Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ NGƯỜI THỰC HIỆN TGPL 1. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM NGƯỜI THỰC HIỆN TGPL Ở VIỆT NAM 1. Khái niệm người thực hiện TGPL Để đưa ra được khái niệm và nêu lên những đặc điểm cơ bản của pháp luật về người thực hiện TGPL, trước tiên cần nghiên cứu khái niệm TGPL. Khát niêm TGPL Chủ nghĩa Mác - Lênin về Nhà nước và pháp luật đã chỉ rõ: pháp luật chỉ phát sinh, tồn tại và phát triển trong xã hội có giai cấp.
Bản chất pháp luật thể hiện ở tính giai cấp của nó, không có “pháp luật tự nhiên” hay pháp luật không mang tính giai cấp. Mác và Angghen khi nghiên cứu về pháp luật tư sản đã chỉ rõ bản chất của pháp luật tư sản trong Tuyên ngôn Đảng Cộng sản như sau “pháp luật của các ông chẳng qua chỉ là ý chí của các ông được đề lên thành luật, cái ý chí mà nội dung là do những điều kiện sinh hoạt vật chất của gial cấp các ông quyết định [13, tr. Bên cạnh đó, trước áp lực của các lực lượng dân chủ tiến bộ, pháp luật tư sản cũng có các quy định thể hiện ý chí của đa số thành viên trong xã hội. Hầu hết các mối quan hệ xã hội đều được pháp luật tư sản điều tiết và phạm vi các quan hệ xã hội mà pháp luật tư sản điều chính cũng ngày càng mở rộng.
Pháp luật tư sản trong khi quy định những quyền và nghĩa vụ bình đẳng đối với mọi người đã luôn luôn giả định rằng những điều kiện thực tế về mọi mặt của mọi người để thực hiện các quyền và nghĩa vụ đó là hoàn toàn giống nhau. Tuy nhiên, do pháp luật tư sản khá phức tạp nên người dân trông chờ chủ yếu vào sự trợ giúp của đội ngũ luật sư chuyên nghiệp. Nếu người dân có tiền thì sẽ thuê được luật sư bảo vệ quyền lợi cho mình, các luật sư giúp thân 10 chủ trong hầu hết các quan hệ xã hội. Do vậy, pháp luật tư sản phần lớn quy định quyền và nghĩa vụ của công dân về hình thức mà ít có những quy định về điều kiện đảm bảo thực hiện hoặc có những hạn chế về khả năng thực hiện.
Mác từng nhận xét rằng pháp luật của các Nhà nước tư sản rất tốn tiền, vì vậy trong nhiều trường hợp những người nghèo không có đủ tiền để sử dụng pháp luật đó. Nền kinh tế thị trường làm phân hoá nhanh chóng giàu, nghèo và đó là một trong những nguyên nhân tạo ra điều kiện để sử dụng pháp luật không bình đẳng. Hiện nay, ở các nước tư sản chi phí của người dân vào các vụ việc kiện tụng, tư vấn pháp luật khá tốn kém, ví dụ ở Đức chi phí để kiện đồi một tài sản chiếm khoảng 50% giá trị tài sản đó, ở Mỹ và nhiều nước khác tiền công trả cho một luật sư cũng đến vài tram USD/1giờ. Do đó, có một bộ phận dan nghèo vì không đủ khả năng thanh toán tiền thù lao cho luật sư nên nhiều khi bị thiệt thòi, thậm chí phải chịu ấm ức, bất công.
Một trong những công cụ để Nhà nước quản lý xã hội là bằng pháp luật. Việc ban hành pháp luật, giúp Nhà nước duy trì sự lãnh đạo điều chính các mối quan hệ xã hội đi theo một định hướng nhất định. Người dân có nghĩa vụ nộp các khoản thuế cho Nhà nước để duy trì bộ máy làm việc thì Nhà nước phải có trách nhiệm duy trì trật tự xã hội. Bằng các biện pháp thiết thực và hữu hiệu, Nhà nước giúp người dân hiểu biết pháp luật, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp đã được pháp luật quy định khi quyền và lợi ích đó bị vị phạm.
Nói cách khác, Nhà nước phải có trách nhiệm giữ gìn, duy trì và bảo đảm sự công bằng cho người dân, nhất là những người dân nghèo. Một vấn đề quan trọng hơn nữa là làm thế nào để pháp luật đi vào cuộc sống, làm thế nào để mỗi một người dân có thể sử dụng được pháp luật như là một công cụ quan trọng nhất để giải quyết các mối quan hệ giữa cá nhân mình với Nhà nước và xã hội? Nếu các điều kiện để tiếp cận pháp luật, sử dụng pháp luật không được bảo đảm đối với một bộ phận dân cư nào đó thì chính là pháp luật không tồn tại đối với bộ phận dân cư này. Trong trường hợp đó, thực 1] hiện TGPL đối với bộ phận dân cư này chính là góp phần thực hiện các nguyên tắc nêu trên. Hoạt động TGPL bắt đầu hình thành va phát triển cùng với sự phát triển của Nhà nước tu sản và xuất phát +ừ chức năng xã hội của các Nhà nước đó.
Vào những thập niên giữa thé ky XIX, mô hình TGPL xuất hiện ở Anh, Đức và Hà Lan, cuối thế kỷ XIX hình thành ở Pháp, Mỹ. Ở Australia và các nước trong khu vực như Singapo, Malayxia. TGPL xuất hiện muộn hơn (đầu thế kỷ xét xử). Còn các nước khác, TGPL chỉ phát triển mạnh trong nửa thập kỷ trở lại đây, đặc biệt là sau chiến tranh thế giới lần thứ II (1945), khi mà các Nhà nước tư sản thấy cần thiết phải chăm lo vấn đề xã hội để bảo vệ quyền lực thống trị của mình.
Mỗi nước có một thể chế chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội riêng nên có mô hình TGPL riêng và chưa có quan niệm chung, thống nhất về TGPL. Ở mỗi nước đều có quan niệm riêng và được nhìn nhận dưới nhiều góc độ khác nhau, nhưng nói chung khái niệm của các nước đều thể hiện tính kinh tế, nhân đạo (sự giúp đỡ tài chính cho đối tượng không có khả năng thanh toán các chị phí) và tính pháp lý (giúp đỡ đối tượng giải quyết các vụ, việc có liên quan đến pháp luật) của hoạt động TGPL. Do vậy, khái niệm TGPL của các nước có khác nhau, ví dụ: là giúp đỡ một phần hoặc toàn bộ tài chính cho những người không có khả năng thanh toán cho các chi phí về tư vấn pháp luật, đại diện hoặc bào chữa trước Tòa án (Đức); TGPL là giúp đỡ pháp lý cho những người không có khả nang chi trả cho việc tư vấn, hỗ trợ và đại diện pháp lý (Anh); TGPL là sự giúp đỡ cho một người có được hoàn cảnh và điều kiện tương tự như người khác trong việc tiếp cận với pháp luật, tức là tạo ra sự công bằng khi tiếp cận với pháp luật (Australia). Thuật ngữ “TGPL” xuất hiện ở nước ta từ năm 1995, khi Bộ Tư pháp nghiên cứu xây dựng Dự án phát triển TGPL ở Việt Nam và chính thức đưa vào van bản pháp luật là Quyết định số 734/TTg này 6/9/1997 của Thủ tướng Chính phủ.
Việc thành lập tổ chức TGPL ở nước ta xuất phát từ thực trạng các 12 văn bản pháp luật ban hành ngày càng nhiều, nội dung phức tạp, trong khi đại bộ phận dân chúng còn nghèo, chưa có điều kiện để thuê luật sư, bào chữa viên nhân dân hay người khác bảo vệ quyền lợi cho mình. Tổ chức TGPL ở nước ta ra đời chính từ những nguyên tắc Hiến định chủ quyền thuộc về nhân dân và bản chất của Nhà nước xã hội chủ nghĩa. Hơn nữa, đặc thù của nước ta là có nhiều dân tộc (53), đại bộ phận họ nghèo hoặc sống ở vùng sâu, vùng xa, chưa có điều kiện tiếp cận pháp luật nên chưa trình độ hiểu biết pháp luật chưa cao. Hoạt động TGPL ra đời là một trong những biện pháp pháp lý giúp người dân nói chung và người nghèo, đối tượng chính sách nói riêng bảo vệ quyền lợi hợp pháp và giúp họ nâng cao hiểu biết pháp luật, ý thức chấp hành pháp luật.
Các nhà khoa học Việt Nam cho rang khái niệm TGPL được hiểu theo nghĩa rộng của khái niệm này là việc cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội hoặc cá nhân bằng các biện pháp trực tiếp hoặc gián tiếp giúp đỡ cho những người người nghèo để họ có được những điều kiện tương tự như những người khác trong việc tiếp cận với pháp luật. Bộ Tư pháp khi thực hiện đề tài khoa học cấp Bộ "Mô hình tổ chức và hoạt động TGPL, phương hướng thực hiện trong điều kiện hiện nay” đã đưa ra khái niệm TGPL như sau: - Theo nghĩa rộng, TGPL hiểu là sự giúp đỡ của Nhà nước và xã hội cho người nghèo, đối tượng chính sách và đồng bào dân tộc thiểu số tiếp cận với các dịch vụ pháp lý (tư vấn pháp luật, đại diện, bào chữa), nhằm bảo đảm cho mọi công dân đều bình đẳng trước pháp luật và thực hiện công bằng xã hội. - Theo nghĩa hẹp, TGPL là sự giúp đỡ miễn phí của các tổ chức TGPL của Nhà nước cho người nghèo, đối tượng chính sách và đồng bào dân tộc thiểu số tiếp cận với các dịch vụ pháp lý (tư vấn pháp luật, đại điện, bào chữa), nhằm bảo đảm cho mọi công dân đều bình đẳng trước pháp luật và thực hiện công bằng xã hội” [52]. Về cơ bản, chúng tôi đồng ý với khái niệm về TGPL pháp lý nêu trên.
Khái niệm này đề cập một cách toàn diện, mục đích và ý nghĩa của hoạt động TGPL (sự giúp đỡ miễn phí, tạo cho mọi công dân đều bình đẳng trước pháp luật và thực hiện công bằng xã hội). Khái niệm trên cũng bao hàm một cách tương đối đầy đủ về phạm vi (tư vấn pháp luật, dại diện, bào chữa), chủ thể của hoạt động TGPL (Nhà nước và xã hội mà chủ yếu là các tổ chức TGPL) và đối tượng TGPL (người nghèo, đối tượng chính sách và đồng bào dân tộc thiểu số). Tuy nhiên, qua thực tiễn hoạt động TGPL hơn 7 năm qua cho thấy, ngoài các đối tượng TGPL là người nghèo, đối tượng chính sách và đồng bao dân tộc thiểu số thì một số đối tượng khác đang nhận được sự ưu đãi, giúp đỡ từ phía Nhà nước và của xã hội như trẻ em, người tàn tật, người già cô đơn không nơi nương tựa, phụ nữ là nạn nhân của bạo lực gia đình, là nạn nhân của tội buôn bán phụ nữ. cũng cần được giúp đỡ pháp lý.