quyết toán Hình 1.1: Sơ đồ hình thành giá xây dựng Như vậy do đặc điểm của sản phẩm xây dựng và quá trình sản xuất xây dựng nên giá sản phẩm xây dựng được tính nhiều lần và biểu thị qua chỉ tiêu: Tổng mức đầu tư, dự toán xây dựng công trình, giá thanh toán, quyết toán vốn đầu tư. mà ngày nay được gọi chung là chi phí đầu tư xây dựng công trình [7]. Nói một cách tổng quát, chi phí đầu tư xây dựng công trình, được biểu thị qua chỉ tiêu tổng mức đầu tư của dự án ở giai đoạn lập dự án đầu tư xây dựng công trình, dự toán xây dựng công trình ở giai đoạn thực hiện dự án đầu tư xây dựng công trình, giá thanh toán quyết toán vốn đầu tư.
là toàn bộ chi phí cần thiết để xây dựng mới hoặc sửa chữa, cải tạo, mở rộng công trình xây dựng. Một số khái niệm liên quan đến quản lý chi phí xây dựng công trình 1.